Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Jak pozbyć się sprzedajnej mentalności inteligencji wychowanej przez władzę kolonialną

Слово Просвіти, №03 за 2021 рік

Zakończenie. Początek na str. 4-5. Stało się tak, że po ukończeniu Uniwersytetu Kijowskiego pojechałem do pracy w dalekie i nieznane mi Czerniowce. Tam przez pewien czas pracowałem jako korespondent terenowy działu rolniczego gazety obwodowej „Radianśka Bukowyna”. Zdaje się, że nie ma takiej wsi ani chutoru na tej bliskiej mi zielonej Bukowinie, gdzie bym po kilka razy nie bywał, opisując dziesiątki i setki ludzkich losów. A do historii swoich korzeni, swojego kraju, zwróciłem się już wtedy, gdy na tamten świat nagle odeszli moi rodzice, a wkrótce także dwaj młodzi jeszcze bracia – mechanizatorzy szerokiego profilu, jak nazywano w radzieckich kołchozach ich główną siłę – traktorzystów i kombajnistów. – Na czym polegał zamysł twórczy? Przecież on wyraźnie nie wpisywał się w Pana zainteresowania naukowe i dydaktyczne. – Nasz poradziecki czas jest ciekawy tym, że na pierwsze miejsce w gustach czytelniczych nagle wyszło takie pojęcie jak non-fiction – ubrana w słowo artystyczne dokumentalistyka, historie lokalne. To znaczy, chodzi o przystępnie wyłożone historie czy opowieści, ale nie zmyślone, a bazujące na ściśle faktograficznym materiale. Na początku myślałem, by napisać coś podobnego do szkicu krajoznawczego. A kiedy zanurzyłem się w archiwa, nie mogłem przestać. Otóż wyszły dwa tomy. A objętością, jak i w historii brytyjskiej, – ponad tysiąc stron. Odważyłem się na ryzykowny eksperyment: przemyślałem tworzenie dokumentalnej historii jednej wsi czy badania krajoznawczego wybranego okręgu, konkretnie – nieżyńskiego, a postanowiłem napisać właściwie historię Ukrainy. Ale nie „z góry”, jak dotąd przyjęto (carowie, królowie, wodzowie, rządy, zjazdy partii komunistycznej), a „z dołu”, „od wewnątrz” – przez pryzmat losu ukraińskiej wsi w całości (zwykłe proste ludzkie losy z ich talentami, sprawami, zamiarami i bólami). – Zdaje się, że Pana eksperyment się udał. W jednej z recenzji na temat Pana „Wsi” zwrócono uwagę na takie słowa: „Proces twórczości nie ma granic w swojej wielostronności. I w tym przypadku główna misja przez Mykołę Tymoszyka została wykonana. On nie tylko dał informację, jej interpretację, a nimi porwał i, co najważniejsze, obudził czytelnika. Faktycznie ta praca jest swoistą bombą zapalającą”. – Rzeczywiście, ta książka miała aż tak wiele przychylnych recenzji i, co najważniejsze, rozgłos społeczny o przyczynach tego, dlaczego, z czyjej winy nasza wieś z nadpotężnego czynnika narodotwórczego, nieprzekupnego ukraiństwa przekształciła się obecnie w „umierającego kolosa”. Akcenty treściowe książki wskazują na dwie główne przyczyny. Pierwsza: genetyczna bojaźń wieśniaków przed poznawaniem, mówieniem i bronieniem prawdy. Druga: obojętność, utrata ukrainocentrycznej i patriotycznej pozycji nowożytnej wiejskiej inteligencji. Przede wszystkim – nauczycieli, lekarzy, inżynierów. – Znam szereg Pana publikacji w prasie, w których w ostry sposób mówi Pan o sprzedajności inteligencji w ogóle, a wiejskiej w szczególności, wychowanej przez władzę kolonialną... – I nie bezpodstawnie. Oto choćby jedna z licznych historii opisanych we „Wsi”. Jeszcze od czasu przygotowywania materiałów do książki powziąłem zamiar przywrócenia historycznej nazwy mojej rodzinnej wsi Danyna – starodawnemu, jeszcze z czasów przedtatarskich, wielkiemu osiedlu, które zakorzeniło się na kilku wzgórzach zabłoconej ze wszystkich stron doliny nieżyńskiej. Ta pierwotna nazwa wsi za okupacyjnej dla Ukraińców władzy rosyjskiej była gwałcona oficjalnie trzykrotnie na modłę moskiewską: Danino, Danino, Danyne. Nieprosta w procedurach biurokratycznych droga czasowa od decyzji rady wiejskiej (przez radę rejonową, administrację rejonową, radę obwodową, administrację obwodową, komisję parlamentarną Rady Najwyższej ds. rozwoju regionalnego) do przegłosowanego w sali sesyjnej Rady Najwyższej postanowienia zajęła mi pięć lat. I największy opór przyjęciu takiej decyzji stawiali (nawet nie zgadniecie) deputowani wsi. A we wsi kto jest deputowanym? Zazwyczaj dyplomowani nauczyciele, medycy, agrarzyści – tak zwana inteligencja budżetowa. A ona, niestety, czy nie wszędzie na wsiach jest przeważnie niepatriotyczna, bez zasad, sprzedajna, mało czytająca, wiecznie wymagająca i niezadowolona ze wszystkiego. Proszę spojrzeć, jak przemianowano tam, praktycznie w przeważającej większości obwodów Ukrainy, chyba poza zachodnimi, w wykonaniu ustawy o dekomunizacji ulice, nazwane w czasach radzieckich na cześć wielu katów narodu ukraińskiego: zamiast Lenina, Woroszyłowa, Swierdłowa, Zetkin – Centralna, Polowa, Wiszniowa, Miodowa. O imionach Mazepy, Triasyła, Ohijewskiego, z którymi związana jest, dla przykładu, historia mojej wsi, tamtejsza „wiejska elita intelektualna” i słuchać nie chciała. I to pomimo tego, że przygotowałem i wysłałem do każdego domu mieszkańców Danyny notatki historyczne o tych osobistościach. – Może Pan wyróżnić jeden epizod z tej książki, który jest dla Pana szczególnie drogi? – To bez wątpienia historia matczynego testamentu dla mnie. W wiosenny dzień 1933 roku, kiedy jej ojca, a mojego dziadka Iwana Petrowycza, wysłano na Sołowki, matka skończyła siedem lat. Naraz na tę wykrwawioną z niedożywienia i przerażoną dziewczynkę posypały się jeden za drugim ciosy niesprawiedliwego losu. Gospodarstwo rozkułaczono, sień oderwano, do chaty dokwaterowano przywiezionych z „głodującego Powołża” czworo rosyjskojęzycznych. Od wstrząsu nerwowego tego dnia na morwie na podwórku powiesiła się najmłodsza siostra ojca – jeszcze niepełnoletnia ciotka Jawdocha, drugą, najstarszą, brygadzistkę Olgę, sąd rejonowy skazał na siedem lat za... siedem wziętych z kołchozowego pola buraków. Matka mojej matki Ustyna Zynowijiwna przedwcześnie zmarła w czasie wojny, jeszcze za Niemców, – w czterdziestym roku jej życia, a wkrótce do tego obejścia w 1944 roku wiejski listonosz przyniósł zawiadomienia o śmierci dwóch braci matki – Andrija oraz Iwana. Młodszy Iwan poległ podczas forsowania Dniepru pod Kijowem, a starszy Andrij – pod Żmerynką. Najboleśniejsze jest to, że niczego z tego wszystkiego za życia rodziców nie wiedziałem – matka chroniła swoje czworo dzieci przed tą prawdą. Bo na własnym gorzkim sierocym losie w pełni odczuła, co znaczy nosić piętno urodzonej z „wroga ludu”. Szczególnie nie przyznawała się o tym mnie – partyjnemu dziennikarzowi, który zaczynał karierę zawodową w dalekich od Danyny Czerniowcach i na krótkie odwiedziny do rodzinnego domu przyjeżdżał rzadko. Przez wszystkie te lata matka, prosta i mało piśmienna kołchoźnica wiecznie zacofanego według rejonowych zestawień danyńskiego kołchozu „Rewolucja Październikowa”, potajemnie od nas szukała prawdy o swoim ojcu. A odnalazłem ją, tę gorzką prawdę, dopiero w grudniu 1996 roku, kiedy pochowałem matkę. Przeglądając matczyną skrzynię (to najdroższa rzecz, jaka została jej po ojcu), znalazłem zawinięty w wyszywany ręcznik gruby pakiet z papierami. Większość była jednakowa, pisana przez kalkę, drukowana na jedynej w tamtym czasie kołchozowej maszynie: prośby do MSW, KGB, zarządów archiwalnych w Murmańsku, Archangielsku, Moskwie, Kijowie. Te prośby do wysokich instancji urzędniczych, pisane przez prostą kołchoźnicę z czernihowskiej wsi z prośbami o wydanie zaświadczenia o ojcu, kończyły się tymi samymi słowami: „Zaświadczenie to jest mi potrzebne do rehabilitacji dobrego imienia mojego ojca, jego córki i wnuków”. Do nich doklejone były otrzymywane stamtąd standardowe odpowiedzi: „Dane o pańskim ojcu nie istnieją”. Znajduję także szereg pisanych ręcznie świadectw starszych mieszkańców wsi o rozkułaczeniu gospodarstwa Iwana Mozgowego i wywiezieniu go ze wsi. Na wierzchu tej teczki – wycinek z gazety rejonowej „Niżyński wisnyk” z 1996 roku, zatytułowany „Sprawiedliwość przywrócona”. W nim kilka wierszy gazety: „Zgodnie z art. 3 Ustawy Ukrainy „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie” oraz decyzją komisji rejonowej Rady deputatów ludowych w sprawach przywrócenia praw rehabilitowanych, w ostatnich dniach zrehabilitowano następujących obywateli rejonu, wysiedlonych ze stałego miejsca zamieszkania lub pozbawionych majątku pod pozorem walki z kułactwem: Mozgowy Iwan Petrowycz (wieś Danyne)”. Całkowicie oczywiste jest, że przygotowywała się przekazać ten pakiet swojemu najmłodszemu synowi – mnie. I wtedy opowiedzieć wreszcie prawdę o swoim ojcu. Nie zdążyła. Teraz ten haftowany krzyżykiem czerwonymi i czarnymi nićmi ręcznik, z boleśnie znajomym czernihowskim ornamentem roślinnym, który wyszywała w przerażających latach 30. moja babcia Ustyna i w którym znalazłem testament matki, jest moim najcenniejszym skarbem z rodzinnej skrzyni. W moim kijowskim domu owija on obraz świętego Mikołaja. — I ostatnie pytanie: o Pana artykuł. Rzeczywiście okazał się rezonansowy: tylko w ciągu dwóch pierwszych dni od czasu jego opublikowania na naszej stronie rozpowszechnił się w ponad czterech tysiącach udostępnień na różne platformy sieciowe, wypełniony jest nim Facebook. Dlatego chcę podziękować za Pana stanowisko i odwagę nazywania rzeczy po imieniu w bolesnym problemie społecznym. — A ja chcę podziękować pani zarówno za zamieszczenie mojego artykułu, jak i za inicjatywę tej rozmowy. Jestem przekonany, że temat Scopus będę kontynuował. Do tego skłaniają liczne odzewy czytelników. Dzięki umieszczeniu na Pani platformie mojego adresu elektronicznego otrzymałem niemało odzewów od kolegów-myślicieli. Wyciąg z jednego, od Wasyla Pacharenki, który został zamieszczony na stronie „Granit nauki”, chcę zacytować jako znamienny: „Szczere podziękowania za głęboki, uczciwy i mądry artykuł… Niestety, inteligenci zawsze byli w radzieckim i pozostają w poradzieckim świecie zależni, upokorzeni, nędzni, a przez to zastraszeni. I oto rezultaty: na oczach niszczeje rodzima nauka i oświata, przede wszystkim humanistyczna — nauka o człowieku i ukrainoznawstwo! Doświadczenie trzech rewolucji, które odbyły się niedawno, z naszym udziałem, zaświadcza: kiedy Ukraińcy się jednoczą, mogą bardzo wiele. Oto i teraz nadszedł czas, aby każdy z nas, naukowców i edukatorów, OSOBIŚCIE, INDYWIDUALNIE zadeklarował swoje stanowisko, swój sprzeciw wobec tego, by nasza nauka i oświata stawały się „błotem Moskwy, warszawskim śmieciem”. Zmiany, reformy w naszej dziedzinie naukowo-oświatowej są koniecznie potrzebne, ale produktywne, narodotwórcze, a nie niszczycielskie. Tymczasem (po raz kolejny!) spełnia się smutne proroctwo Szewczenki: „Doprowadziła się Ukraina do samego skraju. Gorzej niż Lach własne dzieci ją krzyżują”… Naprawdę, nadszedł czas nie tylko bić na alarm. Spróbuję znaleźć ludzi o podobnych poglądach, aby dotrzeć do premiera Denysa Szmyhala – nie jestem pewien, czy jest świadomy realnego stanu spraw w oświacie. Nie mówiąc już o prezydencie. W podobnych sytuacjach nie można dalej milczeć. Bo dalej, przy tradycyjnym milczeniu i strachu większości ukraińskiej inteligencji spośród uczonych, wykładowców, dziennikarzy, pisarzy, nauczycieli, ruina ukraińskości będzie się pogłębiać. W jakiej Ukrainie będą uczyć się i szukać pracy nasze dzieci? A zatem, ciąg dalszy nastąpi… Rozmowę prowadziła Darija TARUSOWA, redaktor naczelna strony o ukraińskiej i światowej nauce „Granit Nauki”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn