Strona · s. 10strona oryginału ↗
„…Nie zdradzę cię, Ukrainо, jestem twój na zawsze”
Слово Просвіти, №03 за 2021 рік
Leonid MUŻUK
Agatangel Krymski miał dziewiętnaście lat, kiedy zapisał te słowa w swoim notesie. A dziś, właśnie dziś, mija 150. rocznica jego urodzin… Wspomnijmy go choćby w ten jubileuszowy dzień. I zastanówmy się razem: jaki był jego los? Przede wszystkim przypomnijmy sobie dwa niezwykłe wydarzenia z życia Krymskiego. Pierwsze miało miejsce na parowcu, w drodze do Bejrutu. Działo się to w okresie, gdy młody Krymski złożył dla siebie przysięgę Ukrainie: „Nie zdradzę cię, Ukrainо, jestem twój na zawsze… Żadnej jasnej chwili nie ma, bo jestem na obczyźnie… Opuszczę, opuszczę Tę obcą stronę I na Ukrainę Sokołem polecę. Nie, nie polecę, lecz muszę zostać… Ukrainо, Ukrainо, zionij na mnie zapachem swojego powietrza, ożyw mnie!” Te słowa w jego notatniku są datowane na 26 lipca 1890 roku. A wcześniej przydarzyła się młodemu Krymskiemu przygoda, o której opowiedział nam, swoim studentom, mój profesor uniwersytecki Arsen Iszczuk. Krymski chodził po pokładzie wśród pielgrzymów, którzy płynęli tym parowcem do Ziemi Świętej, i tłumaczył każdemu z nich po kolei, by mogli się porozumiewać, rozmawiając w różnych językach. Trwało to długo, aż jeden z pielgrzymów krzyknął: „Zstąpił z nieba!”. Wtedy wszyscy pielgrzymi razem rzucili się do wielojęzycznego młodzieńca, całkowicie zaskoczeni jego nieoczekiwanym efektem tłumaczeniowym. Pielgrzymi bez opamiętania wykrzykiwali w swoich ojczystych językach, że przed nimi stoi boski cud. I jednomyślnie uznawszy ten przypadek za znak Boży, zaczęli prosić młodzieńca o błogosławieństwo. Zdarzyło się też tak, że Krymski akurat stał wtedy na skraju pokładu. A o jego błogosławieństwo domagało się jednocześnie nie mniej niż sto pielgrzymów, więc parowiec groźnie przechylił się na jedną stronę. Przerażony kapitan musiał natychmiast uspokoić pielgrzymów. Jakimś przebiegłym sposobem ten doświadczony kapitan zdołał wydostać Krymskiego z rozburzonego tłumu, zniósł go do najniższej kajuty, zamknął na klucz, a pielgrzymom z kapitańskiego mostku przez swój megafon uroczyście i głośno oznajmił: „Ten, który dziś do was przyszedł, wszystkich was pobłogosławił i właśnie wstąpił do nieba!” A teraz — o „zagadkowym” fakcie historycznym. W czterdziestym pierwszym, na początku wojny, czekiści wtrącili Krymskiego do obozu koncentracyjnego w Kazachstanie. Głodzili go tam aż do zimy czterdziestego drugiego roku. Istnieje prawdopodobna wersja, że główną przyczyną aresztowania Krymskiego była operacja czekistów mająca na celu zlikwidowanie zamiaru Ukraińców zwołania Ukraińskiej Rady Narodowej. Planowany zjazd ukraiński miał się odbyć w Kijowie, w tym samym budynku, gdzie kiedyś proklamowano UNR. Organizatorzy zjazdu założycielskiego mieli rzekomo planować zaproszenie Agatangela Krymskiego jako autorytatywnego przedstawiciela narodu ukraińskiego do udziału w pracach odrodzonej UNR. Aby całkowicie udaremnić tę historyczną próbę, czekiści aresztowali i wywieźli Krymskiego z Ukrainy. Zaminowali także dawny budynek Centralnej Rady. W radzieckim archiwum specjalnym przez wiele dziesięcioleci ukrywano niemiecką kronikę filmową. Opublikowałem ją na początku lat 90.: po raz pierwszy dowiedzieliśmy się, jak niemieccy saperzy rozminowali ten historyczny budynek i wynieśli z jego piwnicy trzy i pół tony radzieckich materiałów wybuchowych. Czy akademik Agatangel Krymski coś wiedział o planowanym dla niego losie? Kto to wie… Mówi się, że wyczerpanego przesłuchaniami Krymskiego strażnicy więzienni, jeszcze żywego, wrzucili w środku zimy do otwartego zbiorowego grobu radzieckich więźniów politycznych… Ponieważ rozpoczyna się sprawiedliwe żądanie wobec obywateli ukraińskich, aby nie ignorowali jednego z paragrafów wielokrotnie udręczonej ustawy o naszym uciśnionym języku, posługując się nim między sobą w stosunkach społecznych, przypomnijmy w tym kontekście z biografii Krymskiego jeszcze jeden wyjątkowo wymowny fakt. W czasopiśmie „Nauka i Żizń” (w przedostatnim stuleciu) opublikowano opowiadanie „Trzy obrazy” podpisane „A. Krymski”. Niektórzy uważali, że te opowiadania napisał młody Agatangel Krymski. Na to w gazecie „Opinia Publiczna” Ag. Krymski odpowiadał: „Publicznie oświadczam, że takiego opowiadania nie pisałem. I w ogóle uważam za najohydniejszą zdradę, gdy Ukrainiec pisze po rosyjsku, nie zmuszony do tego nieuniknioną, pilną potrzebą”.
*** Władał swobodnie praktycznie wszystkimi językami świata — ponad sto języków opanował w doskonałości. …Kiedy pytano go, jakimi językami włada, żartobliwie odpowiadał, że łatwiej będzie wymienić te, których nie zna. A jeśli ktoś dalej nalegał, aby Krymski wymienił języki, których nie zna, to Krymski ze zmieszaniem, lecz szczerze wyznawał, że właściwie nie zna… jakich języków jeszcze nie zna. Działalność naukowa Krymskiego była zdumiewająco wielostronna.
Ta okoliczność dawała współczesnym uczonego prawo nazywać go „naszym ukraińskim uniwersytetem, ukraińską akademią, ukraińską encyklopedią”. Jednak Krymski w równym stopniu był uniwersytetem, akademią i encyklopedią także dla wszystkich narodów Bliskiego Wschodu. Bo także dziś wielu z nich poznaje swoją historię i historię swojej kultury (a czasem nawet ojczysty język) z podręczników i prac naukowych napisanych przez Krymskiego. Arabowie i Irańczycy, Persowie i Etiopczycy, naród Turcji i Tadżykistanu oraz wiele innych narodów Bliskiego Wschodu wspominają dziś Krymskiego jako swojego narodowego uczonego. I można dziś bez zastrzeżeń powiedzieć, że bez tytanicznej pracy w dziedzinie orientalistyki rozwój nauki w większości tych narodów opóźniłby się na długi czas. Ale przede wszystkim Krymski był poetą… W chwilach najcięższego nerwowego przemęczenia pozwalał sobie na odpoczynek – pisał poruszające wiersze. To była jego pociecha w życiu. Poezjo! Towarzyszko moja! Jesteś ciepłym, dającym życie promieniem słońca. Jesteś cichym księżycem, który w więzieniu świeci z zadymionego, ciemnego okienka. Tak brzmiał „Zaspів” do jego jedynej książki poetyckiej „Pальмове гілля”. Iwan Franko z wzruszeniem pisał: „Pierwsza poezja to prawdziwa perła w naszej literaturze i ujawnia niezwykłą głębię uczucia oraz szeroki rozmach fantazji autora”. Współcześni Krymskiego odbierali jego poezję jako najsubtelniejszy przejaw czystości ludzkiego serca, które dążyło do piękna i prawdy we wszystkim. I choć jego wierszom właściwe są ostre zmiany nastroju, to jednak, jak pisał Franko, „nie zaciemniają samej obiektywnej prawdy, lecz nadają jej pewne subiektywne zabarwienie, otaczają ją gorącym tchnieniem indywidualności, czymś niezwykle wrażliwym, nerwowym, zdolnym do gorących porywów uczucia, a przede wszystkim szczerym i jasnym do głębi duszy”. W tym czasie Krymski był już znajomy ze swoją rówieśnicą – Lesią Ukrainką. Między nimi zawiązała się szczera przyjaźń. Wzajemna uwaga, koleżeńska pomoc – wszystko to dawało dobre rezultaty dla twórczości obojga początkujących, a zwłaszcza dla Krymskiego. Jednak wkrótce ich spotkania ustały — Lesia wyjechała z Kijowa, a niedługo potem Ukrainę opuścił Krymski, który wstąpił do Instytutu Języków Wschodnich im. Łazarewa. Narodami wschodnimi, ich historią i językami Krymski zainteresował się początkowo tylko po to, by, jak wspominali jego współcześni, „mieć w rękach precyzyjne narzędzie do wyjaśnienia wschodnich wpływów na Ukrainę”. Ale pasja do „specjalności wschodniej” była w nim znacznie głębsza. Po ukończeniu instytutu, a potem także wydziału historyczno-filologicznego Uniwersytetu Moskiewskiego, mając wyjątkowe przygotowanie naukowe, przygotowuje się do profesury na katedrze orientalistyki. Ale zdobyta wiedza młodego uczonego, choć władał już wtedy 60 językami, nie zaspokajała go. Postanowił wyjechać na dwuletnią delegację naukową na Bliski Wschód, aby poznać żywy język narodów, przejąć się ich życiem… Po przyjeździe do Bejrutu zamieszkał w rodzinie zwykłego Araba. W liście do brata pisał: „Coraz trudniej mi żyć w Bejrucie. To miasto chrześcijańskie, w przeważającej części prawosławne, i dlatego, odkąd Rosja wystąpiła przeciwko Turcji, wszyscy witają mnie obelgami, a dwa razy rzucali we mnie kamieniami i krzyczeli: „To Moskal, bijcie go! Bijcie!” Można by się zwrócić o pomoc do policji muzułmańskiej, ale jakoś wstyd wzywać muzułmanów przeciwko chrześcijanom. Dlatego znoszę to. W każdym razie z Bejrutu nie odejdę i zostanę tu jeszcze 18 miesięcy”. …Jego droga była niełatwa. Nie dlatego, że wymagała wyjątkowego talentu – Krymski miał go od natury – lecz dlatego, że nawet ludziom o niezachwianym zdrowiu nie było pod siłę dokonać tego, czego on się podjął. Ten wybór był dla niego świadomy — praca! Tylko praca!.. Na nic innego nie miał czasu. Wybrał życie samotnika. Jednak nie był samotny. Miał przyjaciół. I choć spotykał się z nimi nieczęsto, to jednak stale się z nimi komunikował. W tym pomagały mu listy. Jego najbliżsi przyjaciele, na których mógł polegać, dla których nigdy by nie żałował życia – Iwan Franko i Lesia Ukrainka. Franko zawdzięczał Krymski, bo patriarcha ówczesnej literatury ukraińskiej wyodrębnił talent młodego Krymskiego spośród pajęczyny „narodowieckiej” polityki, dostrzegł jego kierunek w nurcie kultury światowej. Lesia Ukrainka… Jej życie było dla Krymskiego przykładem wyczynu. Być może właśnie dlatego zbliżyli się do siebie tak bardzo, że ich losy były bardzo podobne. Poetka nazywała Krymskiego pobratymcem, poświęcając mu jedną z najlepszych swoich poematów dramatycznych „W katakumbach”, którego zamysł powstał pod wpływem listów Krymskiego. Stał się dla Lesi Ukrainki towarzyszem, o którym często mówiła: „Dobry i uważny przyjaciel, który umie szanować zarówno moich przyjaciół, jak i moją przyjaźń”. Przez cały czas ich znajomości udało im się tylko raz spędzić razem kilka dni. Było to jesienią 1903 roku na Kaukazie, gdzie „Lesia musiała się leczyć”, dokąd razem z nią pojechał również Krymski. To krótkie wspólne przebywanie na Kaukazie jeszcze bardziej zacieśniło ich przyjaźń. A u Krymskiego pozostawiło w duszy głęboki ślad na całe życie. I poetka również wspominała ten czas nie bez wzruszenia. Po kilku latach napisała w liście do Krymskiego: „Coś często wspominam te chwile na dworcu, kiedy Pan wyjeżdżał…” – pisała, i urywając myśl, pospiesznie zakończyła: „No, piszmy do siebie z obczyzny na obczyznę”. Ale minie jeszcze pół dekady, i ona znów wróci do tej rozmowy: „Pańskie słowa na tyflisowskim peronie dobrze słyszałam i myślałam: «Po co ten szczery człowiek tak męczy się sam?» Ja i teraz nie pojmuję, co właściwie przeszkadzało nam wtedy częściej i dłużej się widywać?” — a na końcu tego listu prosi „swego pobratymca”, by znalazł czas, aby wpaść do niej, „właśnie przyjechać, a nie nagle zaskoczyć, jak to zwykle bywa”. Ale zaraz potem wątpi: „Oto zapraszam Pana w gości, a czy odmierzono mi tyle życia, bym mogła doczekać takiego święta?” Tego „święta” wielka poetka nie doczekała. A najważniejszą przyczyną tego, że już się nie spotkali, było najprawdopodobniej to, że u obojga… po prostu nie było na to spotkanie czasu… Chora poetka każdą sekundę swojego krótkiego życia oddawała poezji. A Krymski z głową pogrążył się w nauce. Prawie zupełnie nie wychodzi ze swojego gabinetu, unika wszelkiego otoczenia, gorączkowo pracuje bez wytchnienia. Liczba jego unikalnych badań naukowych sięga astronomicznych liczb, pojawiają się gruntowne prace z arabistyki i turkologii, napisane językami tych narodów, a także po ukraińsku i po rosyjsku. Równocześnie pracuje także na niwie rodzimej nauki, o jego pracach Lesia wypowiadała się takimi słowami: „Wie Pan, lubię Pańskie dzieła naukowe… Lubię ich styl, ich ton. Gdzie podziewają się Pańskie nerwy, kiedy pisze Pan takie rzeczy? Jakby Pan był starożytnym, zrównoważonym ciałem i duchem Hellenem, kiedy je Pan pisze. Taki koloryt widziałam tylko na Akropolu!” Jego pracowitości dziwili się wszyscy, którzy go znali. Krymski pisze artykuły do encyklopedii, gdzie prowadzi działy bliskowschodnie. Spod jego pióra wychodzą setki recenzji i rozpraw z zakresu zagranicznej literatury, które, choć małe objętościowo, pod względem treści były znaczne i miały niemałe znaczenie. Równocześnie pracuje on także na niwie rodzimej nauki. Krymskiemu przypada jedno z wiodących miejsc wśród ukraińskich folklorystów, badaczy twórczości ludowej, ukraińskiego językoznawstwa i historii literatury, filologii słowiańskiej itd. Ukraińską rewolucję uczony nie tylko poparł, ale też aktywnie przyłączył się do walki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
