Strona · s. 4strona oryginału ↗
Jak pozbyć się sprzedajnej mentalności inteligencji, wychowanej przez władzę kolonialną. Profesor Mykoła Tymoszyk o nauce i dziennikarstwie w dniu swoich 65. urodzin
Слово Просвіти, №03 за 2021 рік
Opublikowany na stronie “Granit Nauki” 9 stycznia br. oraz w “Słowie Proświty” (numery 1 i 2) z 8 i 15 stycznia artykuł “Scopus jako diagnoza ukraińskiej nauki: zamiast odnowy – konformizm, korupcja, nieprofesjonalizm, nieprzejrzysty biznes” wywołał niemałe zainteresowanie wśród naszych czytelników: tylko w ciągu pierwszych dni rozprzestrzenił się w ponad 4500 udostępnieniach na różnych platformach sieciowych. Autorem tego rezonansowego artykułu jest znany na Ukrainie i za granicą uczony, dziennikarz, pisarz, działacz społeczny Mykoła Tymoszyk. Informacyjnym powodem do obecnej rozmowy stały się dwa powody: 19 stycznia profesor skończył 65 lat. A w przeddzień tego jubileuszu otrzymał z drukarni egzemplarze sygnalne swojego nowego badania w dwóch tomach, napisanego na podstawie wyników niedawnego stażu naukowego w Wielkiej Brytanii. — Gratulując Panu, Mykoło Stepanowyczu, najpierw chcę zapytać: czy tak się złożyło, czy Pan zaplanował? — Raczej to drugie. Zgodnie z tradycją przypisuję do jakiejś swojej osobistej znaczącej daty coś istotnego z tego, co zrobiłem. Takie podejście wyniosłem z jednej z lekcji mojego życiowego nauczyciela Iwana Ohijenki (metropolity Iłariona). On odnośnie do podobnych jubileuszowych dat nie raz powtarzał: nigdy nie dbałem o swoje “okrągłe przeżyte lata”, a jedynie dbałem o to, co ważnego nie tylko dla siebie, ale i dla innych udało się zrobić. Jeśli chodzi o mnie, to w drugiej połowie życia uważam, że takim ważnym osiągnięciem jest to, co najlepsze z wydanych dotychczas 25 samodzielnie napisanych przeze mnie książek. Na 50-lecie był to praktyczny podręcznik “Książka dla autora, redaktora, wydawcy”. 60-lecie minęło pod znakiem dwutomowej opowieści dokumentalno-publicystycznej “Wieś” z wymownymi tytułami w poszczególnych tomach – “Wyjść z niepamięci” oraz “Trudna droga odmoskwienia”. I oto — brytyjska epopeja w dwóch tomach, co w sumie składa się na ponad 1000 stron. Tym razem – monografie: “Ukraińskie dziennikarstwo na emigracji: Wielka Brytania” oraz “Ukraińskie wydawnictwo książkowe na emigracji: Wielka Brytania”. — Jakie piękne prezenty dla samego siebie – a jeszcze innym się przydadzą! Nie to co wszystkie te tradycyjne dyplomy czy ordery dla wybitnych jubilatów… — O, tak. Od tego, zdaje się, Bóg mnie ustrzegł. Przecież wiecie, jak i za co u nas nominuje się tytułami zasłużonych, ludowych, heroicznych (oczywiście, z niewielkimi wyjątkami): takiemu jegomościowi należy być przede wszystkim nienagannie uległym wobec zwierzchnictwa, nie odczuwać wyrzutów sumienia za to, że wszystkie papiery do różnych instancji na swój temat i swoje “naj-naj-zasługi” uparcie przygotowywać samemu, a potem z taką samą upartością “przebijać” je, na różne sposoby płacąc. Mnie zaś, zapewne, genetycznie przekazała się natura dziadka ze strony matki Iwana Mozhowego. W 1933 roku nie dał się skusić na obietnicę bolszewickiej władzy, że zostanie wykreślony z list do wywózki na Sybir pod warunkiem, jeśli dobrowolnie napisze wniosek do kołchozu i odda tam wszystko ze swojego zamożnego, bogatego w inwentarz i narzędzia gospodarstwa. Nie napisał, nie poniżył się przed tępą władzą. Został siłą wywieziony ze wsi i zginął na Sołowkach. Ale do końca swojego młodego życia pozostał wierny swoim przekonaniom człowieka wolnego, pracowitego i zamożnego. Nie zdobył jakichś edukacyjnych regaliów, ale miał wrodzoną szlachetność i inteligencję. Z tego wywodzę teraz, że prawdziwy, a nie tylko tytułowany formalnym mianem, inteligent (uczony, dziennikarz, nauczyciel, lekarz, po prostu osobowość) musi być zawsze w opozycji do władzy. Zwłaszcza obecnej – w swej istocie podłej, nieprofesjonalnej, niepatriotycznej, moralnie ubogiej. Zatem taki inteligent musi obejść się i bez nagród od niej. Jeśli chodzi o mnie, to z rąk władzy nigdy nie otrzymałem żadnych. Z tego jestem dumny. Jednocześnie cieszę się innymi nagrodami – opiniami i uznaniem licznych, często nieznanych mi czytelników. Tak, “Książka dla autora…” doczekała się trzech wydań, miała za każdym razem niemałe nakłady, a teraz, kiedy się wyczerpały, jest aktywnie “ściągana” zarówno przez studentów, jak i praktyków na kilku pirackich stronach, podobnie jak inne moje podręczniki. Za “Wieś” otrzymałem Szewczenkowską (ludową) nagrodę. Po nominowanym tą nagrodą za “Czarnego kruka” (“Zostawionego”) Wasyla Szklara moja wiejska saga jednak dołączyła do tego póki co nie licznego grona. Mam nadzieję, że i za świeżą, dopiero co z drukarni, dwutomową książkę nigdy nie będzie mi wstyd. — Można uznać, że na teraz to pierwsza prezentacja Pana tak zwanych londyńskich książek. O czym one są, na czym polega ich odmienność? — Te dwie monografie wprowadzają czytelnika w dziwny, niepoznany i niedoceniony przez nas świat ukraińskiej emigracji. Rozpatruję go i jako zjawisko historii narodowej, i jako fenomen nierozwiązanej do dziś przez społeczność światową “kwestii ukraińskiej”, i jako misję ochrony tego, co ukraińskie na Ukrainie, i jako czyn służenia idei narodowej. Osobliwością tej pracy jest to, że cały materiał faktograficzny wziąłem nie ze źródeł pochodnych czy Internetu, a po raz pierwszy szukałem bezpośrednio w Wielkiej Brytanii: w archiwach i kolekcjach bibliotecznych ukraińskiej emigracji, dziale ukrainistyki głównej biblioteki kraju — British Library. Także zapisałem wspomnienia jeszcze żyjących aktywistów ukraińskiego życia społecznego w Londynie, Edynburgu, Manchesterze, Glasgow i Liverpoolu. W pole obserwacji trafiły znalezione tam roczniki gazet, czasopism, książek, broszur, innej produkcji informacyjnej, które wydawali nasi rodacy w tym kraju w językach ukraińskim i angielskim i których u nas nie znajdziesz w żadnej bibliotece. Udało się odnaleźć ślady pierwszych drukarni, księgarni, opisać wyniki działalności edukacyjnej, naukowej, kulturalnej głównych zorganizowanych ośrodków brytyjskich Ukraińców. A to przede wszystkim Związek Ukraińców w Wielkiej Brytanii, Ukraińskie Wydawnictwo, Organizacja Byłych Żołnierzy Ukraińców, Związek Ukraińskiej Młodzieży. — Na dużą skalę. Czy czytelnik nie zgubi się w labiryntach zebranego przez Pana materiału? — Jeśli chodzi o skalę – tak, dość szeroko. Zebranego materiału okazało się tak dużo, że trzeba było zamiast jednej książki zrobić dwie. A co do “zgubienia się w gąszczu tekstu”, to mam swoją własną metodę pisania: fabularny rozwój wydarzeń, intryga poszczególnych faktów, dominanty emocjonalne, publicystyczna tonacja wykładu. To zazwyczaj utrzymuje uwagę czytelnika, skłania go do szukania w tekście odpowiedzi na pytania: a co, jak i dlaczego było dalej? I to niezależnie – czy chodzi o podręcznik, monografię czy opowieść dokumentalno-publicystyczną. — Gdzieś czytałam, że tak pisze się książki dla uczniów we Francji...
— Zgadza się. I nie tylko we Francji, i nie tylko dla uczniów. Na Zachodzie to tendencja: solidny podręcznik, za którym potem wszyscy będą gonić, monografia o profilu humanistycznym, którą rzeczywiście będą czytać, musi mieć jednego autora. I to takiego, który posiada osobistą i twórczą charyzmę oraz własne stanowisko. U nas zaś wciąż żywa jest „metoda brygadowa”: latami zarówno podręczniki, jak i monografie pisane są przez swoisty kołchoz. W tych warunkach autor pierwszego rozdziału przeczy temu, co napisał kolega w drugim. A w trzecim w ogóle mowa o tym, co wykracza poza granice przedmiotu. I często „to” – to w większości niezdarne kawałki z poprzednich prac kandydackich. Ale to jeszcze nie wszystko. Trzech do pięciu autorów rzeczywiście pisze samodzielnie, inni są „podczepieni”: przełożeni piszących; majętni sponsorzy, którzy pchają się do nauki, krewni majętnych. Jeśli chodzi o stylistykę wykładu, to w naszej literaturze naukowej wciąż święcie przestrzega się tego pretensjonalnego, jeszcze radzieckiego rozumienia: im bardziej niezrozumiale, tym rzekomo bardziej naukowo. Jak w ocenie podręcznikowego bohatera filmowego Sirki z „Za dwoma zającami”, wygłoszonej na krześle-pomniku (cóż za „świetne” odkrycie reżysera!) przez przyszłego zięcia Hołochwastowa, monologu o „rozumie szczura i człowieka”: mówi tak mądrze, że aż strach. — Na ile mi wiadomo, w Pana dorobku temat diaspory jest jednym z wiodących. Można już mówić o swoistej diasporianie profesora Tymoszyka. Z czego ona się składa? — To, nawiasem mówiąc, jako jeden z pierwszych zauważył mój dawny nauczyciel dziennikarstwa na kijowskim wydziale dziennikarstwa Wołodymyr Iwanenko, obecnie rektor Ukraińskiego Uniwersytetu w Waszyngtonie, w przedmowie do mojej książki „Ukraińska książka i świat”, która ukazała się w 2018 roku jako wspólne wydanie tego uniwersytetu oraz Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki. Mowa w niej między innymi o arcyważnym obowiązku ukraińskich uczonych-humanistów — wspólnym dokładaniu coraz to nowych cegiełek do tak młodej nauki, jaką jest ukraińskie diasporoznawstwo. Przecież przez wiele lat ta problematyka była rozpatrywana przez pryzmat „starszego brata”, w kontekście zatwierdzonej w Moskwie koncepcji „wspólnej kolebki” dla trzech narodów. A co za tym idzie – drugorzędności, zależności, zaściankowości ukraińskiej kultury i nauki w całości, a ukraińskiego drukarstwa, w szczególności zagranicznego. Oprócz wymienionych wyżej trzech książek zaliczam do tego monografię „Ukraińska książka i prasa we Włoszech”, napisaną również na podstawie opracowania tamtejszych archiwów, oraz „Ukraińska książka: historyczna misja i realia”. A przedtem było kilka książek, napisanych na podstawie opracowania ukraińskich archiwów w Kanadzie. — Zatem Kanadę uważa Pan za początek swojej diasporiany. Jaką drogą Pan tam trafił? — Po obronie pracy doktorskiej w 1997 roku, a dotyczyła ona ukrainoznawczych aspektów działalności naukowej, dziennikarskiej i wydawniczej Iwana Ohijenki, ktoś z rady specjalistycznej zaproponował wysłanie do Kanady, do Kolegium św. Andrzeja (tam nauczanie prowadzone było wówczas w języku ukraińskim), mojej monografii „Golgota Iwana Ohijenki”. Mówiono: niech kanadyjscy Ukraińcy wiedzą, że w niepodległej Ukrainie pojawiły się już pierwsze badania o byłym ministrze oświaty rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej, a później metropolicie prawosławnych Ukraińców całej Kanady Iłarionie. Wysłaliśmy. Po dwóch miesiącach otrzymałem, jak mawiała moja świętej pamięci matka, „urzędową” kopertę stamtąd, w której było zaproszenie na dwumiesięczne badania naukowe kolosalnego, dotąd przez nikogo nieopracowanego archiwum metropolity, z propozycją napisania o nim drugiej książki – pełnego życiorysu i wieloaspektowej działalności. Aby zrozumieć, dlaczego użyłem określenia „kolosalny” dla objętości tego archiwum, przytoczę taki fakt: jeśli fizycznie wyobrazić sobie kartonowe pudło o długości metra, a wysokości i szerokości ponad pół metra, to takich pudeł jest około stu. W większości – teksty rękopiśmienne. A jeśli wziąć pod uwagę, że przez wszystkie lata radzieckie imię tego wielkiego Ukraińca należało do pierwszej dziesiątki imion tych, mówiąc słowami radzieckiej machiny propagandowej, „nienawistnych burżuazyjnych nacjonalistów, zaciekłych wrogów narodu radzieckiego”, których zabraniano używać w prasie, radiu, telewizji i w wydawnictwach książkowych, to możecie sobie wyobrazić miarę mojej radości i odpowiedzialności. — I opracował Pan to wszystko? — W pewnym stopniu tak. Wynikiem opracowania tego archiwum stało się wspólne kanadyjsko-ukraińskie wydanie z 2000 roku mojej no
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
