Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wiersze są autentyczne i szczere aż do bólu. Tego wieczoru w sali filharmonii rozbrzmiewało wiele poezji: przejmującej i bolesnej, proroczej i krzepiącej, lirycznej i filozoficznej. Brzmiała ona nie tylko z ust autora. Między innymi Rostysław Derżypilśkyj, narodowy artysta Ukrainy, także odczytał kilka wierszy. Swój występ artysta urozmaicał stosownym humorem. Zasłużona artystka Ukrainy Halina Barankewycz czytała wzruszające wiersze o naszej rzeczywistości, o wojnie i stratach, jakich doznały żony i matki swoich najbliższych. Wśród innych aktorka wyrecytowała wiersz „Wyszywajcie, mamo, kamizelkę kuloodporną”, który nadał tytuł 13. zbiorowi poety, a którego prezentacje w miastach Ukrainy zgromadziły już ponad pół miliona hrywien na potrzeby armii. Następnie rozpoczęły się życzenia dla jubilata. Było ich wiele. Między innymi przewodniczący Iwano-Frankiwskiej Rady Obwodowej Ołeksandr Syć wręczył B. Tomenczukowi medal „Za zasługi dla Prykarpacia” i życzył mu „dobrego zdrowia do wysokiego twórczego lotu nad narodem i państwem oraz dla narodu i państwa”. Miejski głowa Iwano-Frankiwska Ruslan Marcinkiw odznaczył pana Tomenczuka medalem „Chluba gromady Iwano-Frankiwska”. Zaznaczył, że nim wyróżnia się ludzi, którzy wsławiają miasto. Również miejski głowa Gorodockiej gminy terytorialnej na Lwowszczyźnie Wołodymyr Remeniak przekazał poecie szczególne wyróżnienie od wojskowych – tych, o których i dla których powstało „Wyszywajcie, mamo, kamizelkę kuloodporną” – bojowy koin 1. Batalionu Szturmowego „Wilki da Vinci”. Do gratulacji jubilatowi przyłączył się także pierwszy zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Heorhij Filipczuk, który wręczył Bohdanowi Tomenczukowi najwyższe proświtiańskie odznaczenie – medal „Budowniczy Ukrainy”. Padło jeszcze wiele słów i pamiątkowych wyróżnień, lecz najważniejszy dar otrzymali obecni na sali – intelektualną rozkosz z poetyckiego słowa i radość „po prostu bycia”.
Tłumaczenie maszynowe
Według doniesień internetowego serwisu gazety „Halyczyna”, zdjęcia – tamże
OLHA RUDANIEC
Tłumaczenie maszynowe
W ostatnich dniach w Iwano-Frankiwsku odbył się wieczór autorski Bohdana Tomenczuka „Po prostu – być...”, poświęcony jego drodze twórczej i życiowej, z okazji 70. rocznicy urodzin.
Poetycko-artystyczne wydarzenie rozpoczęło się od gromkich oklasków zebranych, którzy na stojąco powitali twórcę. To świadectwo tego, że jego poezja nie tylko odzywa się w sercach ludzi, lecz zdobywa ich miłość swoją prawdziwością, subtelnym symbolizmem, bogactwem obrazów i brakiem patosu. Było to święto rymów i rytmów, ponieważ poezja uzupełniała melodie wykonywane przez „Harmonia Nobile” pod kierownictwem Natalii Mandryki, i odwrotnie. Ten tandem jest tradycyjny dla prezentacji zbiorów poetyckich Bohdana Tomenczuka.
W słowie powitalnym profesorka, pisarka Olha Derkaczowa opowiedziała ze sceny filharmonii o autorze, jego zbiorach poetyckich i drodze twórczej w ogólności. Zapadło w pamięć jej zdanie o tym, że „prawdziwe nie bywa o niczym, prawdziwe nie bywa »na pół”. To bardzo trafnie charakteryzuje twórczość B. Tomenczuka, gdyż jego wiersze nie dotyczą fałszu ani wyrażania uczuć na pół
Tłumaczenie maszynowe
14 stycznia w Charkowskim Narodowym Pedagogicznym Uniwersytecie im. Hryhorija Skoworody odbyło się prawdziwe święto talentu, oddania i profesjonalizmu. Uroczysta ceremonia wręczenia nagrody „Człowiek Roku 2024” zgromadziła studentów, wykładowców, pracowników uniwersytetu oraz szanownych gości. Oficjalną część otworzył rektor uniwersytetu Jurij Bojczuk, który powitał wszystkich obecnych i podkreślił, że ten dzień to nie tylko uhonorowanie osiągnięć, lecz także silna motywacja do dalszych sukcesów. W trakcie ceremonii wyróżniono najlepszych w różnych nominacjach – od nauki po działalność społeczną, twórczość i wolontariat. Głównym wydarzeniem wieczoru było wręczenie nagrody „Człowiek Roku”, którą w tym roku otrzymali Natalija Lewczenko i Jewhen Nelin. – Serdecznie dziękuję skoworodynowskiej rodzinie za wysoką ocenę mojego skromnego wkładu w wychowanie przyszłych nauczycieli nowej generacji, z rdzeniem ukraińskiej tożsamości, w literaturoznawstwo, które kształtuje podstawy i wyznacza granice ukraińskocentrycznego światopoglądu – powiedziała doktor nauk filologicznych, profesor Natalija Lewczenko.
Zdjęcie z otwartych źródeł
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w placówkach Ukrposhty za pomocą „Katalogu mediów Ukrainy” na 2025 rok (s. 22).
Cena prenumeraty wynosi: 1 mies. – 65 hrywien. 3 mies. – 195 hrywien. 6 mies. – 390 hrywien. 11 mies. – 715 hrywien. Na zdrowie, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Żaden z krajów europejskich, włącznie z Ukrainą, nie przestawił się całkowicie na tryb wojenny – taką opinię wyraził emerytowany pułkownik armii brytyjskiej, znany ekspert wojskowy Glen Grant w wywiadzie dla prowadzącego program „Studia Zachód” Antona Borkowskiego na kanale telewizyjnym „Espreso”. „Ukraina wciąż nie jest nastawiona na wojnę poważnie – my wciąż »bawimy się« w wojnę. Na froncie pozostaje zbyt wielu ludzi, którzy nie wykazują odpowiedniego poziomu przygotowania, włącznie z generałami. Wybaczcie, ale taka jest rzeczywistość. Ponadto system logistyczny wciąż pozostawia wiele do życzenia. Dopóki wszystkie te problemy nie zostaną rozwiązane, Ukrainie prędzej czy później przyjdzie cofać się. Musimy obsadzać stanowiska kierownicze kompetentnymi pułkownikami i brygadierami. Wtedy, jeśli zdołamy również poradzić sobie z kwestiami logistyki i rozwoju przemysłu obronnego, znów zaczniemy posuwać się naprzód. Jednak przed nami jeszcze wiele pracy. Niestety, Zełenski, jak się wydaje, na razie nie uświadamia sobie, że klucz do zwycięstwa jest w jego rękach. Musi przestać mianować na stanowiska kierownicze przyjaciół i zacząć wybierać kompetentnych specjalistów. Zwycięstwo wymaga kompetentnych ludzi, a nie przyjaciół we władzach” – zaznaczył pułkownik Glen Grant. Kierowniczka Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, poetka Wałentyna Kowałenko otrzymała dyplom laureata Ogólnoukraińskiej nagrody literacko-artystycznej imienia Iwana Drobnego – poety i pedagoga pochodzącego ze Złotonoszy i podzieliła się swoimi emocjami na Facebooku: „Połowę nagrody pieniężnej (a jest to 5000 hrywien) od razu przeleję na odbudowę Domu NSPU, uszkodzonego w wyniku ataku raszystowskich szachedów 1 stycznia. Jestem szczerze wdzięczna za wysokie uznanie mojej poezji wojny zarówno szanownemu jury, jak i władzom lokalnym, oraz moim czytelnikom, którzy tak ciepło przyjmują moje słowo. Dziękuję przewodniczącemu czerkaskiego oddziału NSPU Wołodymyrowi Poliszczukowi za potężne wsparcie w naszej literaturze, a ZSU – z pokłonem za obronę naszego ukraińskiego bytu”. Na swojej stronie na Facebooku „Platforma” informuje, że we Lwowie ustawiono połowiecką babę z Doniecczyzny, odnowioną po ostrzałach. To dawna rzeźba z kurhanu „Storożowa mohyła”, który znajduje się w hromadzie wielkonowosiłkowskiej. Dzięki wysiłkom wolontariuszy i wojskowych udało się uratować ponad 200 odłamków statui. Rzeźbiarze bezpłatnie odnowili zabytek w pracowniach Lwowa. Teraz można go obejrzeć przy wejściu do Muzeum Narodowego imienia Andrzeja Szeptyckiego. Stanisław Nowycki na swojej stronie na Facebooku poinformował, że pojawiła się 20. książka w serii biblioteki almanachu „Siwacz” Towarzystwa Pisarzy i Dziennikarzy imienia Iwana Franki. Jest to fundamentalna praca naukowa „Treść ukraińskiej bajki ludowej”, tom 2, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia T. H. Szewczenki, klasyka literatury ukraińskiej Wasyla Iwanowycza Hołoborodki. Autor książki wyraża Wałentyna Kowałenko z córką Iwana Drobnego – Switłaną szczerą wdzięczność Leonidowi Smajewyczowi – zasłużonemu pracownikowi transportu Ukrainy oraz Halinie Kuźmenko – zasłużonej ekonomistce Ukrainy jako mecenasom tego wydania. Książka ukazała się w wydawnictwie „Ukraiński pisarz”, za co autor jest wdzięczny Wasylowi Kłyczakowi. Najwyższą emeryturę na Ukrainie wśród deputowanych ludowych ma były sędzia Wasyl Nimczenko, wcześniej członek zakazanej obecnie „Opozycyjnej platformy – Za życie”, obecnie – grupy deputowanych „Platforma za życie i pokój”. Co miesiąc Fundusz Emerytalny Ukrainy przelewa mu 192 136 hrywien, co zaznaczono w jego deklaracji. Wasyl Nimczenko przeszedł na emeryturę jako sędzia, dlatego jego wypłata nazywa się „dożywotnim utrzymaniem pieniężnym”, a ze względu na jej wysoki rozmiar jest on jedynym wśród deputowanych, który wnosi do deklaracji zmiany co miesiąc, opowiada wydanie OBOZ.UA. Zgodnie z deklaracją, w styczniu 2025 roku deputowany otrzymał 192 136 hrywien, taką samą sumę wypłacano mu co miesiąc w zeszłym roku. Za 2023 rok Nimczenko zadeklarował 2 243 481 hrywien emerytury, czyli średnio 186 956 hrywien miesięcznie. Przy tym wynagrodzenie deputowanego wynosiło w ciągu roku 779 589 hrywien. Nowy film o prezydencie Rosji Wołodymyrze Putinie reżysera Patryka Vegi warto obejrzeć wszystkim, bo obraz jest bardzo śmieszny, a śmiech – to jeden ze środków niszczenia tyranów. Taką opinię na swojej stronie na Facebooku wyraził przedstawiciel Głównego Zarządu Wywiadu Ministerstwa Obrony Ukrainy Andrij Jusow, informuje RBK-Ukraina (projekt Styler). „Pierwsza scena ze »Śmierci Putina« stylistycznie przypomniała epizod z filmu »Śmierć Stalina«, gdzie radzieckiego sekretarza generalnego znajdują martwego w kałuży własnych nieczystości. Putin w podobnych »dekoracjach« – obrzydzony, słaby i nagi” – dzieli się wrażeniami z filmu Jusow. Jednak dodaje: „jedna sprawa – satyra o martwym w dosłownym sensie wodzu, a inna rzecz, kiedy film opisuje wciąż, niestety, żywego – albo lepiej powiedzieć ani żywego, ani martwego, którego polityka doprowadziła do katastrofalnych skutków i nadal stanowi zagrożenie dla świata”. Ciekawe, że w jednym z wywiadów reżyser obrazu opowiedział, że agencje w niektórych innych krajach odmówiły pokazywania filmu. Jest to, według słów przedstawiciela GZW, „bardzo wymowna oznaka destrukcyjnego uczucia – strachu przed pampersami Putina”. Stowarzyszenie „Towarzystwo Przyjaźni Ukraińsko-Cypryjskiej” (Community of Ukrainian-Cypriot Friendship) wydało specjalny kalendarz na lata 2025–2026 „Piękno Ukrainy” (Beauty of Ukraine), informuje wydanie PROte.ua. Odliczanie kalendarza rozpoczyna się symboliczną datą – 24 lutego 2025 roku, kończy się 23 lutego 2026 roku, zaznaczając nowy wymiar czasu dla Ukraińców. Na pierwszej rozkładówce autorzy dają w języku angielskim wyjaśnienie, dlaczego dla wielu Ukraińców ta data stała się nowym punktem odniesienia naszej tragicznej strony historii. Właśnie tego dnia Rosja zdecydowała się głośno i mocno, z pociskami i bombami ze wszystkich kierunków, ogłosić, że nie może patrzeć, jak Ukraina rozkwita i wchodzi na drogę rozwoju, idzie w parze z cywilizowanym światem. „Ten kalendarz przeznaczony jest nie tylko dla Ukraińców – mówi inicjatorka wydania, przewodnicząca Towarzystwa Przyjaźni Ukraińsko-Cypryjskiej, Ksenija Muchortowa. – Jest idealnym prezentem także dla zagranicznych przyjaciół. Dajemy go dyplomatom i cypryjskim urzędnikom, aby jednocześnie pokazać, jak Ukraina jest niewiarygodnie piękna, i przypomnieć o wojnie, która dla świata weszła w codzienność”. Artystka z Mariupola Iryna Fedorenko, która pracuje pod pseudonimem SEMIRA, stworzyła serię obrazów pod tytułem „Dzieci wojny”. Jedna z prac tej serii pod tytułem „Dziecko” będzie przedstawiona na regionalnym banknocie o nominale 50 euro w Niemczech. O tym informuje „Suspilne Donbas”. Iryna wyjaśnia, że te pieniądze mają wartość kolekcjonerską, chociaż pozostają instrumentem płatniczym, ale ze względu na ograniczony nakład trudno będzie je znaleźć w obiegu.
W Kijowie w Ukrinformie podczas konferencji prasowej na temat: „Zjednoczenie narodu ukraińskiego: droga do odnowy i rozkwitu” członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Ołeksandr Kondratenko podkreślił, że naród ukraiński jednoczy przede wszystkim język i kultura. „Język i kultura to fundament, na którym buduje się naród. Jak wiadomo, nie ma języka – nie ma narodu. Język to klucz do naszej historii, tradycji i światopoglądu. A kultura kształtuje naszą tożsamość, jednoczy ludzi w różnym wieku i pokoleniach wokół wspólnych wartości. Bez języka i kultury stracimy samych siebie, ponieważ tylko naród silny w swojej tożsamości może stać się godnym przykładem dla świata” – powiedział pan Kondratenko. Iryna Fedorenko. W Gródku na Lwowszczyźnie grupa nauczycieli klas początkowych stworzyła podręcznik do języka ukraińskiego dla drugiej klasy, który zastępuje uczniowi od razu dwa podręczniki. O tym na stronie „Lwiwska manufaktura nowyn” opowiedziała dyrektorka Centrum Rozwoju Zawodowego Pracowników Pedagogicznych Rady Miejskiej w Gródku Orysia Wojcicka. „Było wiele narzekań na współczesne podręczniki, ponieważ nie tworzą ich nauczyciele-praktycy i są one wypełnione nieodpowiednią treścią. Dlatego w zeszłym roku w grupie twórczej trzynastu nauczycieli klas początkowych, którą kieruje nauczycielka Szkoły nr 2 w Gródku Oksana Hirska, pojawił się pomysł stworzenia podręcznika według obowiązującego programu, z dobrymi wzorcami literackimi, poezją i utworami prozatorskimi, zarówno klasyków, jak i współczesnych autorów. Jest on przeznaczony dla drugiej klasy i łączy w sobie takie przedmioty jak język ukraiński, czytanie, „Badam świat”, matematyka oraz sztuki plastyczne. Podręcznik jest użyteczny o tyle, że dziecko nie nosi do szkoły dwóch książek, czyli języka ukraińskiego i czytanki, a nosi tylko ten podręcznik” – opowiedziała pani Wojcicka. Przewodnicząca Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Tetiana Folwaroczna na swojej stronie na Facebooku poinformowała, że na posiedzeniu jury nagrody literackiej imienia Wasyla Folwarocznego podsumowano wyniki konkursu twórczego o to wyróżnienie. Pod obrady jury przedstawiono bardzo ciekawe i utalentowane utwory z różnych regionów Ukrainy. Pierwszymi laureatami zostali: Wałerij Herasymczuk (Kijów) – w kategorii „Dramaturgia”; Marija Ławreniuk (Tarnopol) – w kategorii „Powieść historyczna lub biograficzna”. Wręczenie nagród odbędzie się w Kijowie 30 stycznia o godzinie 15:00 w Bibliotece Publicznej imienia Łesi Ukrainki w ramach wieczoru pamięci W. Folwarocznego. W stolicy planują przemianować bibliotekę im. A. Hercena, która wchodzi w skład Centralnego Systemu Bibliotecznego „Swiczado” w rejonie swiatoszyńskim, na bibliotekę imienia wybitnego ukraińskiego krajoznawcy Serhija Wakulyszyna. Taki projekt uchwały poparto 15 stycznia na posiedzeniu stałej komisji ds. kultury, turystyki i komunikacji społecznej, informuje służba prasowa rady miejskiej stolicy. Przegląd przygotował Ihor Zoc.
Tłumaczenie maszynowe
Komitet Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki opublikował listę nominowanych w drugiej turze 2025 roku. Ogółem do trzeciej tury, która odbędzie się w marcu, zakwalifikowano 22 dzieła z różnych kategorii. Informują o tym na stronie Komitetu. Wśród nominowanych w kategorii „Literatura” znalazły się nowe tomy poetyckie Jurija Izdryka, Switłany Powalajewej i Mariany Sawki, a także powieść Jurija Tarnawskiego „Ciepłe polarne noce” oraz książka Bohdana Tomenczuka „Wyhaftuj mi, mamo, kamizelkę kuloodporną”. W dziedzinie „Literaturoznawstwo i historia sztuki” wyróżniono prace Walerija Bitajewa, Władysława Korniijenki i Jurija Mosenkisa, a także książkę Ihora Nabytowycza o rodzinie artystycznej Szeptyckich. Nominowani w kategorii „Publicystyka i dziennikarstwo” to Ołeksandr Zinczenko z książką „Jak Ukraińcy zniszczyli imperium zła” oraz Pawło Kazarin z „Retrospektywą blogów na »Ukraińskiej Prawdzie«”. W sztuce muzycznej wśród kandydatów znajdują się album zespołu „Pyrih i Batih” oraz programy koncertowe Bohdany Piwnenko, a także kompozycje Ołeksija Skrypnyka i Ołeksandra Arturowycza Szymki. W sztuce teatralnej nominowano operę Wasyla Wowkuna „Lis Mykyta” i balet „Cienie zapomnianych przodków”, a także spektakl „Zernoschowyszcze” Teatru Rówieńskiego. W sztuce filmowej na listę trafił film Ołeksandra Sanina „Dowbusz”, a sztuki wizualne reprezentują Wira Baryniowa, Żanna Kadyrowa, Mykyta Titow i Anatolij Fedirko. Nominowani w sztuce dekoracyjno-użytkowej to Oleh Bonkowski z serią „Krzyżowa droga Ukrainy” oraz mistrzynie i mistrzowie malarstwa pietrykiwskiego, w tym Walentyna Karpiec-Jermołajewa i Andrij Pikusz, z projektem „Pietrykiwski malunek: w obronie tożsamości”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pracy ze studencką publicznością. Nauczanie według trzech P, obrona języka ukraińskiego, wyjazdy w historyczne miejsca mocy. To była niezmącona i niesfałszowana tradycja wyszywanek i ręczników na katedrze – nie modnego stroju, a wszytego, niczym tatuaż, znaku ukraińskości. Błyskotliwy naukowiec międzynarodowego formatu Mykoła Tymoszyk ani jednym słowem nie wyrzeka się swojej przeszłości, przeciwnie, powołuje się na nią jak na przeżyte doświadczenie. Przyswoił je i wyrósł, niczym potężna korona z posiadłości Lindforsów-Rusowych na Czernihowszczyźnie, do własnego Ukraiństwa! Nowoczesnego. Bogatego. Europejskiego. Razem pisaliśmy książkę „Historia jednego kursu dziennikarskiego” (2008). I to też Boże zrządzenie. Ponad 30 lat badając spuściznę Sofii Rusowej, zaprosiłam do Danyny także Mykołę Stepanowycza i poczułam w jego charakterze danyński Wezuwiusz. Bo „dość jeździć do ojczyzny Rusowej jak na pielgrzymkę, a jednocześnie mieć dzisiaj bibliotekę w Czernihowie, którą otwierała kiedyś Sofia Rusowa, z imieniem Korolenki!”. Moim pomysłem było nazwanie biblioteki dwoma imionami – Sofii i Ołeksandra, a resztę sprawy dokończył swoją nieustępliwością i kruszeniem skały Mykoła Tymoszyk przy wsparciu świadomych proświtian. Więc teraz biblioteka publiczna w Czernihowie nosi imię Ołeksandra i Sofii Rusowych. Książkę „Zmoskowienie Bukowiny” przeczytałam, przygotowując publikacje do „Słowa Proświty”. Jestem świadkiem, jak ta książka powstawała. W 10. dniu Wielkiej wojny pojechaliśmy z wnukami do Czerniowiec, żeby trochę przetrwać piekło. Kiedy moje serce było skute lodem, Mykoła Stepanowycz z pełną mocą pracował w czerniowieckich archiwach. Raz zebrał przyjaciół i rodzinę na spektakl „Noc na połoninie” O. Ołesia w Teatrze Olhy Kobylańskiej i poczuliśmy ulgę. A Tymoszyk potrafi pracować w każdych warunkach. Oświeciwszy się Ukrainą, wykorzystuje swój czas, aby inni przejrzeli na oczy i wyrośli z chochołów-małorosjan na Ukraińców. Na to skierowana jest spuścizna Ohijenki, i dwutomnik o rodzinnej wsi, i „Matczyny testament w Ręczniku”, wszystkie jego podręczniki i jego „Ukraiński biuletyn informacyjny”. Od maja 2022 roku, kiedy znów zaczęło działać „Słowo Proświty”, zaczęliśmy drukować fragmenty z przyszłej książki. Tygodnik nie przerywał pracy ani pod alarmami, ani podczas ciemności. Bo straszniejsze od całkowitej ciemności jest pozostanie w blackoutcie zmoskowienia. Najnowsza książka Tymoszyka wyprowadza nas na stronę światła. Ale najpierw trzeba ją przyswoić, żeby zrozumieć, jaki straszny miecz cały czas był wzniesiony przez Moskwę nad Ukrainą, jaką straszną cykutą nas pojono i otruto. Jaką siłą wyciskano naszą tożsamość i pamięć narodową. Żeby w końcu zacząć wyżynać fizycznie na Wielkiej wojnie. W każdym razie, my z Mykołą jesteśmy z rodu tych ludzi, którzy wierzyli, że Ukraina jest i zawsze będzie. Dziękuję, drogi przyjacielu, za pół wieku przyjaźni, za ramię wsparcia, za inspirującą wspólną pracę na Uniwersytecie Szewczenki, za twoje książki, za wolnomyślicielstwo, za spotkania z twoim obecnym studenckim gronem, które dodają sił. Za pamięć o kolegach z roku, w szczególności za książkę o Katerynie Taran. Jesteś człowiekiem, który żyje mądrością serca, niestrudzenie pracującym dla Ukrainy. Dziękuję losowi, że znałam twoją wspaniałą rodzinę, miałam niezapomniane spotkanie w Danynie, kiedy odbywałam praktykę dziennikarską w niżyńskiej gazecie rejonowej „Pod sztandarem komunizmu”. Widziałam twoją mamę, braci. Czyściutką pobieloną chatę, nakryty stół, bo „przyjechała koleżanka z roku Mykołki z zespołem redakcji”. Trzeba po ludzku przyjąć, jak przyjęto w ukraińskich rodzinach. Spotkania z twoim dorobkiem są tak samo jasne i nieprzemijające, jak spotkanie z twoją mamą. I książki twoje, jak matczyne testamenty. Z którymi zrzucamy moskiewskie łachmany, zakładając rycerskie zbroje. Żeby być silnymi i niepodatnymi nie tylko w obronie, ale i w ataku – do całkowitego odmoskowienia. Do jego zniknięcia z oblicza wspaniałej Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna Daciuk, dziennikarka. 18 stycznia urodziny obchodził dziennikarz, pisarz, profesor Mykoła Tymoszyk, mój kolega z roku i towarzysz broni, unikalna osobowość. Jego najnowsza, 25. książka to dwutomowe „Zmoskowienie Bukowiny”. Aby napisać to błyskotliwe i uczciwe badanie, 17-letni młodzieniec Mykołka wyszedł z rodzinnej Danyny i wstąpił na czernihowską drogę, która wyprowadziła go precz od Moskwy. Kijów, Czerniowce, znów Kijów – krok po kroku – od wzorowego studenta do wybitnego naukowca – to droga osobistego wzrostu i wewnętrznego odmoskowienia. Do absolutnego na dzień dzisiejszy! I w tym odmoskowieniu nasze drogi są zgodne. Mamy 50 lat przyjaźni, od czasów studenckich. Z istoty swojej pozostaliśmy romantykami, którzy na zawsze przyszli do dziennikarstwa. Matka Halyna Tymoszyk. Trzecia grupa, wspólne korytarze. Akademik na Łomonosowa. Wystawa Osiągnięć Gospodarki Narodowej (WDNG). Kino „Progres”. Wspólna lektura. Czytelnie. Konspekty. Konferencje naukowe. Sesje, stypendia. Jej wysokość książka. Bez książki od tamtej pory Mykoły nie widziałam. Kiedyś w czytelni składaliśmy mu życzenia urodzinowe, bo solenizant o tym zapomniał. Przyjechaliśmy do Kijowa z różnych końców Ukrainy – on z północy, ja z zachodu. U mnie Wołyń, pół wsi wywiezionych na Sybir rodzin pomocników. Na weselach tata śpiewa „Ja za ciebie, Ukraino, męki ciężkie cierpiałem”, a rano wzywają go do Szumska do KGB. A dlaczego? Bo przyjmować śmierć i cierpieć męki można tylko za partię, a nie za Ukrainę. Tak piszą wszystkie gazety. U Mykoły na Niżyńszczyźnie jest tradycja wielkiej wspólnej stypy na cmentarzu, gdzie wspominają zmarłych w latach 30. Bo „był nieurodzaj”. Tak piszą w gazetach. Ludzie o Hołodomorze i rozkułaczaniu milczą. Wyrastaliśmy między dwoma światami. I gdyby nasze serca prześwietlono wtedy specjalnymi promieniami Puluja, które mierzyły los naszej samoidentyfikacji (nie promieniami Roentgena, oczywiście, które szybko opatentował niemiecki naukowiec), to zobaczylibyśmy mieszane uczucia, setki pytań, nieprzepracowane traumy, niemy szok. I równolegle – wiarę w istniejące ideały, przyjęcie ideologii, podporządkowanie jedynej polityce kształcenia wojowników partii – dziennikarzy. Odmoskowienie zaczynało się niepostrzeżenie. Ale w latach 70. byliśmy na śmierć przykuci łańcuchami do zębatego okołokremlowskiego częstokołu. Wtedy ojciec Mykoły Stepanowycza był w łaskach – uczestnik, inwalida Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, to już inna sprawa, jak żyło się człowiekowi z niepełnosprawnością, który oprócz emerytury 12 rubli nie mógł nic zarobić dla swoich czworga dzieci, bo stracił zdrowie na strasznej wojnie, którą rozpętali Hitler i Stalin – „Boże, jaka kramoła”. Ojciec Mykoły Stepan Tymoszyk nie lubił wspominać wojny, takiej, jaką widział, strasznej. Nie, to miała być wojna zwycięzców. I taką została uformowana we wszystkich mediach, książkach, wspomnieniach, na plakatach, w sztuce, kinie. Ojcem-weteranem można było wtedy się szczycić. Mój ojciec był całkiem młody na wojnę, a jeden z moich dziadków miał inną wojnę. W wieku 24 lat zastrzelił się w kryjówce, żeby nie wpaść w łapy enkawudzistów – 24 lipca 1944 r. Fedir Danyłowycz Daciuk, o pseudonimie „Dub”, gospodarczy OUN w Kordyszewie, na Wołyniu. I co by było, gdybym opowiedziała w 1974 r. tę historię na zebraniu komsomolskim Uniwersytetu Szewczenki? Strasznie pomyśleć. A co by było, gdyby najlepszy student naszego roku Mykoła Tymoszyk ujawnił własną historię o tym, że jest synem kułaczki i wnukiem kułaka? Z szanowanej i szlachetnej danyńskiej rodziny – gospodarzy, wykształconych Ukraińców. Którzy nie chcieli narzucać sobie jarzma kołchozu i zostali wywiezieni na Sybir za taką nieustępliwość. Zresztą nie wiedzieliśmy wtedy wszystkiego. Prawda ukraińskiego oporu, czy to na Wołyniu, czy na Czernihowszczyźnie, prawda o nas samych i Ukrainie była spychana pod paznokcie. Wydobywanie jej było bardziej bolesne niż cierpienie. Nie wiedzieliśmy, że jest taka piekąca. Z zewnątrz młodzi, szczęśliwi, urodziwi, nie zawsze głodni i nie zawsze syci, wierzyliśmy, że najprawdziwsza prawda jest w gazetach, w radiu, w telewizorze. Najlepsi reporterzy w Moskwie. Bohater filmu „Dziennikarz” – wzorzec zawodu, spektakl według moskiewskiego Żuchowickiego „Zatrzymać się, obejrzeć…” w Teatrze Franki – granica szczęśliwego przypadku. Tymczasem setki dysydentów już siedziały. Nasi ukraińscy błyskotliwi publicyści i poeci Wiaczesław Czornowił, Wasyl Stus, Iwan Switłyczny, Ihor Kałyneć byli uwięzieni. Ałła Horska, jedna z najjaśniejszych artystek, której wystawa „Borywiter” była prezentowana w zeszłym roku w Ukraińskim Domu, została zabita w 1970 r. Wiedzieliśmy, że dumnie szybuje buriewiestnik Gorkiego, ale nie znaliśmy dumnego ptaka „Borywiter” w Mariupolu Ałły Horskiej i Wiktora Zareckiego. Bo nas stale, pedantycznie, kazuistycznie, cynicznie zmoskowiano, usypiano i, okradzionych, zasypywano popiołem zapomnienia. I studentów wydziału dziennikarstwa – syna kułaczki (nieoficjalnie) i weterana WWO (oficjalnie) Mykołę Tymoszyka oraz córkę orderowego kombajnisty – orderów Rewolucji i Czerwonego Sztandaru Pracy (oficjalnie), wnuczkę bandyty o pseudonimie „Dub” (tabuizowanego wiecznie) Halę Daciuk – zmoskowiano tak samo. Oficjalna moskiewska prawda brzmiała z każdego milimetra szpalty gazetowej. Prawda prawdy – pieczęcią na zamkniętych ustach. Droga do własnego „ja” Mykoły Stepanowycza – to przede wszystkim droga na Bukowinę, bardzo dla niego nieoczekiwaną, która z czasem stanie się miłością serca i hartem dziennikarza. Stąd – kontynuacja ścieżki z Danyny do samoidentyfikacji i uczciwego dziennikarstwa oraz nauki. Aby napisać 25 książek, trzeba było zrzucić i zedrzeć z siebie skorupę homo sovieticus, w którą zaganiano wszystkich, którzy wybrali nasz zawód. Mykoła Tymoszyk pokonał drogę do siebie przez samoświadomość, a nie samozaparcie. To nie człowiek-wiatrowskaz, a człowiek czynu. Przestudiował i przemyślał każdą swoją komórkę pod promieniami Puluja prawdy – aby stać się człowiekiem z trzema P (przyzwoitość, patriotyzm, profesjonalizm), którego doskonalenie, jak liczba Pi, nie zna granic. Pracuje więcej, niż żyje. Właśnie profesor Tymoszyk zwrócił nowoczesnej Ukrainie spuściznę męża stanu Iwana Ohijenki, która otworzyła nam prawdziwą historię o nas samych. Po „Spóźnionym powrocie” tysiące Ukraińców powróciło do siebie. Co prawda, niektórzy nasi koledzy z roku nie zrobili ani jednego kroku, aby odzwiązkowić się. Oni i dziś tam są. I już nie zdołają się stamtąd wydostać, bo i życie mija. Żal, ale to ich wybór. Mnie zaś szczęście mieć za towarzysza broni Mykołę Tymoszyka. Bo nasze drogi znów przecięły się w Kijowie w latach 2000. I ja z radością 10 lat wykładałam na katedrze WSR, kierowanej przez profesora Tymoszyka na Uniwersytecie Szewczenki. I to było cudowne dziesięciolecie. Profesor Mykoła Tymoszyk wśród swoich studentów KNUKiM. Mykoła Tymoszyk.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr ANTOFIJCZUK
Gdzieś w połowie lat 50. XVIII wieku Hryhorij Skoworoda napisał wiersz “De Libertate”, który stanowi, według przypuszczeń niektórych badaczy, fragment jakiegoś jego większego utworu. Poeta sławi hetmana Bohdana Chmielnickiego, który podniósł naród ukraiński przeciwko cudzoziemskiemu jarzmu i osiągnął niezwykle potrzebne zwycięstwo: Czym jest wolność? Jakie dobro w niej drzemie? Mówią, że niby złote jest plemię? Nie, nie złote: porównawszy wszystko złoto, Wobec wolności jest ono tylko błotem. O, gdybym w głupca się nie przemienił, Żebym bez wolności nie mógł się zmienić. Sława na wieki będzie z tobą, Wolności ojcze, Bohdanie-bohaterze! Idee wiersza “De Libertate” są tradycyjne dla ukraińskiej literatury barokowej. Z jednej strony brzmi w nim motyw “złotej wolności”, a z drugiej – sławiony jest Bohdan Chmielnicki, który przyniósł Ukrainie wolność. Ta sama myśl została skonkretyzowana lakonicznym przekazem także w “Epitafium dla Bohdana Chmielnickiego” z rękopisu “Trzy księgi o sztuce poetyckiej” (1714): “Ten, który zdobył dla Rusi wolność”. Znamienne, że obraz hetmana ukraińscy autorzy barokowi starali się zrozumieć w kontekście decydujących wydarzeń historii świata. Tak, w “Opowieści o Małej Rusi i o biedach, które w niej były” (1763) Maksym Płyska nazwał Bohdana Chmielnickiego “nowym Mojżeszem”, stawiając wyczyny ukraińskiego bohatera narodowego dla politycznych interesów ojczystej Ojczyzny w jednym rzędzie z zasługami żydowskiego lidera politycznego i religijnego, który wyprowadził swój naród z egipskiej niewoli. Taką samą myślą przejęte są także “Wiersze heroiczne” (1784) poety o imieniu Iwan: Bóg, niczym Mojżeszowi, i z wiary, i z rodu, Dał Bohdanowi żarliwość, by zwrócił wolność Pod polskim jarzmem jęczącej rodzinie, Wiarę prawosławną wiernej Ukrainie. W napisie na portrecie Bohdana Chmielnickiego z “Historii Rusów” podkreślono, że hetman “Ojczyźnie synem był, godny stał się jej ojcem” i swoimi wyprawami wojennymi równa się słynnym wodzom Antyku: Ten obraz przedstawia kozackiego bohatera, Podobny Grekom tym, od których padła Troja. Pompejuszowi i Cezarowi, co sławni w Rzymie, Chmielnicki równy stał się czynami u nas swoimi. Działalność polityczna i bojowe zwycięstwa Bohdana Chmielnickiego zainspirowały kolejnych ukraińskich hetmanów do zachowania i obrony państwa ukraińskiego przed dalszą agresją zewnętrzną. “Po ciężkich zbrojnych zwycięstwach hetmana Bohdana Chmielnickiego, zdecydowanych batalistycznych dążeniach do wolności Iwana Wyhowskiego, Iwana Mazepy, po dobie Ruiny, która osłabiła Ukrainę, oraz metodycznym zniewoleniu ludności ukraińskiej w systemie Imperium Rosyjskiego – zauważa akademik Mykoła Żułynski, – wolny duchowo, wewnętrznie suwerenny człowiek dla Hryhorija Skoworody był ideałem. Być może zdawał sobie sprawę, że wzajemne zwalczanie się podczas Wielkiej Ruiny zrodziło wrogość między ludźmi, przemoc, nieufność i doprowadziło do tego, że obca siła korzystała z bratobójstwa i niszczy nadzieję na osiągnięcie wolności poprzez walkę zbrojną. Czyż nie dlatego Hryhorij Skoworoda bronił ideału wolno myślącego, wewnętrznie niezależnego, moralnie odpowiedzialnego człowieka, że zamierzył przyczynić się do formowania nowego społeczeństwa z człowieka, z jego moralności i duchowości. To formowanie rozpoczął od siebie, własnym przykładem wzywając do samodoskonalenia. Wybrał sobie za majątek “pagórki, wolność świętą”, za przyjaciela – ubóstwo, za ideał – bogactwo ducha i czyste jak kryształ sumienie” (Żułynski M. Naród. Kultura. Literatura : Narodowo-kulturowe mity oraz ideowo-estetyczne poszukiwania literatury ukraińskiej. Kijów : Nauk. dumka, 2010. S. 268–269). “Złota wolność” i obraz Bohdana Chmielnickiego – to dwa wewnętrznie połączone jedną ideą tematy w różnych wariacjach.
które zyskały znaczne rozpowszechnienie we wszystkich gatunkach ukraińskiego piśmiennictwa barokowego. Tak oto autor anonimowego dramatu „Miłosierdzie Boże” (1728) w usta „przesławnego hetmana” Bohdana Chmielnickiego włożył przemowę skierowaną do wszystkich Ukraińców. W niej ludowy ulubieniec wzywa swoich rodaków do zgody i jedności, radzi im bardziej kochać nie złoto, a żelazo, czyli broń, którą można zdobyć najwyższą wartość – samodzielność państwa i wolność dla każdego jego obywatela: Żelazo dobrze ważcie, cenicie nad złoto, Bez niego stanie złoto niby błoto… Tą drogą idźcie, naukę poznajcie: Szukajcie sławy, pieniądze za nic zawsze miejcie, Nie sławny, kto liczne stada własne posiada, A ten, co oponenta w piekło wpędza. Więc w żelazie miejcie nadzieję jedyną, A złoto i srebro prowadzi do zguby. Wiersz Mytrofana Dowhałeśkiego z traktatu „Ogród poetycki” (1736), który zbudowany jest na podstawie złożonych alegorycznych obrazów i pojęć, wzywa człowieka do zdobycia duchowej wolności poprzez ustanowienie silnej wewnętrznej więzi z Jezusem Chrystusem, a tym samym do odnowienia swojej pierwotnej istoty, danej jej przez Pana Boga: Byłem krzewem winnym, nikt nie zrywał ze mnie jagód, Byłem potokiem, nikt ze mnie wody nie pił. Drzewem stałem się, nikt nie pragnął sobie cienia mojego. Stałem się przewodnikiem, nikt śladem za mną nie szedł. Febem się stałem i nikt też nie jaśniał od naszego światła. Stałem się pasterzem, za moim stadem nikt nie poszedł. Cóż miał czynić Jezus, kiedy złoto kochają wszyscy bardzo? „Żeby pokochali mnie, złotem się stanę” – powiedział. Upadek wolności duchowej prowadzi do utraty wolności fizycznej, zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej, a nawet do zniewolenia narodu, do niechęci wspólnego walki przeciwko chciwym sąsiadom-wrogom. Takie myśli nasuwa wiersz „Wszyscy pokoju szczerze pragną…”, którego autorem jest poeta i hetman Iwan Mazepa, wzywający wszystkich rodaków do jedności, aby ceną żelaza zdobyć złoto wolności: Weźcie się wszyscy za ręce, Nie dopuśćcie gorzkiej męki Matce swojej bardziej cierpieć! Nuże wrogów, nuże bić! Samopały nabijajcie, Ostrych szabel dobywajcie, A za wiarę choć umrzyjcie, I wolności brońcie! Niech wieczna będzie sława, Że przez szable mamy prawa! Temat złota wolności jako największego dobra każdego narodu, który rozwija się w wyraźnie określonym kręgu różnych kwestii politycznych, z całą mocą aktualizuje się w pamflecie „Historia Rusów” (koniec XVIII w.). W nim Bohdan Chmielnicki jawi się nie tylko jako nieustraszony wódz i mądry polityk, ale także wprawny dyplomata, który potrafi znaleźć niezbędne słowa, aby przekonać kozackie wojsko o słuszności narodowowyzwoleńczej wojny przeciwko agresywnemu wrogowi: „My podnieśliśmy broń nie dla chciwości jakiejkolwiek, albo próżnej sławy, a jedynie w obronie Ojczyzny naszej, życia naszego i życia dzieci naszych, a także i waszych! Wszystkie narody, które żyją na świecie, zawsze broniły i bronić będą wiecznie życia swego, wolności i własności; i nawet najniższe na ziemi zwierzęta, którymi są bydło i ptactwo, bronią stanowiska swego, gniazd swoich i niemowląt swoich do utraty tchu; i natura z woli Stwórcy wszystkich i Pana dała im różne ku temu narzędzia w samych członkach ich. Po cóż nam, bracia, być nieczułymi i wlec ciężkie kajdany niewolnictwa w drzemce i haniebnym niebycie jeszcze i po własnej ziemi swojej?” Stopniowo w ukraińskiej literaturze barokowej ukształtował się jej przewodni motyw – motyw „złotej wolności”, który bierze swój początek z „Wierszy na żałosny pogrzeb… Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego” (1622) Kasjana Sakowicza. W nim z całkowitym przekonaniem stwierdza się odwieczne dążenie człowieka do najcenniejszego, danego mu przez samą naturę: Wolność – oto najważniejsza rzecz pośród wszystkimi, Godność jej ustępuje rzeczami swoimi. Więc poświadczyć mogą tę myśl narody, Bo one do wolności idą od przyrody, Złotą na świecie ją nazywają, Dostać się do niej wszyscy pilnie pragną. Swój niezwykle ważny wniosek autor ilustruje bezspornymi argumentami, podkreślając, że „mężny rycerz <…> nie pieniędzmi, ale krwią wolność kupuje”. Oprócz tego, przytoczony figuralny zwrot ujawnia jeszcze jedną cechę „złotej wolności” i jednocześnie wskazuje na dominującą cechę obrazów idealnych rycerzy-obrońców – potomków sławnego księcia Włodzimierza, którzy „wiarę niezachwianie trzymają, statecznie, / Bo za nią umierać gotowi koniecznie”. Rozpoczyna się utwór Kasjana Sakowicza heraldyczną epigramą, której podstawę stanowi symboliczny opis wizerunku kozackiego rycerza z szablą przy boku oraz muszkietem na ramieniu. Przy tym autor koncentruje uwagę czytelnika na cnotach wojownika-obrońcy: Ojczyźnie on gotowy zawsze posłużyć I za jej wolność głowę złożyć. A trzeba, to ziemią on przejdzie, wodą, Do wszystkiego ma wprawę i szybki do boju. Główne idee „Wierszy…” Kasjana Sakowicza ujawniają się w tłumaczeniach pojęć wolności i ojczyzny, które niezmiennie wiążą się z osobą Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego i konsekwentnie tworzą ideał ukraińskiego hetmana. W przedmowie, która następuje po epigramie, autor sławi wierność żołnierskiemu obowiązkowi, dzięki czemu zdobywa się wolność. Choć „złotą na świecie ją nazywają” (motyw, który w różnych wariantach często był opracowywany przez ukraińską literaturę barokową) i wszyscy pragną ją zdobyć, ale otwiera się ona nie każdemu, a jedynie temu, kto w wojnach wykazuje męstwo i odwagę. Bo przecież „nie pieniędzmi, ale krwią” ta wolność jest zdobywana, co nie raz demonstrowało kozackie wojsko. Jednocześnie autor „Wierszy…” ideę „złotej wolności” myśli znacznie szerzej niż jego poprzednicy i współcześni. Wszak wolność, jego zdaniem, powinna należeć nie tylko do stanu szlacheckiego, ale i do każdego, kto ceną własnej krwi wywalcza wolność dla całej ojczyzny, czyli całemu zaporoskiemu wojsku, które „tę wolność zdobyło”. Więc Kasjan Sakowicz sławi ukraińskie kozactwo – wiernych, mężnych i pełnych poświęcenia obrońców rodzinnej ziemi, bo Ukraina tym wojskiem siebie broni,
Gdzie nie ma zaporoskich kozaków – tam Tatar grasuje… Dla Ojczyzny kozacy – twarda obrona, Od Tatarów i od Turków niezawodna zasłona. Poeta wysławia zaporoskich rycerzy także jako nosicieli wysokich humanistycznych zasad, co przejawia się przede wszystkim w wyzwalaniu braci współwyznawców z bisurmańskiej niewoli. Dla ukraińskich dzielnych zwycięzców największą nagrodą jest darowanie wolności niewolnikom. Końcowe wersy przedmowy służą oryginalnym rozmyślaniem o ważności niezachwianej jedności i wzajemnego zrozumienia hetmana oraz jego wojska, co i dziś odbierane jest jako złota zasada spraw wojskowych: Nie osobą hetman, lecz wojskiem jest sławny, Także hetmanem – wojsko, i dowód to jawny. Czym jest hetman bez wojska czy wojsko bez niego? Nie, nie znaczą niczego jedno bez drugiego. Oprócz tego przytoczony wniosek stanowi swoisty wstęp do deklamacji dziewiętnastu studentów, w których głębiej i wszechstronniej odkrywa się obraz hetmana Sahajdacznego, a także przemyślane są związane z jego czasami problemy filozoficzne, społeczno-polityczne oraz kulturalno-oświatowe. W deklamacjach studentów odkrywa się główny obiekt uwagi poety – postać hetmana Piotra Sahajdacznego. Tak, w pierwszej z nich wyrażony jest smutek z powodu tego, że “śmierć gorzka” przedwcześnie zabrała niezwyciężonego rycerza, którego sława “w wielu krajach rozkwitła”. Dla wywyższenia bohatera autor mistrzowsko posługuje się trafnymi mini-charakterystykami: sprawiedliwy hetman “zawsze silnym wojskiem mądrze kierował”; w polityce zagranicznej niezachwianie przestrzegał zasady, by nie iść na wojnę przeciwko krajom chrześcijańskim, a walczyć zmuszony był tylko po to, “aby swoje i ludzkie krzywdy odwrócić”. Ta sama myśl o sprawiedliwych wojnach, które prowadził hetman Sahajdaczny, potwierdzona jest także przemową drugiego studenta, a także wyrażona jest unikalna dla tamtej epoki filozofia sensu wojny, która zachowuje swoją aktualność i w naszych czasach: Za ojczyznę bo lepiej i głowę złożyć, Niż poddać się haniebnie, na kolana upaść, Więc gdy ktoś nie chce za kraj umierać, Ten z ojczyzną wkrótce pójdzie ginąć. Kasijan Sakowycz jako pierwszy w ukraińskiej poezji barokowej stworzył monumentalny obraz idealnego bohatera narodowego, aby każdy rycerz – obrońca ojczyzny – uczył się od niego odwagi, wytrwałości i talentu dowódcy, wiernej służby rodzinnemu narodowi i jego kulturze. A Kłymientij Zinowijiw jako pierwszy w ukraińskiej literaturze stworzył zbiorowy obraz kozaków. W dawnej historii Ukrainy najwyższy wzlot narodowego rozwoju duchowego przypadł na epokę Baroku (koniec XVI – XVIII w.), naznaczoną intensywnym budownictwem miejskim, rozkwitem nauki, oświaty, różnych rodzajów sztuki, zwłaszcza literatury. Spośród wszystkich norm prawnych, które zapewniały dobrobyt społeczno-politycznego bytu, barokowi pisarze największy szacunek oddawali wolności – zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej. Dlatego tematy wolności, swobód, suwerenności państwowej, rycerskiej dzielności w walce przeciwko najazdowi zewnętrznych wrogów, prawnego prawa ukraińskiego narodu do zbrojnej obrony przed interwencjami wojennymi i inne zajęły w ich utworach – zarówno świeckich, jak i religijnych – najbardziej zaszczytne miejsce.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jako najważniejszej siły społeczno-politycznej i ostoi wiary prawosławnej. Dlatego, według jego przekonania, z nieograniczonym osobistym oddaniem wobec tego świętego rycerstwa nie tylko na wszelkie sposoby podkreśla powszechną miłość i szacunek dla tych, którzy swoim życiem poświęcają się dla ogólnego bezpieczeństwa, ale też wzywa wszystkich chrześcijan, by należną cześć okazywali obrońcom Ojczyzny i Chrystusowego Kościoła: Daj zbawienie, Panie, za taką odwagę, Grzeszy ten, kto Kozakom okazuje pogardę. W domu prosty człowiek zawsze przebywa, A Kozak do wojska idzie, dom swój opuszcza. Czy wróci, idąc, – tego nie może przewidzieć, Więc i Ty ustrzeż ich od śmierci, Boże, Nie przystoi też im wyrażać potępienia, Kozaków, jak świętych, trzeba szanować. Bo i krew swoją w bitwach przelewają, I za wiarę prawą dusze składają. Tym z Nieba daj, Panie, swoją koronę, Kto dla naszej ziemi czyni obronę.
Zdaniem Anatolija Makarowa „w dawnych czasach kozaka idealizowano z różnych pozycji i punktów widzenia, lecz istota była jedna: widziano w nim człowieka świętego, mnicha, który wyszedł poza mury klasztorne, aby zbrojnym ramieniem utwierdzić w życiu prawdę Chrystusową. Innymi słowy, był to drugi typ bohatera-podwижnika, który powstał w świadomości ludowej już pod wpływem nastrojów Nowych Czasów. Przy tym nie wyparł on z niej ostatecznie średniowiecznego bohatera – podwižnika-mnicha, lecz stanął obok niego, zrósł się z nim, jako jego brat przybrany lub bliźniak” (Makarow A. Światło ukraińskiego baroku. Kijów: Mystectwo, 1994. S. 119).
Idee „złotej wolności” znacznie wzmacniają pozycje ukraińskich pisarzy barokowych w ich demaskowaniu wszelkich form niewolnictwa, które haniebnie poniżają człowieka, niwelują jego istotę jako obrazu Bożego. W już wspomnianej „Historii Rusów” w tym sensie znamienny wydaje się epizod, w którym ludowy bohater Iwan Bohun z oburzeniem występuje przeciwko zjednoczeniu Ukrainy z Moskwą, tłumacząc to tym, że „w narodzie moskiewskim panuje najbardziej podłe niewolnictwo i poddaństwo w najwyższym stopniu i że u nich, prócz Bożego i Carskiego, nic własnego nie ma i być nie może; a ludzie, według ich pojęcia, stworzeni są jakoby po to, by nie mieli w sobie nic, a jedynie niewolniczo służyli. Sami możni i bojarzy moskiewscy zwykle tytułują się niewolnikami carskimi”. Dlatego połączyć się z takim narodem, który jest niezdolny nawet myśleć o wolności, oznaczało dla mówcy to samo, co skoczyć z ognia w płomień.
Poezja „De Libertate”, podobnie jak szereg innych poetyckich i filozoficznych utworów Hryhorija Skoworody, jakby zwieńczyła motyw „złotej wolności” w ukraińskiej literaturze barokowej, nadając mu estetyczną dopracowanie i znacznie poszerzając jego znaczenie. Bo, według wykładni samego poety, wolność jest ponad wszystko, ponad złoto i ponad największe bogactwa, gdyż bez niej nie może mieć pełnowartościowego życia ani pojedynczy człowiek, ani cały kraj. Dlatego też wybrał wolność, jak ogłosił w „Pieśni 9-ej” zbioru „Sad boskich pieśni”, sensem własnego życia:
Mnie zaś wolność jedna pociągająca
I bezpieczna, najprostsza droga,
W życiu to jest miarka zasadnicza,
Złączy koło cyrkiel tutaj.
O indywidualnej wolności poeta-filozof mówi również w „Pieśni 12-ej”. „Za ziemski majątek mam spokój, wolność świętą / Poza wiecznością pragnę tę drogę prostą” – podkreślał. W przytoczonym cytacie zwraca uwagę epitet „święta” odnoszący się do kluczowego słowa „wolność” („wolenka”), co, według naszego rozumienia, w pełni ujawnia interpretację przez autora istoty indywidualnej wolności, która całkowicie koreluje z jego poglądami filozoficznymi, zasadami moralno-etycznymi i sposobem życia. W kontekście wiersza wyraźnie formułują się pojęcia „święta wola”/spokój duszy, których treść interpretowana jest w płaszczyźnie psychologicznej, duchowej i społecznej. Przede wszystkim chodzi o odnowienie wrodzonej potrzeby człowieka zjednoczenia z naturą, „świętą matuchną”, jak nazywa ją Hryhorij Skoworoda. To zapewni człowiekowi spokój duszy i ustrzeże go przed codzienną krzątaniną, której symbolem jest obraz bogatego miasta z jego zamiarem wciągnięcia każdego w brudne sieci. Dlatego poeta chętnie ucieka od miejskiej niewoli i pospiesza na swobodę pól i gajów, by zdobyć wymarzone ukojenie i równowagę duchową. W przeczuciu błogości wyzwolenia z łap miejskiego chaosu, szybkiego rytmu czasu i nieustannego zamieszania oraz zdobycia pełnej wolności wzruszony oświadcza: „Wiek swój będę przeżywać tam, gdzie cicho czas płynie”. W wymarzonym i wybranym świecie spokoju, piękna i odmierzonego upływu życia, według myśli Hryhorija Skoworody, człowiek osiągnie wyżyny wolności duchowej. Przy tym autor wiersza oświadcza, że nie pragnie „nowych nauk”, lecz jako artysta, który doznał wpływu Oświecenia, całkowicie ufa „zdrowemu rozumowi” i „mądrościom Chrystusowym”. W tym – wniosek nie tylko poety-filozofa, lecz także stanowisko teologa i „miłośnika świętej Biblii”.
Zresztą nie ma tu nic zaskakującego, gdyż zarówno w dziełach artystycznych, jak i traktatach filozoficznych Hryhorij Skoworoda poświęcił temu problemowi wiele uwagi. W traktacie „Książeczka o czytaniu Pisma Świętego, zwana Żona Lota” uzasadnia konieczność drugiego narodzenia człowieka – człowieka duchowego, bo „człowiek duchowy jest wolny”. I dalej w symbolicznym ujęciu odsłania istotę takiego człowieka, którego obraz zamyślił i urzeczywistnił Pan Bóg: on „w wysokość, w głębię, w szerokość lata bez granic. Nie przeszkadzają mu ani góry, ani rzeki, ani morza, ani pustynie. Przewiduje to, co odległe, przenika to, co ukryte, zagląda w przeszłość, wnika w przyszłość, chodzi po powierzchni oceanu, wchodzi przez zamknięte drzwi. <…> Ciało jego – diament… <…> Głos jego – głos grzmotu…”. Taka osobowość, doskonała duchowo i fizycznie, zdolna jest wykazywać wytrwałość i stałość w obronie ludzkiej godności, w dokonywaniu niezależnego wyboru swojego przeznaczenia i własnej przyszłości.
Dialog Hryhorija Skoworody „Rozmowa, zwana Alfabet, czyli Elementarz świata” nakłania predysponowanych do teologii do umiłowania ubóstwa, gdyż to zapewnia duchową wolność. W „Pieśni 12-ej” analogiczna myśl brzmi jeszcze wyraźniej i przekonująco: „I niczego nie pragnę, prócz chleba i wody, / Ubóstwo mam za przyjaciela – z nim od dawna jesteśmy swaty”. Ten sam motyw dominuje w wielu innych utworach Hryhorija Skoworody. W przypowieści „Ubogi Skowronek” na przykład tłumaczy się go jako bogobojny przejaw błogosławieństwa „męża świętego, uczciwego”: „O ubóstwo! Błogosławione, święte! / Otwórz nam drzwi twego raju”. <…> O ubóstwo! O daro niebieski! / Miłuje cię mąż święty, uczciwy”.
Ujęciem ubóstwa Hryhorij Skoworoda wyraźnie zilustrował także swój osobisty stosunek do chrześcijańskich cnót. Bo w życiu posługiwał się skromnym bytem, nie miał własnego mieszkania, był zupełnie obojętny wobec bogactwa i przepychu, odmówił kariery kościelnej i świeckiej, co świadczyło o jego pełnym odcięciu się od wartości świeckich. Dlatego z czystym chrześcijańskim sumieniem i spokojem ducha podsumował swoje życie i działalność twórczą lakonicznym zdaniem, które stało się epitafium na miejscu jego wiecznego spoczynku: „Świat łowił mnie, ale nie złowił”.
Zwrócenie się Hryhorija Skoworody do problemu wolności w wierszu „De Libertate” i w wielu innych utworach – to nie tylko hołd złożony tradycji barokowej, choć w jej najwyższym literackim i filozoficznym ujęciu. To także odpowiedź na ówczesną utratę przez Ukrainę wolności politycznej w wyniku kolonizacyjnych działań Moskwy. Światło myśli wielkiego myśliciela o prawie zarówno pojedynczego człowieka, jak i całego narodu do samodzielnego wyboru swojego przeznaczenia i wolnego rozwoju, budzi optymizm co do szczęśliwego rozwiązania problemów, które stanęły przed współczesną wspólnotą światową.
Tłumaczenie maszynowe
12 stycznia 1832 roku urodziła się Jelizawieta Skoropadska-Miłoradowicz (z domu Skoropadska) – ukraińska działaczka społeczna i kulturalna, przewodnicząca Połtawskiego Towarzystwa Filantropijnego, mecenaska, ciotka działacza Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921 lata, ostatniego hetmana Ukrainy Pawła Skoropadskiego.
W Hożulach pod Połtawą znajdował się dwór tej działaczki. Właśnie w tej wsi Centrum Kultury i Rekreacji Połtawskiej Gminy Miejskiej, w tym jego filia w Hożulach oraz Połtawskie Biuro Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP) przy udziale Katedry Historii Powszechnej, Religioznawstwa i Metodyk ich Nauczania Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego zorganizowały zebranie oświatowe „Poświęcenie Jelizawiecie Myloradowycz”. Poświęcono je 193. rocznicy urodzin wybitnej działaczki ukraińskiej kultury. Przybyli uczniowie starszych klas i nauczyciele miejscowej szkoły oraz mieszkańcy wsi Hożule, nieobojętni wobec historii Ukrainy. Centrum zebrania oświatowego stanowił ciekawy wykład o Jelizawiecie Myloradowycz. Wygłosiła go kierowniczka Katedry Historii Powszechnej, Religioznawstwa i Metodyk ich Nauczania Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego, profesor, doktor nauk historycznych, odpowiedzialna sekretarz Połtawskiej Obwodowej Organizacji Związku Krajoznawców Iryna Petrenko. Opowiedziała, że w domu Jelizawiety Myloradowycz bywali koryfeusze ukraińskiego teatru Marko Kropywnycki, Mychajło Staricki, kompozytor Mykoła Łysenko, a później aktorzy Maria Zankowiecka, Iwan Karpenko-Karyj, Hanna Zatyrkiewycz-Karpynska, działacze społeczni i kulturalni Wasyl Biłozerski, Dmytro Pyłchykow, pisarz Ołeksandr Konyski, ojciec znanego ukraińskiego historyka Dmytra Doroszenki Iwan Jakowycz i inni. „Tak powstała „Połtawska Gromada”, która troszczyła się o oświatę i kulturę na Połtawszczyźnie (fundowanie niedzielnych szkół, wydawanie czasopisma „Osnowa”, podręczników szkolnych, organizowanie trup teatralnych, prowadzenie oświatowych przedsięwzięć dla chłopów itp.). Znaczny wkład w pracę gromady wniosła sama Jelizaweta Myloradowycz: wspierała własnymi środkami ukraińskie wydawnictwa i niedzielne szkoły, żeński gimnazjum w Połtawie. Na własny koszt założyła szkołę we wsi Rybka w pobliżu Połtawy. Sama chodziła po szkołach i uczyła dzieci, a także lubiła po zajęciach śpiewać z uczniami. Opiekowała się połtawskim teatrem amatorskim, stworzyła „Ludową bibliotekę”. Współcześni świadczyli, że żadne dobroczynne przedsięwzięcie w Połtawie nie odbywało się bez aktywnego udziału pani Jelizawiety. Swobodnie mówiła po francusku, a także po niemiecku, samodzielnie starannie uczyła się języka angielskiego, mając na celu dokonanie tłumaczenia „Historii Rusów”, aby za granicą mogli zrozumieć mentalność narodu ukraińskiego. Przez wiele lat znajdowała się pod nadzorem rosyjskich carskich władz, które podejrzewały ją o działalność zmierzającą do restauracji władzy hetmańskiej na Ukrainie.
Odegrała wielką rolę w zakładaniu i rozwoju największych kulturalno-naukowych organizacji Ukraińców. Po zakazie wydawania publikacji w języku ukraińskim w Imperium Rosyjskim (1863) przekazała pieniądze na rozwój ruchu ukraińskiego w Galicji, w szczególności na Towarzystwo „Proświta” i czasopismo „Prawda”. Odegrała kluczową rolę w powstaniu Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki we Lwowie, w 1873 roku wniosła na założenie Towarzystwa 20 tysięcy koron austriackich. Od 1878 r. kierowała Połtawskim Filantropijnym Towarzystwem”, – podkreśliła pani Iryna.
Przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar wyraził nadzieję, że zebranie stanie się impulsem do szerokiej dyskusji w połtawskiej społeczności, a zwłaszcza w Hożulach, na temat sposobów upamiętnienia pamięci Jelizawiety Myłoradowycz, i przedstawił swoje myśli na ten temat: „Pierwsze kroki już zostały poczynione. Jeszcze w latach 90. ubiegłego stulecia na cześć Jelizawiety Myłoradowycz w mikrorejonie Brajiłki Połtawy nazwano ulicę. A już w ramach dekolonizacji z toponimii Hożulów usunięto rusycyzm „ulica Cwiotoczna”, a w nowej nazwie uhonorowano znakomitą mecenaskę. Warto ustawić tam nowe tablice z nazwami ulic oraz tablice informacyjno-edukacyjne, aby dzięki kodowi QR na nich każdy chętny mógł ściągnąć na swój gadżet maksimum informacji. Zasługuje na poparcie także inicjatywa utworzenia w Hożulach parku imienia Jelizawiety Myłoradowycz, ponieważ ona, będąc właścicielką miejscowego majątku, urządziła w Hożulach wspaniały park, dendrarium i ogród botaniczny. A ponadto niezwykle istotne jest wykonanie pamiątkowej tablicy typu bareljefowego na fasadzie gimnazjum nr 6 Połtawskiej Rady Miejskiej, ponieważ w tym miejscu znajdował się połtawski majątek Myłoradowiczów – ośrodek kultury i sztuki. Regularnie organizowano tam zebrania oświatowe, na które przybywała ówczesna elita kulturalna Połtawszczyzny”.
Amatorzy sceny Hożulowskiej filii Centrum Kultury Połtawskiej Gromady wykonali piosenki poświęcone rodaczce oraz o rodzinnej wsi. A prowadząca zebranie zwróciła uwagę widzów na wymowny fakt historyczny: o Ukraince Jelizawiecie Myłoradowycz pisała w 1862 roku francuska gazeta „Independent Belge”: „W Połtawie na zebraniach przewodniczy czarująca kobieta. Omawia oddzielenie od Rosji. A nowo utworzonym państwem znów będzie rządził hetman, jak za czasów Mazepy…”.
Połtawskie biuro UINP
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
kiedy razem chodziliśmy kolędować. – Oczywiście. Jako pedagog wystawiałam sobie oceny. Powiedzmy, za udany wieczór poezji na uniwersytecie, na którym planowo czytał wiersze Witalij Korotycz, dopóki nie zaproszono na scenę niewymienionego w programie Wasyla Stusa. „A czy on jest zakazany? Jeśli tak, przedstawcie listę, kogo nie wolno zapraszać” – tak wymyśliłam sobie przekonujące alibi. – I ja tam byłem. Zapamiętałem tylko tytuł wiersza „Przywoływanie deszczu”. W „Palimpsestach” Stusa jest on datowany na 1965 rok. Możliwe, że właśnie wtedy został napisany i zaprezentowany w Odessie. A rozmówczyni przypomniała sobie również, że była uradowana aż na pięć punktów, kiedy dziekan wydziału filologicznego Iwan Duź na jej prośbę zgodził się przywrócić na uniwersytet Marię Owdijenko, wykluczoną za „kramolną samowolę”. Pozwolił, co prawda, pod warunkiem, że ta od razu przeniesie się do innej uczelni. Wtrąciłem uwagę, że użyła wobec dziekana kobiecego uroku. – Duź z jakiegoś powodu sympatyzował ze mną. I za moje wybryki żartobliwie nazywał mnie „ubojiszczem”. W ogóle lubił humor, a ja zawczasu – dla ratowania sprawy – przygotowywałam jakiś zabawny występ. W rodzaju: „ciocia Róża z Prywozu znów śle pozdrowienia z zapachem kefali. I prosiła zapytać, co robić w takiej oto sprawie…”. Iwan Mychajłowycz zazwyczaj najpierw mógł wskazać drzwi, ale jednak uśmiechał się: „No skoro wysyła cię nawet ciocia Róża, to ja też wyślę do niej, ale trzeba pomyśleć. Z jakim pozdrowieniem…”. Telefon z komórki wreszcie powiadomił, że Riznykiw już zbliża się do dworca. I Mohylnyćka wypuściła mnie z podziękowaniem za „punkt przecięcia w kierunku odeskim”.*** Na ostatniej stronie książki „Z niepamięci przywołana przez los” autorka lakonicznie określa pogląd na własne największe szczęście. Czuła się taką, kiedy spotykała „wysokich duchem, rozumnych i świetlnych ludzi… Do których przez cały czas trzeba było dorastać…”. Właśnie takimi byli dla niej, być może nawet ideałem pod względem oddania idei narodowej, Nina Strokata, Swiatosław Karawanski, Wasyl Stus, Jewhen Swerstiuk, Iwan Switłyczny… W zawyżonych wymaganiach wobec bliskiego otoczenia, w szczególności wobec mężczyzn, wreszcie wobec społeczeństwa, takie nieprzeciętne kobiety, mimo atrakcyjnej urody i nieprzeciętnego talentu, zazwyczaj pozostają niedokochanymi, niedocenionymi. Powiedzmy, książka Mohylnyćkiej „Imiona” (2007), do której weszły trzy poematy o wyrazistych kobiecych losach – księżnej Rogniedy, królowej Elżbiety i prostej wieśniaczki-ratowniczki Serafimy, zasługiwała na Nagrodę Państwową im. Tarasa Szewczenki; jedną z ulic – i to nie tylko w Krywym Ozerze, ale i w Odessie – warto przemianować na jej cześć. Ona majaczyła-orientowała ponad wszystkimi życiowymi perypetiami i politycznymi sztormami. I już do niej samej pragnęli dorastać… I w czasach prób dla postawy obywatelskiej, i w poszukiwaniach publicystyczno-przekonujących słów w obronie duchowej podstawy naszego państwa, i w locie potężnych poetyckich strof. Dla wielu, tak jak i dla mnie, Hałyna Mohylnyćka była wzorem szlachetnych cnót, kobiecej wytrwałości w walce i czystego sumienia.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan MALUTA, pisarz, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Tam, gdzie nie pasły się gęsi. Na początku lat 90. w redakcji czasopisma „Ukraińska kultura” przygotowywałem, oprócz wszystkiego innego, publikacje o członkach Ruchu i byłych więźniach politycznych. — Cześć, Malutoczko! Ledwo cię odnalazłam – usłyszałem pewnego razu w redakcyjnym telefonie. — Pewnie Ołeksij Riznykiw mnie wydał – od razu rozpoznałem dźwięczny głos Hałyny Mohyłnyckiej. Mimo że ostatni raz rozmawialiśmy dość dawno, jeszcze podczas procesu sądowego w Odessie nad trzema dysydentami (1972). — Wydrukujesz moje wspomnienia o Ninie Strokaty? — Przesyłaj natychmiast. Ale na honorarium nie licz. Redakcja całkiem zbiedniała. Tak pojawiła się opowieść (1993) o jej zdesperowanej starszej przyjaciółce-obrończyni praw człowieka, żonie wieloletniego więźnia politycznego Swiatosława Karawanśkiego „Uszanujmy tę kobietę”. Już po wizycie autorki u niej w USA. A wcześniej z małoletnią Jasią odwiedzała Ninę Antoniwnę na zesłaniu w Tarusie. W czasie tamtej publikacji Mohyłnycka była już dość znana w kręgach społecznych. Członkini Ruchu od 1989 roku, w 1991 stworzyła Krzywoozerską rejonową organizację Ludowego Ruchu Ukrainy na Mikołajowszczyźnie, kierowała członkami Ruchu w Odessie, występowała na licznych zgromadzeniach. I byłem bardzo zadowolony, że redakcja pozyskała taką autorkę-publicystkę. Była także znaną folklorystką, chętną do pisania scenariuszy o świętach kalendarzowo-obrzędowych oraz zmaganiach narodowowyzwoleńczych Ukraińców. Coś z jej zbioru scenariuszy (2006), który mi przesłała, opublikowałem w „Ukraińskiej kulturze”. Tak jak kiedyś, w latach studenckich, na kolędowaniu w Odessie, nasze zainteresowania się zbiegły. Dobierałem do swojej przyszłej książki materiały historyczno-krajoznawcze o rodzinnej wsi na Winniczyźnie. Osobny rozdział – badania toponimów. I byłem zdziwiony, gdy wyczytałem w scenariuszu Mohyłnyckiej o odrodzeniu wieczornic na wzgórzu Mahała. Natychmiast wybrałem numer jej telefonu. — Halu, Mahała jest i w mojej wsi. Jako boczna ulica na wzniesieniu nad brzegiem rzeki. Nie wiadomo gdzie za morzami – W ukraińskiej wsi, I na to jest wola Boża, Ktoś mieszka na Mahale, Choć o tym nie wie, może, – to początek mojego wiersza. — Iwanku, taka nazwa – nie do końca zrozumiała – funkcjonuje chyba od epoki trypolskiej. I nie tylko na Ukrainie. — A czym wyróżnia się ta krzywoozerska Mahała? Trzeba by zaznaczyć w scenariuszu – delikatnie zasugerowałem autorce, znając jej narowisty charakter. — To niby sakralne miejsce, od którego, jak mówią, zaczynała się osada. Za mojej pamięci na Mahale wypasano gęsi, a dzieciaki bawiły się w chowanego. W krzakach i parowie. Byłem jeszcze bardziej mile zaskoczony podobieństwem wspomnień. — Gęsi-gęsi! – przypomniałem wyliczankę do chowanego. — Ga-ga-ga! – od razu odpowiedziała Hałyna. — Idźcie do domu! — Nie możemy. — A dlaczego? Tutaj autorka powinna była powołać się na wilka za górą, który gęś skubie. Ale na chwilę się zacięła i oznajmiła z udawanym jękiem: — Esbecy w chacie. — Co robią? – podgrywam dalej. — Kompromaty szukają. — Jakie? — I duże, i małe – chowajmy się na Mahale! Oczywiście, nie przyjąłem takiego ulepszenia scenariusza. I zauważyłem, że jest nieprzewidywalna w swoich wybrykach. — Właśnie to ratowało podczas rewizji jeszcze w Bałcie. Po powrocie z niej Ołeksija do Odessy tacy nieproszeni goście zjawiali się prawie co miesiąc. I ja, że tak powiem, łamałam ich scenariusze rewizji. Jednak przechowywałam rzeczy z samizdatu w pewnym miejscu. — Ale były pewnie i wpadki. — To wtedy, gdy na przesłuchaniu w KGB niepostrzeżenie dla śledczego wyjęłam z „Akt” kompromitujący wiersz Julija Daniela „Wartownik”. Wyprosiłam się do toalety i wyrzuciłam go do sedesu. A „Wartownik” z jakiegoś powodu długo nie chciał utonąć. Już śledczy pukał do drzwi toalety… Zaproponowałem jednak dodać do scenariusza wyliczankę do chowanego. W epizodzie o Mahale. — Malutoczko, gęsi kiedyś uratowały Rzym. A krzywoozerskie – mój scenariusz. Od twojej propozycji – ironicznie, z pedagogicznym naciskiem sprzeciwiła się Mohyłnycka. – Tu nic ująć, nic dodać. Nie goń gęsi… na wieczornice. Bez wyjątku na poezję. Jubileuszowy, 2007 rok Hałyny Mohyłnyckiej był dość urodzajny dla jej publikacji. Wydała aż dwie książki. Obie w Browarach na Kijowszczyźnie, gdzie jej młodsza przyjaciółka Marija Owdiienko stworzyła wydawnictwo „Ukraińska idea”. Kobiecy tandem z dawnymi wspólnymi zainteresowaniami. Obie pedagożki, dysydentki, członkinie Ruchu i poetki. Pierwszą pojawiła się „Kronika wielkiego oszustwa” – ostra polemiczna publikacja o reakcyjnej zgubnej roli Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej na Ukrainie. Książka od razu zyskała znaczny rozgłos, doczekała się kilku wznowień w masowych nakładach, jedno – za granicą, w tłumaczeniu na angielski. I już na początku następnego roku – w dzień świętego Wasyla Wielkiego – H. Mohyłnycka została zaproszona do Domu Nauczyciela w Kijowie, by odebrać nagrodę imienia Wasyla Stusa. Tak została uhonorowana jej pełna poświęcenia praca na rzecz obrony Prawosławnej Cerkwi Ukrainy przed prześladowaniami i oszczerstwami moskiewskiej szowinistycznej, która pretenduje nawet do roli trzeciego Rzymu w świecie prawosławnym. „Kronikę wielkiego oszustwa” otrzymałem wcześniej, z rąk wydawcy M. Owdiienko i cieszyłem się z sukcesu dobrze znanej mi jeszcze z lat studenckich autorki. Zobaczywszy mnie w górnym rzędzie na sali Domu Nauczyciela, Mohyłnycka gestem ręki zaprosiła na wolne miejsce obok siebie. Po męsku uścisnęła dłoń i przytuliła się policzkiem, mówiąc: „A ja tego Maluty nie mogę zapomnieć”. Dopóki na scenie przygotowywano kulisy do występów, gdzie zarządzał Wasyl Owsijenko, zdaje się, pierwszy laureat wspomnianej nagrody, Hałyna obdarowała mnie nowymi wydaniami. Ponieważ „Kronikę…” już czytałem, od razu zacząłem przeglądać strony książki „Z niepamięci przywołana losem”, gdy tylko autorka złożyła autograf z życzeniami, aby nasza „idealistyczna młodość nie pozwalała zmieniać się w starych pragmatyków”. Najwyraźniej pod wrażeniem pierwszych minut spotkania, kiedy zacząłem narzekać, że z osiągnięć niepodległości Ukrainy skorzystali tak zwani „nowi Ukraińcy”, w rzeczywistości łapownicy w maskach demokratów. Książka ta przypomina almanach jednego autora. Oprócz trzech cykli poezji, zamieszczono fotografie, a także wspomnienia o ciernistych drogach i rodzinie. Odłożywszy prozę na później, wpiłem się oczami w wiersze, które magicznie mnie porywały. Przejmująco-bolesne w liryce, metaforycznie-jasne w odczuwaniu przejawów przyrody. W ogóle moje pierwsze spotkanie z poetyckim światem Mohyłnyckiej zaczęło się od wersów wspaniałego wierszyka dla dzieci, opublikowanego, zdaje się, w latach 70. w „Ukraińskim kalendarzu”, który wydawano w Warszawie: „Skąd Kodyma płynie? Chyba z dzieciństwa”. I żałowałem, że nie wszedł do tego wydania. A zresztą, nie o osobliwościach poetyckiego talentu Mohyłnyckiej. Kilka razy z jakiegoś powodu wracałem do tytułu ostatniego, trzeciego cyklu, którym zaczynał się i pierwszy wiersz „Ja imienia twego nie nazwę”. Filigranowo-precyzyjny, z wersami, które warto ułożyć do muzyki. Ja imienia twego nie nazwę… Po co światu wiedzieć, kogo kochałam? Moja miłość burzliwie wygasła
Naszyjnikiem, rzuconym w trawę. Imienia twego nie nazwę… Dotknąłem za rękę poetkę. – Halu, te wersy, tak śpiewne, niezwykle wzruszające… Ale początek wiersza, który stał się refrenem, i zakończenie cierpią na to samo… – Co? Maliuto, nie intryguj! – uciekła się autorka do stylu pedagogicznego. Wiedząc, jak niektórzy poeci honorowo reagują na błędy, próbowałem powołać się na autorytet językoznawcy S. Karawanskiego w radach dla redaktora. – Jestem czytelnikiem i jednocześnie – redaktorem. „Świeżogłowym”, jak mawiano w redakcji. A redaktor musi pilnować słowotwórstwa nawet u uznanych literatów. Bo wszystkim właściwie jest błądzić – zapewniali mądrzy łacinnicy. Dla przykładu przytoczyłem początek wiersza Mykoły Winhranowskiego „Chodźmy do ogrodu…” W wydawnictwie „Urożaj” (1983) wydano nawet książkę o ogrodnictwie pod takim tytułem. I wszędzie redaktorzy przeoczyli błąd poety. – I coż ty wytrząsnąłeś w poetyckim ogrodzie Winhranowskiego, którego chętnie cytuje Riznykiw? – jednak zainteresowała się Hałyna. – Przede wszystkim właśnie ten łagodnie kuszący wers, który przypomina dorodne jabłko, ale z ukrytą skazą. A konkretnie – przeniesienie rosyjskiego trybu rozkazującego do tworzenia 1. osoby naszej liczby mnogiej. W tej chwili Mohylnyćka niespodziewanie uśmiechnęła się: – Nie martw się, Maliutoczko, bezhonorowy redaktorze, jeśli się pomyliłam. Prawda – ponad wszystko. Bez wyjątku na dziwaczne wiersze. Laureatka gwałtownie wstała, bo już wołali ją na występ. I obdarzyła nieco ironicznym uśmiechem. – Jeśli ty sam się nie pomyliłeś, to z mojej strony – filiżanka kawy.
Z geometrycznych analogii Na zjazd pisarzy (2018) oboje zostali delegowani z Odessy. My z O. Riznykiwem siedzieliśmy razem. A Hałyna Mohylnyćka rozmawiała ze znajomymi osobno, czasami spoglądając na nas z oddali. Już pod wieczór mój przyjaciel po jakimś telefonie komórkowym, nie doczekawszy się wyników głosowania na szefa NSPU, powiadomił mnie, że musi pilnie odebrać w biurze Romana Kowala nagrodę imienia Jurija Horlisa-Horskiego. – Iwanku, powierzam ci Halę, jeśli się spóźnię. Proszę, zaprowadź ją na dworzec kolejowy, bo ona ma już problemy z sercem. Zgodnie skinąłem głową, nie pytając, kiedy odjeżdża pociąg do Odessy. Zjazd odbywał się na uniwersytecie im. M. Drahomanowa, przy stacji metra. I Mohylnyćka odmówiła taksówki, mówiąc, że dojdzie sama, opierając się na mojej ręce. Na dworcu znaleźliśmy wolne miejsca niedaleko bufetowej lady. Hałyna od razu zaproponowała zamówienie kawy. Sięgnąłem po portfel, jednak ona kategorycznie zaprotestowała. – Wreszcie spełnię obietnicę. Zdaje się, sprzed dziesięciu lat… Rozłożyłem ręce, nie wdając się w wypytywanie. Ale celowo na głos wypowiedziałem zredagowany przeze mnie wers: „O nie, twojego imienia nie nazwę…”. Hałyna ku mojemu zdziwieniu zaśmiała się i nagle złapała za lewy bok. Próbowałem odwrócić jej uwagę od kłopotów ze zdrowiem. I uciekłem się do wspomnień. – Halu, czy ty choć czasami pozwalałaś sobie chwalić samą siebie? Jeszcze wtedy,
W najnowszej prawdziwej historii Ukrainy Hałyna Anatolijiwna Mohylnyćka (1937–2021) pojawiła się jednocześnie w kilku wcieleniach: utalentowana poetka z kohorty szestdesiatnykiw, aktywna działaczka społeczna-ruchówka, autorytatywna pedagożka-innowatorka z odznaczeniem „Zasłużony pracownik oświaty Ukrainy”, namiętna polemistka z hierarchami RPC na rzecz utwierdzenia Pomieśnej Cerkwi Prawosławnej w państwie ukraińskim. Może takie połączenie składników talentu i męstwa przyczyniło się do podświadomego lęku przed badaniem jej znaczącego dorobku twórczego. I nawet teraz ograniczę się do epizodów wspomnień o tej unikalnej odesitce.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dedykację na imieniny: “Bandurzysto, orle siwy! / Dobrze tobie, bracie: / Masz skrzydła, masz siłę / Jest kiedy latać / Teraz lecisz na Ukrainę / Ciebie wyczekują / Poleciałbym za tobą / Lecz kto przywita...” Niestety, nie ma już grobu Mykoły Andrijowycza Markewycza. Po przewrocie październikowym 1917 roku zainfekowani bolszewicką propagandą chłopi z Turiwki dopuścili się zniewagi miejsca pochówku: wykopali szczątki zmarłego, zaprzęgli konie i wozili je po wsi. Uratować udało się jedynie nagrobek z miejsca pochówku, który przewieziono do Jahotyna i ustawiono w miejscowym parku (zob. Łysenko I. “Muzyki soniaczni dzvony”. – K.: “Rada”, 2004. – S. 365). Igor Markievitch, Paryż, 1980… Pamięć o swoim rodowodzie, o rodzinnych stronach zmusiły Ihora Borysowycza Markewycza, światowej sławy maestro, by wreszcie odłożyć swoją czarodziejską batutę i stać się skrupulatnym historykiem oraz pamiętnikarzem, poświęcić ostatnie – drogocenne! – lata życia pamięci swoich przodków, całkowicie zanurzyć się w rodzinnych archiwach i pojąć historyczny ból swojego przodka Mykoły Markewycza. Na stronach wspomnień Ihora Markewycza – “Etre et avoir ete” – słowa szacunku i wdzięczności dla przodków, którym zawdzięcza talent i duchowe dążenia, rozważania o kaprysach losu, który rzucił potomków autora “Historii Małorosji” z bezkresnych dali Czernihowszczyzny, od brzegów Desny i Sejmu do brzegów Sekwany. Wciąż marzył o czarujących ukraińskich wieczorach i gwieździstych nocach – wszystkim tym, czym jeszcze nie nasyciła się dusza dziecka, które tak wcześnie opuściło Ojczyznę. Zanim nagle urwało się jego życie, Ihor Borysowycz w lutym 1983 roku zdążył jeszcze odwiedzić rodzinny Kijów, wystąpić w Sali Kolumnowej im. M. W. Łysenki z VII Symfonią Beethovena oraz przyjść do Konserwatorium Kijowskiego, gdzie urodził się on, światowej sławy francuski kompozytor i dyrygent Igor Markievitch. wydarzeniami na Ukrainie i zostanie wznowiony po naszym Zwycięstwie nad raszystami. Ogłoszenie zwycięzców konkursu odbędzie się w posiadłości Iwana Czendeja przy ul. Wysokiej 15 w Użhorodzie przed dniem urodzin pisarza 20 maja 2025 roku. W planach wydawniczych dyrektora Międzynarodowego Funduszu Charytatywnego imienia Iwana Czendeja, kandydata nauk medycznych, docenta Iwana Treszczaka przewidziano wydanie drugiego tomu “Antologii Ogólnoukraińskiego konkursu imienia Iwana Czendeja”, do którego wejdą najlepsze utwory konkursowiczów. Pierwszy tom ujrzał światło dzienne w 2022 r., zawiera on ponad 50 utworów zwycięzców konkursu z poprzednich pięciu lat.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SKRYNCZENKO
Dla myśli i pieśni kobziarzy gotów był wyruszać w dalekie podróże po Ukrainie. W młodych latach, w rozkwicie sił, a także pod koniec życia niestrudzenie zbierał perły duchowej kultury narodu ukraińskiego. Niezaprzeczalny był jego autorytet jako znawcy ludowego życia i obyczajów. Historyk i etnograf, poeta i tłumacz, muzyk i kompozytor Mykoła Markewycz należał do szlachetnego rodu Markewyczów, znanych na Ukrainie jeszcze za czasów Ruiny. Ich nazwiska można zobaczyć m.in. w „Petit Larousse illustre” oraz paryskim wydaniu wspomnień wybitnego francuskiego kompozytora i dyrygenta Igora Borysowycza Markewycza (zob. Markievitch Igor „Etre et avoir ete”, Memoires. Gallimard, Paris, 1980). Autorem idei wydania „Historii Małorosji”, przedmowy do książki oraz jej redaktorem odpowiedzialnym jest Jurij Serhijowycz Szemszuczenko, dyrektor Instytutu Państwa i Prawa im. W. M. Koreckiego NAN Ukrainy (1988–2021), doktor nauk prawnych i profesor, akademik NAN Ukrainy.
O świcie życia Dzieciństwo Mykoły Markewycza mijało w malowniczych miejscach na Czernihowszczyźnie, gdzie zachwycał się pięknem rodzinnej przyrody – czarującymi barwami wieczornej zorzy i ukraińskiej nocy, godnymi pędzla Kuindżego, echem wiejskich pieśni za rzeką, odczuwając poezję ludowych zwyczajów. Z czasem odbije się to w jego zamiłowaniu do folkloru pieśniarskiego, zwłaszcza w zbiorach „Ukraińskie melodie” oraz „Ludowe ukraińskie śpiewy”. Wiele lat upłynie, a Mykoła Andrijowycz wciąż będzie wspominał swoją drogą matkę Nastię z rodu Hudowyczów, ich niezamożne domostwo w „trzech pokoikach z glinianą podłogą”, gdzie mieszkali jego rodzice, czworo dzieci i służba. Czteroletnie dziecko czytało już i pisało po rosyjsku, francusku i niemiecku. Właśnie wtedy ujawnił się u niego pociąg do muzyki, właściwy wszystkim Markewyczom. Początkową edukację zdobywał w szkole P. Biłeckiego-Nosenki pod Pryłukami, a końcową – w Petersburgu, w pensjonacie uniwersyteckim.
Tajemnice przeszłości Ciernie na życiowych ścieżkach nie smuciły go, a rodzinne szczęście i filozoficzne spojrzenie na kaprysy losu pomagały mu mężnie pokonywać wszelkie przeciwności. Nie omijał go los także wybitnymi wydarzeniami i osobami. Co najbardziej uderzało współczesnych w Mykole Markewyczu? Chyba jego osobisty urok, umiejętność znajdowania wspólnego języka z ludźmi różnych warstw społecznych. W kręgu jego znajomych byli poeta Wasyl Żukowski oraz kompozytor Mychajło Hłynka, i Taras Szewczenko… Lgnął do niego także prosty lud, przychodzili chłopi po radę, by porozmawiać z mądrym panem. Swojemu dziennikowi Mykoła Andrijowycz chętnie powierzał tajemnice – o spotkaniach z dekabrystami w Kamieńcu, wieloma z tych, którzy wyjdą lata później na zakrwawiony śnieg Placu Senackiego w 1825 roku. Lecz nie wszystko można powierzać dziennikowi. Za czasów mikołajowskich „mówić prawdę – to to samo, co podważać fundamenty imperium”, jak żartował markiz de Custine, który odwiedził Rosję w 1839 roku. „Wszystko tu jest – zauważył Francuz – brakuje tylko wolności”. Ale tajemnice zachowały się we wspomnieniach rodzinnych. O nich opowiedział Igor Markewycz w swoich wspomnieniach „Etre et avoir ete” (franc. „Obecnie i kiedyś”). Wiadomo dokładnie, że w latach 1856–1860 na łamach „Kołokoła” oraz „Polarnoj Zwiezdy”, które wydawał w Londynie Aleksander Hercen, drukowane były materiały ojca i syna – Mykoły i Andrija Markewyczów. Z Petersburga korespondencję do Londynu potajemnie wysyłał Andrij Markewycz, lecz większość publikacji należała do Mykoły Markewycza. Były to listy z ukraińskiej głuszy, wspomnienia i różne prace – nieprzeznaczone do publikacji. Wybór ojca i syna Markewyczów nie był przypadkowy. Poprzedził go dramat polityczny końca lat 40. – spisek naiwnych marzycieli Bractwa Cyryla i Metodego, do którego wciągnięto, oprócz znanych już historyka Mykoły Kostomarowa, Pantełejmona Kulisza i Tarasa Szewczenki, szerokie grono wybitnych przedstawicieli ukraińskiej inteligencji. Wśród nich – M. A. Maksymowycz oraz H. P. Hałahan, D. P. Żurawski i W. W. Tarnowski, a także Markewyczowie – Mykoła Andrijowycz oraz jego kuzyn Opanas Markowycz, w przyszłości mąż pisarki Marko Wowczok. „...powstańcie ze snu i drzemki – nawoływali cyrylo-metodyjczycy – ...niech celem życia i działalności każdego z nas będzie słowiański związek, powszechna równość i zgoda, pokój i miłość”. Lecz to już powód do aresztowania. „Sprawy” nie upubliczniono i sprowadzono do wąskiego kręgu osób: Zachodowi trzeba było demonstrować całkowitą konsolidację rosyjskiego społeczeństwa. Najbardziej ucierpiał Taras Szewczenko: wysłano go na zesłanie – aż do gorących piasków nadkaspijskich. Mykole Markewyczowi poszczęściło się bardziej: „sprawa” kosztowała go jedynie ogromną grzywnę.
Życie oraz dziedzictwo kulturowo-historyczne Coraz bardziej pochłaniał Markiewicza tragiczny los rodzinnej Ojczyzny. Bogini Klio, surowa muza historii, wytrwale wzywała go w przeszłość. Dopiero latem 1838 roku Mykoła Andrijowycz odważył się rozpocząć swoją pracę nad „Historią Małorosji”. Być może właśnie nagląca potrzeba społeczna inspirowała go do tego fundamentalnego dzieła – całkowitego odtworzenia ukraińskiej przeszłości od najdawniejszych czasów. W Turówce, jego rodowym majątku, gromadziły się starodawne rękopisy i autografy z rodzinnych zbiorów Iwana Skoropadskiego, Cyryla Rozumowskiego i jego syna Aleksieja, Koczubejów, Hudowyczów, feldmarszałka Rumiancewa, książąt Wiśniowieckich i Czartoryskich. Samych rękopisów w kolekcji archiwalnej Markiewicza naliczano do 12000, w większości oryginałów. „Rachunek starodawnym rękopisom” archiwum Markiewiczowskiego, jak pisał O. M. Bodianski do Chanenki, „idzie nie numerami, a pudami”. Brak fachowego przygotowania z historii rekompensował latami ciężkiej pracy i rozmyślań nad sztuką historyka oraz jego przeznaczeniem. „Sztuka odtwarzania historii jest wyjątkowa, dlatego też wybitnych historyków brakuje” – pisał Markiewicz. Jego zdaniem w oficjalnej historiografii i kronikach nie ma miejsca dla narodu: wszystko jest wypełnione „grabieżami, wojnami, przemocą”. A jako podsumowanie – „historii narodu nie ma”. „Historia Małorosji” Mykoły Markiewicza to dramatyczna opowieść o ukraińskim narodzie, skazanym na obronę swojego prawa do przetrwania, swojej narodowej odrębności oraz wiary prawosławnej, którą próbowała pochłonąć Rzeczpospolita za pomocą łacinnictwa, szerząc katolicyzm przemocą i pokusą. I pierwszymi ofiarami katolickiej propagandy, zdaniem Markiewicza, stała się szlachecka elita tych narodów. Tyszkiewiczowie i Sapiehowie, Ogińscy i Wiśniowieccy, Sanguszkowie, Ostrogscy i inne prawosławne rody nie oparły się naporowi polszczyzny, narodowo się odosobniły i spolonizowały. Markiewicz szczegółowo analizuje historyczne korzenie kozaczyzny, jej socjopsychologiczny fenomen, który mógł powstać jedynie w ciężkich warunkach przeciwstawiania się ekspansji tatarsko-tureckiej, odwiecznej walki z drapieżnikami dzikiego stepu na obrzeżach Europy XVI wieku. Prawdopodobnie to ukształtowało rycerskiego ducha kozaczyzny i jego mentalność. Zrozumiała staje się krytyka Mykoły Markiewicza pod adresem szlacheckich historyków dotycząca zniekształcania przez nich prawdy historycznej o heroicznych czynach Rusi Południowej – Bantysz-Kamieńskiego, Kulisza i innych: „Szczerzyłem zęby przeciwko tym, którzy hańbili Ukrainę, a zwłaszcza – kozaczyznę”. Ukraińska historiografia nie znała jeszcze tak fundamentalnego dzieła. Do obiegu naukowego wprowadzano unikalne dokumenty historyczne (łącznie Markiewicz wykorzystał około 90 nazw rękopisów i innych źródeł w językach rosyjskim i obcych). Szeroko powoływał się na rozpowszechnianą w tamtym czasie w odpisach „Historię Rusów” Jerzego Koniskiego, którego uważał za „najprawdziwszego z historyków”. Praca ta zyskała wysoką ocenę współczesnych Markiewicza, a spotkanie z Tarasem Szewczenką w Petersburgu, dokąd udał się Mykoła Markiewicz po zezwolenie cenzury na wydanie „Historii Małorosji”, przyniosło mu dar losu – przyjaźń Kobziarza oraz wysłanych na konkurs, nie jest przeprowadzany. Krótka lista konkursowiczów, materiały wideo z wydarzeń, imiona zwycięzców zostaną zamieszczone na stronach ogólnoukraińskich mediów, a także w sieci społecznościowej Facebook „Iwan Czendej” oraz na kanale YouTube „Iwan Czendej” (tutaj można zapoznać się z wydarzeniami konkursu z minionych lat). Jury wyłania zwycięzców Grand Prix w każdej nominacji (otrzymają nagrodę pieniężną, fundusz nagród wynosi 40 tys. hrywien) oraz laureatów konkursu (otrzymają stosowne dyplomy i upominki). Przeprowadzanie tradycyjnego „Czendej-Festu” zostało tymczasowo wstrzymane w związku z wojennymi Czas jest ulotny… Minęło ponad dwadzieścia lat od daty wydania fundamentalnego dzieła historycznego Mykoły Andrijowycza Markiewicza „Historia Małorosji” z okazji 200-letniego jubileuszu od dnia urodzin jej autora, któremu ukraińska historiografia zawdzięcza jego wybitny wkład w dziedzictwo kulturowo-historyczne ukraińskiej przeszłości, do dziś godnie nieoceniony.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
nieopublikowane w dniu ogłoszenia konkursu prozatorskie utwory w języku ukraińskim o objętości nie większej niż 20 tysięcy znaków ze spacjami. II. Czendiejoznawstwo – przyjmowane są dramaty/scenariusze filmowe na podstawie utworów Iwana Czendieja lub o jego życiu i twórczości; naukowe badania spuścizny twórczej i epistolarnej Iwana Czendieja (monografie, artykuły, recenzje, publikacje archiwalne/źródłoznawcze), które w dniu ogłoszenia konkursu nie były publikowane lub zostały opublikowane w latach 2022–2024.
Przyjmowanie utworów rozpocznie się 20 stycznia, a zakończy 20 kwietnia 2025 r. Rękopisy utworów, monografii, artykułów itp. należy przesyłać w formie elektronicznej w formacie Word na adres e-mail: [kontakt ukryty] Utwory w kategorii „Mała proza” rozpatrywane są anonimowo; formularz zgłoszeniowy uczestnika w dowolnej formie (opcjonalnie) może być załączony do listu jako osobny plik. Do udziału w konkursie w każdej kategorii można zgłosić tylko jeden utwór. Korespondencja z autorami, recenzowanie utworów, na-
Tłumaczenie maszynowe
Ołeh MAKSYMENKO, sekretarz odpowiedzialny Donieckiej Organizacji Obwodowej NSPU, m. Kramatorsk. Pod koniec ubiegłego roku w Kijowie, w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, odbyło się uroczyste wydarzenie artystyczne poświęcone 100-leciu Donieckiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Wieczór ten prowadziły członkini NSPU, poetka Natalia Kowalska oraz profesor, historyk Hałyna Dokaszenko. Po otwarciu wieczoru głos zabrał przewodniczący NSPU Mychajło Sydorżewski. Skupił on swoje wystąpienie na utworzeniu donieckiej organizacji pisarskiej „Zaboj”, na etapach jej rozwoju aż do dnia dzisiejszego. Wspomniał także tak potężne postacie pisarzy z Doniecczyzny, jak Wołodymyr Sosiura, Wasyl Stus, Iwan Dziuba, Łeonid Tałałaj. Za wkład w rozwój literatury ukraińskiej Mychajło Ołeksijowycz wręczył pisarzom z Doniecczyzny listy pochwalne: Jurijowi Doceńce, Natalii Kowalskiej, Ołehowi Maksymence, Wołodymyrowi Hłuszence, Mai Kluczowej. Raisa Sennykowa, zastępczyni dyrektorki Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy, w swoim wystąpieniu wspomniała o twórczości Wołodymyra Sosiury na Doniecczyźnie, o historii powstania czasopisma „Zaboj”, a także o wystawie prac z Majdanu. Były to obrazy, które powstawały bezpośrednio na Majdanie w 2014 roku. Położyła ona również nacisk na wystawę ręczników i podarowała donieckiej organizacji pisarskiej wyszywany ręcznik od Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy. Hałyna Dokaszenko położyła swoisty nacisk na pisarzy, którzy stali u początków tworzenia donieckiej organizacji pisarskiej. Swój trafny wiersz „Doniecki step” przeczytała Natalia Kowalska. A potem zaprezentowała na ekranie okładki pier- Ihor ZOC
Kontynuując temat obchodów jubileuszu donieckiej organizacji pisarskiej, chciałbym powiedzieć dobre słowo o tych, których znałem osobiście przez wiele lat i którzy nie pogubili się, nie zatracili siebie w okresie prób wojny rosyjsko-ukraińskiej. Przypomnę, że ukraińscy twórcy ze wschodu byli pierwszymi, którzy ucierpieli z powodu agresji zaprzysięgłego sąsiada jeszcze w 2014 roku. Już latem 2014 roku wielu patriotycznym ludziom z Doniecka, w szczególności pisarzom, przyszło wyjechać, aby nie trafić „do piwnicy” terrorystów. Ale byli też tacy, którzy pozostali w mieście i z Ukrainą w sercu. W ich liczbie – Stanisław Żukowski, znany ukraiński poeta, były przewodniczący donieckiej organizacji obwodowej NSPU, urodzony w Sewastopolu i Honorowy obywatel Jenakijewego. W okupacji pisał nie tylko do szuflady. Na szacowny jubileusz Stanisława Witalijowicza latem 2018 roku „Czasopys Donecczyna” drukuje jego wiersz „Godzina policyjna”. Oto wersy z niego: Życie wisi na włosku, Nikt cię nie obroni. Z automatami obcy Ponuro spoglądają na świat. I ty idziesz, jak we mgle, Pod ostrym spojrzeniem żołnierzy W tak przygnębionym stanie, Że i świata białego nie rad. I mimo wszystko wierzy on w zwycięstwo, co jaskrawo brzmi w wersach wiersza „Żegnaj, Sewastopolu... Lecz tylko do ciebie ja jeszcze powrócę... Lecz naród mój, jak wiatr rozkuty, w pokorze swego stanu nie zegnie!”. Przypomina się, jak na jednym ze spotkań z pisarzami z Kijowa czterech numerów czasopisma „Zaboj” z 1923 roku. Ołeksij Sosiura — prawnuk Wołodymyra Sosiury, opowiedział, jak w mieście Debalcewe zaczynali przeprowadzać konkurs poetycki „Kochajcie Ukrainę”, jak tam przyszła okupacja i miejscem przeprowadzenia festiwalu stały się najpierw Słowiańsk, a potem Kramatorsk. Prawnuk poety akcentował uwagę, że mimo pełnoskalowej wojny, konkurs „Kochajcie Ukrainę” przeprowadzany jest i teraz. Julia Pedenko — przedstawicielka Donieckiego obwodowego centrum naukowo-metodycznego kultury przy Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej, wręczyła podziękowanie zespołowi donieckiej organizacji obwodowej NSPU za wieloletnią owocną pracę w składzie jury Ogólnoukraińskiego festiwalu-konkursu recytatorów, poetów, artystów i fotoartystów pamięci W. Sosiury „Kochajcie Ukrainę”, wsparcie utalentowanej młodzieży Doniecczyzny, wysoką ocenę twórczości poetów-amatorów regionu oraz z okazji 100-letniego jubileuszu utworzenia organizacji. Melodię z pieśni „Płacząca wierzba” przy fortepianie wykonała Oksana Pysarewa. Przewodniczący donieckiej organizacji obwodowej (2011–2019) Pawło Kuszcz szczególny akcent położył na historii organizacji po 2014 roku. A także opowiedział o tragicznych losach pisarzy, którzy pozostali w Mariupolu podczas pełnoskalowej inwazji. Są to w szczególności: Jewhen Bal, Bohdan Sluszczynski, Kateryna Karaben-Fortun, Wałerij Kior i inni. Także Pawło Kuszcz podarował Narodowemu muzeum literatury Ukrainy dwa tomy informatora o pisarzach Doniecczyzny. A wisienką na torcie prezentów dla muzeum była pieczątka donieckiej organizacji obwodowej NSPU na 2014 rok. To już jako pamięć historyczna. Wystąpienie wnuka Maksyma Rylskiego było zbudowane na wspomnieniach, jak w powojennych latach spotykali się Wołodymyr Sosiura z Maksymem Rylskim, brali swoich wnuków i szli na demonstrację. Poetka Raisa Tałalaj opowiedziała o Łeonidzie Tałalaju. O tym, jak poznali się na stowarzyszeniu literackim, o twórczej drodze swojego męża. Jej opowieść była bardzo ciekawa z punktu widzenia życia twórczego małżeństwa. Po swoim wystąpieniu Raisa Tałalaj podarowała Ołehowi Maksymence dwie swoje książki „Życie bez żadnej podpowiedzi” oraz „Nie rozdzielając żywe i martwe wody”. W ostatnim zbiorze poetyckim jest wiersz o pociągu „Kijów — Kramatorsk”. A dyrektorka Browarskiej biblioteki centralnej swoje wystąpienie opatrzyła wierszem Łeonida Tałalaja. Szef donieckiej organizacji obwodowej NSPU Mykoła Sirobaba skoncentrował swoje wystąpienie na wydaniu i prezentacji książki „Przy linii styczności” w Kramatorsku. Opowiedział o prezentacjach w Literacko-memorialnym muzeum Maksyma Rylskiego twórczości poetyckiej Ołeha Maksymenki, Petra Hajworonskiego, Mai Kluczowej, Natalii Kowalskiej w 2024 roku i wyraził podziękowanie dyrektorce tego muzeum Wiktorii Kolesnyk. Także Mykoła Sirobaba opowiedział o twórczości Bohdana Krywoboka. A obecni na wydarzeniu słuchali z ekranu wiersza Bohdana Krywoboka w wykonaniu autora. Natalia Buhyr opowiedziała o swojej twórczości poetyckiej, o historii Horliwskiego miejskiego stowarzyszenia literackiego. Na wydarzeniu wystąpiła także sekretarz NSŻU Lina Kuszcz. Wyraziła nadzieję, że mimo wojny, na terenach obwodu donieckiego jeszcze będą wyrastać utalentowani pisarze. Naukowczyni Tetiana Dejnehiwa w swojej opowieści dotknęła rozwoju ruchu literackiego na Ługańszczyźnie. Wspominano na wydarzeniu i obecnego redaktora naczelnego gazety „Słowo Proświty” Ihora Zoca. Przez wiele lat był on redaktorem naczelnym gazety „Donecczyna”, drukował na łamach tej gazety utwory donieckich pisarzy. Szczere podziękowania dla Ihora Zoca od donieckich pisarzy. Szczere podziękowania także dla laureatki Nagrody Szewczenkowskiej Lubowi Hołoty, która przez wiele lat na stanowisku redaktora naczelnego „Słowo Proświty” drukowała utwory donieckich pisarzy. Zwracając się do obecnych, autor tych słów przekazał wszystkim uczestnikom spotkania pozdrowienia od pisarzy, którzy nie mogli przyjechać do Kijowa: Wasyla Hołoborodki, Jurija Docenki, Wałerija Romanka. Dalej opowiedział o tym, jak z pomocą Mychajła Sydorżewskiego i głównej księgowej NSPU Wiry zainteresowali się treścią literatury, uwolnionej z okupacji. Zaproponowała poczytać. „A my poetę Biłego znamy”, – powiedział jeden z chłopaków. I to było tak samo przyjemne, jak i opowiedzieć o poruszającym epizodzie samemu poecie. W słuchawce jeszcze długo brzmiał głos wzruszonego donieczanina. I rzeczywiście, kto mógł sobie wyobrazić, że i XXI wiek będzie wystawiał ukraińskich poetów na próbę wytrzymałości. Nie stało członka NSPU Iwana Omeljanowycza Biłego w grudniu 2019 roku. „Zostawionym” stał się i poeta Petro Bondarczuk, urodzony na Winniczyźnie, patriarcha ukraińskiej poezji Doniecczyzny, autor wielu zbiorów poetyckich i utworów prozatorskich. Wśród nich zbiory poezji „Jesienne łodzie”, „Granica”, „Na czystym horyzoncie zorzy”, utworów dla dzieci „Ola maluje”, „Kto zapala słoneczko”, „Szachterskie światełka” i in. A jeszcze członek NSPU Petro Bondarczuk – jeden ze współczesnych Wasyla Stusa, wszak obaj uczyli się w tym samym instytucie pedagogicznym w Stalino, pisali wiersze i uczęszczali do kółka literackiego „Obrij”. Jak wspominał potem Petro Fedotowycz, ze Stusem spotykał się w Kijowie wtedy, kiedy robić to było niebezpiecznie – Wasyla skreślono z aspirantury, i obserwowała go radziecka służba specjalna... Według słów Bondarczuka, u takich osobowości jak Stus, „uczyliśmy się nie zatracić siebie”. I chociaż większość uczestników kręgu Stusa z Doniecczyzny doświadczyła prześladowań w swojej działalności zawodowej, życiu i twórczości, nikt z nich nie złamał się, nie zdradził. Zmarł Petro Bondarczuk w okupowanym Doniecku w 85 roku życia.
Sałamacha dokonał przerejestrowania donieckiej organizacji obwodowej NSPU na terytorium kontrolowanym przez Ukrainę. Opowiedział także o czasopiśmie „Zaboj”, gdyż udało się odnaleźć i opracować 137 numerów tego wydawnictwa ze 145 istniejących. W swoim sprawozdaniu nie pominął Ołeksandra Łozykowa, członka NSPU, który jeszcze na początku lat 2000. wydawał w Chabarowsku czasopismo „Dalekowschodnia fala”, gdzie drukował utwory wielu pisarzy z Doniecczyzny. A sam Ołeksandr Łozykow pochodzi z Makiejewki. Wspomniał twórczość Wasyla Iwaniwa (Kramatorskiego), który w 1928 roku był zastępcą redaktora naczelnego czasopisma „Zaboj”. Zaprezentował książkę „Ukraińscy literaci Kramatorska. Informator-antologia 1868–2023”, materiały do której zbierał przez 25 lat. I wreszcie w tym roku ujrzała ona światło dzienne. Książka liczy około 700 stron. Zawarto w niej biografie i utwory 150 kramatorskich literatów, którzy publikowali w języku ukraińskim w różnych wydawnictwach przez 155 lat istnienia Kramatorska. Dodał również, że w 2024 roku minęło 90 lat od powstania Kramatorskiego Miejskiego Zrzeszenia Literackiego, którym obecnie kieruje, i przeczytał swój wiersz „Jest na świecie kozacka ziemia”. życia. Przez długi czas przebywał w zajętym przez wroga centrum obwodowym i kontynuował działalność twórczą satyryk i dramaturg, członek NSPU Anatolij Naumow. Ostatecznie przeniósł się do Winnicy, gdzie zarejestrował się w obwodowej organizacji NSPU. Na swoje 85-lecie pracowity pisarz wydał zbiór sztuk „Grobowiec dla nieśmiertelnego” o objętości 799 stron. Jeszcze za życia wysoko ocenił twórczość swojego towarzysza Ołeh Czornohuz w artykule „Dramaturg naszych czasów”: „Na szczególną uwagę w dorobku literackim Anatolija Naumowa zasługują sztuki o tematyce wojennej, które napisał w okupowanym Doniecku, gdzie zmuszony był przebywać przez pięć lat z rzędu i gdzie w każdej chwili mogli zapukać do drzwi lub wejść przez okno i cynicznie zapytać: „Szto piszem na ukrainskoj mowje?!”. Przecież nawet w czasie pokoju moskale dusili wszystko, co prawdziwe i ukraińskie – cóż więc mówić o okupacji przez dziką ordę Wielkiego Kozackiego Ługu, jak historycznie nazywał się Donbas?!”. Anatolij Naumow zmarł w 2024 roku. Trwa droga twórcza byłych doniecczan, członków NSPU, znanych naukowców Anatolija Zahnitki i Witalija Pawłowskiego, poety Jurija Docenki. O losach tych szlachetnych ludzi napisałem w książce szkiców „Donbasia”, która ukazała się w 2021 roku z przedmową niezapomnianego Iwana Mychajłowycza Dziuby, który z przejęciem śledził twórczość pisarzy Doniecczyzny. Ich nazwiska są dobrze znane także czytelnikom „Słowa Proświty”. Uczestnicy spotkania w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Poeta Stanisław Żukowski, członkowie Proświty Maria Olijnyk i Wołodymyr Piwień, redaktor gazety „Donecznyna” Ihor Zoc, dziennikarz Borys Mosjpan oraz inni uczestnicy zebrania w donieckiej obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy (NSPU). 2006 rok. W Artemiwskim (obecnie Bachmuckim) rejonie obwodu donieckiego amatorscy artyści wykonali kilka piosenek na słowa Żukowskiego, między innymi „Kalinową wodę”. Ja sam usłyszałem ją wtedy po raz pierwszy – fontanna emocji! A ktoś zauważył, że do tej pory uważał tę pieśń za ludową. Dla poety to zapewne najwyższe uznanie. Mimo choroby poeta wyrwał się z okupacji do Kijowa na zjazd NSPU w listopadzie 2018 roku i usłyszał wiele słów wsparcia pod swoim adresem. Do życzeń i ciepłych słów dołączył kilkanaście egzemplarzy „Donecznyny”, gdzie wspominano poetę i drukowano jego wiersze w ostatnich latach. Wydawało się, że przyjazna atmosfera w gronie braci z całej Ukrainy doda mu jeszcze wiele lat twórczych, ale los zdecydował inaczej. W styczniu 2020 roku, w wieku 82 lat, Stanisław Żukowski odszedł za wieczną granicę. Pochowano go w Doniecku. Wojna zmieniła bieg życia poety i prozaika Iwana Białego, ale nie odebrała mu jedynej broni – słowa. On nadal tworzył. Do szuflady, aż do czasu, gdy ukraińskie słowo powróci do swojego donieckiego domu... Tak się złożyło, że moja żona kilka lat przed pełnoskalową wojną była w Doniecku, gdzie odwiedziła Iwana Białego, a ten oddał jej kilka przedwojennych tomików swoich wierszy z poleceniem, by rozdała je każdemu, kto się tym zainteresuje. Mówi, że wiozła książki także z naszego dawnego domu, ale tylko na naszym punkcie kontrolnym woj-
Tłumaczenie maszynowe
Adela HRYHORUK, pisarka, dziennikarka, obwód iwanofrankiwski. Opowieść o Wasylu Jurijowyczu Kuryszczuku chcę rozpocząć od jego słów, które zawierają w sobie zarówno jego osobisty ideał, jak i jego pogląd na życie oraz przeznaczenie człowieka na świecie. Te wersy są warte tego, by zastanowili się nad nimi zarówno młodzi, którzy dopiero przekroczyli próg dorosłej samodzielności, jak i ludzie w podeszłym wieku, podsumowujący to, co zrobili. Oto jak brzmią: „Bóg dał ci życie, człowieku, idąc, żyjąc, korzystasz ze wszystkich dóbr, które On stworzył na Ziemi. Lecz pamiętaj, że zamiast ciebie na świat mógł przyjść inny człowiek, ale Bóg wybrał ciebie i powierzył tobie ten świat. Bierz, czerp dłońmi życie, ale żyj według Bożych praw. I talentu Bóg dał tyle, ile możesz wziąć, abyś stał się, człowieku, utalentowany”. W taką filozoficzną paradygmat wpisuje się życie W. J. Kuryszczuka, który urodził się 14 stycznia 1940 roku we wsi Utoropy w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego. Na Kosowszczyźnie znają go jako utalentowanego pedagoga, uhonorowanego wysokim tytułem zasłużonego nauczyciela Ukrainy, organizatora oświaty, badacza-krajoznawcę, autora głębokich prac monograficznych z historii oświaty, szkolnictwa i życia religijnego naszego huculskiego kraju. A ponadto należy do Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, jest autorem wielu dziesiątek artykułów w prasie lokalnej, regionalnej i ogólnoukraińskiej. Oświata, której oddał ponad pół wieku, nie od razu stała się jego losem. Niełatwo było mu zaraz po ukończeniu szkoły określić swoje powołanie. Złożywszy egzaminy końcowe, zdecydował, że zostanie lekarzem i złożył dokumenty do instytutu medycznego. Egzaminy zdał, ale konkurencja była szalona: 20 kandydatów na jedno miejsce! Zresztą w pierwszej kolejności na studia przyjmowano tych, którzy mieli staż pracy. Kuryszczuk stażu nie miał, dlatego ruszył go zdobywać. Początkowo pracował w zarządzie kopalni w Kowaliwce jako murarz, potem – jako kierownik klubu w Utoropach, a dalej – i to nie przypadek – droga zaprowadziła go do szkoły. Pierwsze miejsce pracy w oświacie – Kosmacz-Zawojeliwska nie-
Książkę zaprezentowano opinii publicznej oraz społeczności artystyczno-naukowej Połtawszczyzny. Podczas prezentacji mowa była o drodze życiowej, działalności społeczno-artystycznej i pedagogicznej oraz dziedzictwie narodowo-artystycznym Opanasa Slastiona. Na wydarzenie przybyło wielu szanownych gości. Z powitalnym słowem do zebranych pełna szkoła średnia, gdzie Wasyl Kuryszczuk zaczął pracować jako nauczyciel w szkole podstawowej. Praca się podobała, z uczniami ciekawie było się zajmować, organizować różne wydarzenia. Zresztą uczniowie lgnęli do młodego, energicznego mentora, który – a dzieci czują takie rzeczy sercem – kochał swoich młodych wychowanków. Potem było wojsko, Żytomierska Szkoła Wojskowa Wojsk Obrony Powietrznej. Jednak ze względu na stan zdrowia W. Kuryszczuk został „skomisowany” ze szkoły, po czym wstąpił na Uniwersytet Lwowski na wydział mechaniczno-matematyczny, który kształcił specjalistów dla instytutów naukowo-badawczych. Jednak ze względów rodzinnych przeniósł się na wydział fizyki tej samej uczelni, który ukończył z wyróżnieniem w 1965 roku i zaczął pracować w szkole średniej w Jabłonowie. Przepracował tu 40 lat, wykładał fizykę (1962–1972), był zastępcą dyrektora (lata 80.), a następnie dyrektorem szkoły (1993–1994, 1998–2002). Od 1994 do 1998 roku W. J. Kuryszczuk kierował Kosowskim rejonowym wydziałem oświaty, później zaczął pracować jako dyrektor Jabłonowskiego międzyrejonowego kombinatu edukacyjnego. Wasyl Kuryszczuk zdołał w pełni zrealizować się zarówno jako utalentowany nauczyciel, jak i utalentowany adzwrócili się zastępca szefa Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Anton Czubenko, dyrektor Departamentu Kultury i Turystyki OAW Iryna Udowyczenko, p.o. dyrektora Połtawskiej Obwodowej Biblioteki Naukowej im. I. P. Kotlarewskiego Nadija Wlezko. Zauważyli oni, że takie spotkania są ważne, ponieważ dostarczają cennego materiału do wychowania ministrator, kierując jedną z najlepszych szkół w rejonie i obwodzie. Nieustannie dbał o twórcze środowisko, komfortowe warunki psychologiczne dla nauczycieli i uczniów, wykazując przy tym wyjątkową, skromną ludzkość. Szczególną uwagę Wasyl Jurijowycz zwracał na rozwój uzdolnionych dzieci, angażował je nie tylko w projekty szkolne, ale także regionalne, ogólnoukraińskie i międzynarodowe. Jako przykład – udział uczniowskiej drużyny Jabłonowskiej Szkoły Ogólnokształcącej w ogólnoukraińskich konferencjach „Model ONZ. Ukraina” w latach 1998, 1999, 2002, 2003, co wymagało poważnego i długotrwałego przygotowania w różnych kierunkach, które Wasyl Jurijowycz często brał całkowicie na siebie. Model ONZ dawał uczestnikom możliwość występowania w roli oficjalnych przedstawicieli krajów i bronienia stanowiska swojego państwa. Wasylowi Jurijowyczowi bardzo imponowały możliwości tego projektu w zakresie poszerzania światopoglądu uczniów, wyjścia poza ramy nauki szkolnej i pokazania, że młoda generacja jest odpowiedzialna za swoją przyszłość w swoim państwie, a do tego konieczne jest twórcze i niezależne myślenie. Jabłonowska drużyna przez te lata była w gronie najskuteczniejszych, a Wasyl Jurijowycz przyznaje: „Jestem dumny z tego, że nasi uczniowie byli wśród najlepszych zarówno pod względem wiedzy, jak i wychowania oraz rozwoju”. Jako pedagog-naukowiec W. J. Kuryszczuk opracował nowatorską metodykę rozwoju ogólnych umiejętności i nawyków uczniów klas młodszych, która z powodzeniem była wdrażana w praktykę pracy. Jego doświadczeniem zainteresowali się edukatorzy Połtawszczyzny, ta metodyka była realizowana w dwóch szkołach Iwano-Frankiwska i weszła do kartoteki przodującego doświadczenia pedagogicznego obwodowego instytutu kształcenia podyplomowego. Jeszcze na początku lat 70. W. Kuryszczuk wdrażał nauczanie programowane na lekcjach fizyki, stworzył gabinet nauczania programowanego, na bazie którego odbywały się rejonowe i obwodowe seminaria, miało miejsce wyjazdowe posiedzenie katedry fizyki Iwano-Frankiwskiego Instytutu Pedagogicznego, a potem studenci fizyki odbywali w szkole praktykę pedagogiczną. Ale Wasyl Jurijowycz to nie tylko utalentowany pedagog, jego wybitny talent ujawnił się także w szeregu prac badawczych. Spod pióra pedagoga wyszło szesnaście książek, które reprezentują ich autora jako poważnego badacza, który ponad wszystko ceni prawdę faktu. Skrupulatnie przestudiował drogę życiową i twórczą pisarzy Mykoły Matijewa-Melnyka oraz Wasyla Atamaniuka i przywrócił ich nazwiska do dyskursu literackiego, opracowując i wydając wybrane utwory: M. Matijewa-Melnyka – „W skarboni sercia” (1992), „Noweli” (1993), „Twory” (1995), W. Atamaniuka – „Chwyli żyttia” (1997). Wśród innych badań – „Żyttia, widdane ideji” (2003), „Jabłuniw: pryczynky do istoriji misteczka” (2008), „Szkoła na Jabłuniwszczyni” (2010), „Duchowni swiatyni Jabłuniwszczyny” (2013), „Doroha do chramu” (2014), „Na chwyljach żyttia” (2015), „Chrystyjanski swiatyni Kosowa” (2016), „Pryczynky do istoriji oswity na Kosiwszczyni” (2020), „Iz zakutyn pamjati” (2021) oraz inne, które mają niezwykle ważne znaczenie dla badania życia społeczno-historycznego Huculszczyzny. Jego badania nad historią cerkwi, biografiami osobistymi duchowieństwa są wysoko oceniane zarówno przez czytelników, jak i kler cerkiewny. W 2015 roku rządzacy Arcybiskup Kołomyjsko-Czerniowieckiej eparchii UKGK Wasyl Iwasjuk wręczył W. Kuryszczukowi list pochwalny za znaczący wkład w badanie historii cerkwi na Kosowszczyźnie. Na jego koncie są dziesiątki ważnych projektów, jak choćby te: 1992 rok – założył w Jabłonowie artykuły, które ukazały się drukiem w Kijowie, Lwowie, Mirgorodzie, Połtawie, Charkowie, Warszawie, Londynie i Toronto. Członek międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki (AIGA przy UNESCO w Paryżu), członek trzech Narodowych związków, laureat nagród im. Panasa Myrnego, im. Tetiany Jabłońskiej i in. Autor z entuzjazmem opowiadał o niej, bo zajmuje się tym badaniem już ponad lat so-
Wasyl Jurijowycz Kuryszczuk gazetę „Żywycia”, w 1995 roku – gazetę Kosowskiego wydziału oświaty „Oswitianskyj wisnyk”, w 1998 – „Ridne słowo” Kosowskiego rejonowego oddziału „Proświty” im. Tarasa Szewczenki. W 1995 roku stworzył wydawnictwo „Pysanyj Kamin”, w którym pracował jako dyrektor społecznie do 2001 roku i któremu teraz przewodzi działacz społeczny Mychajło Pawluk. Wasyl Kuryszczuk służył społeczności Kosowszczyzny jako radny rady obwodowej pierwszej demokratycznej kadencji oraz był wielokrotnie wybierany na radnego rady rejonowej w Kosowie. Skąd na taką działalność brały się siły, czas, chęć? Odpowiedź, najwyraźniej, znajdziemy w wersach, którymi zaczynał się artykuł: „Bóg wybrał ciebie i powierzył tobie ten świat…” Według tych przykazań podążał i podąża swoją niełatwą drogą Wasyl Jurijowycz. I chociaż jego praca została wyróżniona najwyższymi tytułami w zawodzie, laureaturami nagród im. Marijki Pidhirianky oraz im. Ihora Pelypejka, to jednak najcenniejsze dla niego jest zaufanie i miłość ludzi, którzy szanują go za wsparcie, pomoc, dobre słowo, za światło jego serca – światło Pańskie, które dodawało mu sił w godzinach prób, które daje siłę żyć i tworzyć dla swojego narodu, dla Ukrainy. Wielu lat, szanowny Jubilacie!
rok. Witalijowi Hance należą się liczne artykuły i publikacje na temat twórczości Opanasa Slastiona. Dlatego jego owocna i pełna poświęcenia praca badawczo-oświatowa zajmuje jedno z czołowych miejsc w ukraińskim literaturoznawstwie. „Faktycznie to, co obecnie nazywa się „autentyką”, Opanas Slastion dobrze znał i był jednym z największych mistrzów oraz znawców ukraińskiej ludowej kultury tradycyjnej, dlatego ta nowa książka dla współczesnych, dla tych, którzy chcą posiadać głęboką wiedzę o ukraińskiej kulturze, będzie niezastąpiona” – zwrócił się do obecnych Witalij Hanko. Przemawiali honorowi goście, rodacy-artyści, w szczególności dziennikarz, krajoznawca, laureat nagrody imienia Paisjusza Wieliczkowskiego Hryhorij Tytarenko oraz geograf, krajoznawca Leonid Buława. Najgorliwszym wielbicielom Witalij Hanko podpisał książki na pamiątkę. Połtawska Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa im. I. Kotlarewskiego Połtawskie biuro UINP
Tłumaczenie maszynowe
„Opanas Słastion: życiowa droga, narodowe dziedzictwo artystyczne”. Taki tytuł nosi nowa książka znanego połtawskiego historyka sztuki, akademika Witalija Chanki. Z okazji 170. rocznicy urodzin Opanasa Słastiona, założyciela Mirhorodzkiego Muzeum Krajoznawczego na Połtawszczyźnie, ukraińskiego malarza, grafika, architekta, historyka sztuki, etnografa i pedagoga, Departament Kultury i Turystyki Obwodowej Administracji Państwowej oraz Połtawska Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa im. Iwana Kotlarewskiego niedawno zorganizowały prezentację tego wydania. Przypomnijmy, że jubileusz artysty z inicjatywy Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP) i zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej jest w tym roku obchodzony na szczeblu państwowym.
…młodzi, do rozmyślań o naszej przyszłości. Mówcą na prezentacji był autor książki Witalij Chanko – historyk sztuki, krytyk sztuki, bibliograf, rodem z Połtawy, autor około trzech tysięcy badań, publikacji, monografii, albumów, katalogów wystaw, bibliograficznych przewodników, artykułów w encyklopediach, zbiorach naukowych i periody-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w pobliżu posiadłości mecenasa Iwana Tereszczenki. Człowiek ten nieco się śpieszy. A ma dokąd się śpieszyć: Ukraińskie Radio, kanały telewizyjne, dom nagrań i inne miejsca pracy. Tak, tak, to Mykoła Kozij, który dobrze zna cenę czasu i często mówi o tym, jak wiele jeszcze musi przeczytać dla ukraińskiej publiczności. Przyjaciel lektora, były speechwriter prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki, kreatywny producent Ołeksandr Sztepan, dzieląc się wspomnieniami, zauważył: „Mykoła Kozij ponad wszystko kochał wolność, lubił czuć się wolnym człowiekiem, nie potrafił służyć systemom. Dlatego też nie robił kariery. Nie był ani w komsomole, ani w partii. Kiedyś wezwano go do komitetu partyjnego i mówią, że niby jakieś niesowieckie intonacje brzmią w pańskim głosie. A on uważał to za niemal najbardziej wyrafinowany komplement! Radio stało się dla niego miłością całego życia! Pracował cały dzień w różnych studiach. Dlatego też chodził truchtem, bo zawsze śpieszył się do pracy. Kozij to zjawisko kulturowe, on jest Profesjonalistą przez duże P, Człowiekiem Słowa, genialnym Lektorem. Przez całe życie pielęgnował i hartował słowo, głosem wpływał na myśli i serca całych pokoleń. Udźwiękowienie w telewizji stało się dla niego nową technologią wpływu oraz drogą kształtowania kultury języka – i tam był hojnie poszukiwany. W gęstym twórczym i wysoce konkurencyjnym środowisku potrafił współdziałać z różnymi twórczymi osobowościami i pozostawać w równej odległości, będąc przyjaznym. Stał się powszechnie znany dzięki swojej audialnej obecności, wszak wszyscy znali frazę „Tekst czytał Mykoła Kozij”. On jest Lektorem, który podróżował po czarujących światach bogatej wyobraźni. Ukształtował pełen zaufania styl stałej, lecz niewidzialnej obecności. Tak brzmiała sama Ukraina, z taką kulturą języka dorastały całe pokolenia, które słyszały Mykołę Kozija w radiu, w telewizji”. Jeśli chodzi o książki. To była pasja Kozija, pasja, która zakorzeniła się we wczesnym dzieciństwie. Nagrał ponad 800 publikacji dla osób niewidomych, z których część została wykonana dla członków Ukraińskiego Towarzystwa Niewidomych (UTOS). Uważali oni Kozija za najlepszego lektora audiobooków i często wypożyczali te wydania w bibliotekach, kierując się w swoim wyborze nazwiskiem lektora. Wśród przeczytanych przez niego utworów są: „Sad Getsemański” Iwana Bahrianego, „Słoneczna maszyna” oraz „Odrodzenie narodu” Wołodymyra Wynnyczenki, „Godzina policyjna” Ołeksy Hurejiwa, „Ból i gniew”, „Historie wiejskie” Anatolija Dimarowa, „Cud”, „Z punktu widzenia wieczności” Pawła
Tłumaczenie maszynowe
Maja NAHORNIAK, kandydat nauk filologicznych, docent katedry mediów audiowizualnych Naukowo-Badawczego Instytutu Dziennikarstwa KNU im. T. Szewczenki
...Placem Ukraińskich Bohaterów w Kijowie, w pobliżu posiadłości mecenasa Iwana Tereszczenki, niespiesznie idzie człowiek. Na niego, chcesz czy nie chcesz, a jednak zwrócisz uwagę. Bo on, właściwie, nie idzie, a przechadza się – dostojnie, spokojnie, miarowo. Nie idzie, a stąpa – ostrożnie, cicho, godnie. Miejscami poważny chód przechodzi w sprawne kroczenie. To stateczny, dość wysoki mężczyzna w okularach, z krótko ostrzyżonymi ciemnoblond włosami, z czujnym spojrzeniem. Wieku od razu nie określisz: 50? 60? 65? 70? czy może więcej? Kiedy widzę podobnych ludzi, pytam siebie, jak w podeszłym wieku udaje im się tak godnie trzymać. Przed nami spiker Ukraińskiego Radia Mykoła Tymofijowycz Kozij i on jednak się śpieszy, bo jest zajęty w wielu projektach związanych z udźwiękowieniem. Jednak on śpieszy się nie śpiesząc. Z jednej strony rozumie, że czas życia leci pędem, czuje, że jego dni są już policzone, wszak daje o sobie znać dawna choroba, a z drugiej strony wysoka kultura, inteligencja, umiarkowanie nie pozwalają aż tak przyspieszać kroku, by poddać się temu niepowstrzymanemu lotowi życia. W końcu, dokąd się śpieszyć, kiedy wszyscy my jesteśmy w swojej wieczności?! Tak mawiała kiedyś jego babcia, i miłe dzieciństwo zaraz tu jest, zaczyna dreptać obok... Mykoła Kozij urodził się w Kijowie w szpitalu obwodowym, na trzy dni przed tym, jak w ukraińskie okno zapukała II wojna światowa – 19 czerwca 1941 roku. Mama po porodzie owinęła niemowlę i przytulając do piersi, wyruszyła do swoich bliskich do wsi Żurawłycha w rejonie stawyszczeńskim na Kijowszczyźnie. Rodzice Mykoły byli prostymi robotnikami. Matka Jelyzaweta Sawiwna całe życie w domu z igłą w rękach, obszywała całą rodzinę, bliskich, znajomych. Przy tym jeszcze zdążała chodzić do pracy – pracowała jako krawcowa w atelier na Nywkach. Tata Tymofij Kuzmowycz przeszedł całą wojnę, po zakończeniu której pracował jako kierowca – całe życie jego ręce mocno trzymały kierownicę samochodu. Dziecko zostawiali babci, którą Mykoła czule nazywał babcią Kozijką. W Żurawłychi Mykołka przeżył pięć lat swojego życia, to był najbardziej błogosławiony czas dla malca. Babcia otoczyła chłopca miłością i czułością, starała się zrobić wszystko, aby nie głodował, nabierał sił i rósł zdrowy i krzepki. Niełatwo było Kozijce osiągnąć to, wszak wiały surowe wiatry wojny, ale starała się, ze skóry wychodziła, byle tylko wychować małego. A wieczorami, gdy ucichła fala niekończącej się pracy domowej, czytała Mykołce bajki, opowiadała prawdziwe historie. I tak było mu miło, tak radośnie, tak przytulnie obok drogiej osoby! Nie spostrzegli się, jak nadszedł czas oddawać Mykołkę do szkoły. Jakoś tak się stało, że w ukraińskojęzycznej rodzinie wybór padł na średnią placówkę oświatową z rosyjskim językiem nauczania. Pewnie dawały o sobie znać osobliwości ówczesnej radzieckiej rzeczywistości. Nie ma co ukrywać – w powojennych latach 50.-70. było niemal normą oddawanie dzieci do rosyjskich szkół. Tak chłopak ukończył szkołę średnią nr 70, która znajdowała się na dawnej ulicy Hercena w stolicy. O, jakże nie podobało się to babci Kozijce! – wszak przyzwyczaiła chłopca niemal od pierwszego dnia życia do ojczystego języka ukraińskiego. Każdego lata, jak tylko dziecko wysyłano na wakacje do Żurawłychy, bardzo ostrożnie uczyła go na nowo. I on słuchał jej, bo słowo Kozijki to prawo! O babci wspominał ze szczególną czułością: „Była unikatem. Uczyłem się w rosyjskiej szkole i przyjechawszy na wieś, rozmawiałem „po miejsku”. A babcia zaraz synchronicznie tłumaczyła jakby dla siebie, na głos, na ukraiński. To była dobra lekcja! A jakie pasjonujące historie opowiadała – wprost gogolowskie! I w końcu zacząłem rozmawiać w szkole po ukraińsku: pod wpływem babci i radia”. Dziecięce towarzystwo Mykołki to jeszcze kuzynka Jewdokija, którą wszyscy nazywali Dunią. Była o dziesięć lat starsza od małego. Gdy babcia zajmowała się gospodarstwem, to jej wierną zastępczynią była Dunia. Z czasem wspominał, że przez wszystkie te błogosławione pięć lat nie wypuszczała go z rąk. Więc przyszły sławny spiker miał dwie nianie, w których miłości kąpał się jak w uzdrawiającej kąpieli. Im starszy stawał się, tym bardziej lubił samotność, obserwować najmniejsze poruszenia przyrody, wdychać zapachy wysokich traw Kijowszczyzny, pić upajające wiejskie powietrze Żurawłychy. Kiedyś jego koleżanka Olha Lach zauważyła, że Mykoła Kozij był człowiekiem niepublicznym, kameralnym, nie znosił wielkich zgromadzeń. Może taka odrębność ukształtowała się właśnie wtedy, we wczesnym dzieciństwie, kiedy tak pragnął samotności? Swoją drogą, dość często opowiadał o swoim zachwycie pięknem Nikickiego Ogrodu Botanicznego, który jest na Krymie. A jeszcze kiedy był w Ogrodach Watykańskich w Rzymie, poraziła go ich wielkość. To zainspirowało Mykołę Kozija do nagrania tekstu audioprzewodnika po Watykanie w języku ukraińskim i teraz setki turystów z Ukrainy i całego świata mogą cieszyć się słowiczym językiem w tych świętych miejscach. Wracając do lat szkolnych Mykoły, nie można nie wspomnieć o tym, że już po 8. klasie przyszedł na Chreszczatyk 26, prosić się, by spróbować swoich sił w radiu. Nie wzięli go wtedy, mówiąc, że jest bardzo młody, głos będzie przechodził mutację. A on niech przyjdzie znowu po 9. klasie! Tym razem los był dla chłopca łaskawszy – pozwolono mu nagrywać materiały dla bardzo popularnego wśród młodzieży szkolnej czasopisma radiowego „Starszokłasnyk” (Uczeń starszych klas). I otworzył się od tamtej pory młodzieńcowi ogromny, nieogarniony, niezgłębiony świat radia, choć i przedtem go słuchał. Ale wtedy był jeszcze całkiem mały. Praca w studiu radiowym porwała w magiczny wir kameralności, niezgłębionej intymności, kiedy na całym świecie zostają dwoje – Słowo i ty. Swoją drogą, w audycji brał udział nie tylko jako prowadzący, ale i jako dziennikarz. W latach szkolnych pasjonował się szermierką, uczęszczał do kółka młodych szermierzy i uważał tę dyscyplinę sportu za najbardziej wyrafinowaną. Jeszcze lubił boks, powtarzając, że właśnie on jest najuczciwszą walką spośród wszystkich innych. Miłość do słowa uświęcała drogę Mykoły Kozija przez całe życie. Po ukończeniu szkoły z drugiej próby dostał się na wydział filologiczny Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. H. Szewczenki. Uczyć się musiał zaocznie, gdyż pracował na pełnych obrotach w Ukraińskim Radiu. Jeszcze miał miejsce oto taki ciekawy fakt w jego studenckim życiu. Mykoła Kozij odbywał praktykę pedagogiczną w szkole z internatem dla dzieci osieroconych, na Kureniwce. Tak bardzo polubiły go pokrzywdzone przez los dzieciaki, że dwoje z nich prosiło go o adopcję. W radiu poznał swoją przyszłą żonę Hałynę Zornyszkiną, razem prowadzili czasopismo radiowe „Starszokłasnyk”, wkrótce też się pobrali. Mykoła kiedyś opowiadał, że byli bez pamięci zakochani w sobie, szczęśliwi aż tak, że fotografowali się niemal w każdej chwili. Jednak los odmierzył młodym bardzo mało czasu – żona nagle odeszła z tego świata z powodu choroby nowotworowej. Mykoła ciężko przeżywał stratę i tłumiąc ból, zanurzył się w pracy. Kozija uważano za jednego z najlepszych ukraińskich spikerów radiowych. Brał udział w tworzeniu wielu audycji edukacyjnych Ukraińskiego Radia dla młodzieży szkolnej, w szczególności programu „Szkolne towarzystwo naukowe radia”, wspomnianego już czasopisma radiowego „Starszokłasnyk”, które wychodziły w latach 80. XX wieku. Od połowy lat 90. Mykoła Kozij pracował jako prowadzący programów informacyjnych i informacyjno-muzycznych głównej redakcji informacji Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy. Och, i niełatwo mu wtedy było! Rzecz w tym, że od 1995 roku w Ukraińskim Radiu wrzała, bez przesady, twórcza rewolucja. Istota zmian polegała na tym, że wydania i programy informacyjne prowadzili ci, którzy bezpośrednio je przygotowywali – dziennikarze, redaktorzy, korespondenci, komentatorzy. Nadawanie informacji przechodziło od spikerskiego do dziennikarskiego (redaktorskiego) prowadzenia, pozbywało się suchej, protokolarnej, zdystansowanej maniery podawania informacji newsowych, stawało się bliższe przeciętnemu słuchaczowi. Wymowny fakt! – nikt ze spikerskiego cechu nie odważył się spróbować swoich sił w opanowaniu zawodu prowadzącego wiadomości. Jeden tylko Mykoła Kozij wykazał taką odwagę: początkowo pracował w parze z dziennikarzem, a wkrótce i samodzielnie. Mykoła Tymofijowycz aktywnie łączył pracę w radiu z pracą aktora dubbingu w krajowych kanałach telewizyjnych. Podkładał głos w takich filmach jak „Jak zostać królem”, „Arka Noego”, serialach telewizyjnych „Alf”, „Columbo”, serialach animowanych „Tomek i przyjaciele”, „Transformers” i innych. Oto spiker schodzi Placem Ukraińskich Bohaterów w Kijowie,
Podczas pracy nad udźwiękowieniem Tomosa Zahrebelnego, „Łabędzi klucz” Wasyla Zemlaka, „Serce” Hryhorija Kosynki, „Mazepa” Bohdana Łepkiego, „Toreadorzy z Wasiukiwki” Wsewołoda Nestajki, „Łowcy ludzi” Zinaidy Tułub, „Ptaki z niewidzialnej wyspy” Wasyla Szewczuka oraz wiele innych. Mykoła Kozij udźwiękowił także książki autorów zagranicznych – Pierre’a Boileau, Thomasa Narcejaca „Zjawy mroku”, Kurta Vonneguta „Galapagos”, Georges’a Blonda „Anioł Martwej Rzeki”, Davida Lawrence’a „Kochanek lady Chatterley”, Alistaira MacLeana „Tylko orły tam dolatują” i inne. Większość z tych audiobooków można znaleźć w sieci Internet. Kierownik biblioteki UTOS Jurij Wyszniakow wspomina sławnego lektora: „Mykoła Tymofijowycz był człowiekiem niezwykle pracowitym, wytrwałym. Przepracować trzy zmiany z rzędu (a zmiana trwała cztery godziny), w rezultacie czego nagrać tyle książek, przyznajcie, mało kto by zdołał. Nikt z lektorów nigdy tak wielu wydań nie nagrał. Miał kolosalne przygotowanie językowe, dlatego wytrzymywał podobne obciążenia. Mógł czytać utwory zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych. I tematycznie były one absolutnie różne. Ale wszystkie teksty poddawały się Mykole Kozijowi. U mnie w domu przechowują się niektóre książki, które udźwiękawiał: tam teksty są gęsto usiane specjalnymi oznaczeniami, zrobionymi przez niego zwykłym ołówkiem. Tworzył tak zwane partytury tekstu, co po raz kolejny świadczyło o wysokim profesjonalizmie Lektora, jego głębokim oddaniu słowu”. Legendarny lektor Ukraińskiego Radia był pierwszym głosem marki kanału telewizyjnego „Studio 1+1”, udźwiękowił dziesiątki ról w różnych filmach telewizyjnych i kinowych. Brał udział w udźwiękawianiu takich znanych wszystkim taśm, jak „Titanic”, „My Fair Lady”, „Dynastia”. Mykołę Kozija zapraszały studia, aby nagrać jego głosem lordów, książąt, królów. Właśnie na tym wykwintnym brzmieniu podkreślił w swoich wspomnieniach znany ukraiński wydawca, dyrektor wydawnictwa „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA” Iwan Małkowycz: „Mykoła Kozij – to nasz jedyny, niestety, arystokratyczny królewski głos. My tak usilnie szukamy na Ukrainie Ukrainy, tej zamożnej, szlachetnej. Wiemy, że nasze państwo było takie w czasach Wołodymyra, Jarosława Mądrego. My trochę mniej wiemy o średniowiecznej Ukrainie, my coś trochę wiemy o Ukrainie Mazepy i naszych szlachciców, naszych zamożnych ludzi, bo tylko tacy ludzie mogą zbudować swoje zamożne państwo. I oto Mykoła Kozij swoim głosem budował to dynastyczne książęce państwo. Można sobie wyobrazić, że tak
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mówili nasi książęta. Podkładał głos głównie do tych filmów, które kochamy, znamy, do seriali z postaciami zagranicznych królów. Naszych królów już nie ma. Ale przynajmniej na wzór jego głosu możemy poczuć, jak powinna rozmawiać ówczesna ukraińska elita. Wielkie szczęście, że mieliśmy taki głos i mam nadzieję, że takie głosy gdzieś jeszcze są. Zbyt ważne jest to, że młodzi lektorzy, aktorzy mają na kim się wzorować. Przecież Mykoła Kozij był, jest i pozostaje wielkim Nauczycielem właśnie dla nich, a także dla tych, którzy dopiero urodzą się na Ukrainie”. Nie stronił też od czytania reklam, podkładał głos do spotów reklamowych produktów „Ariel”, „Calgon”, „Western Union”, „Doktor Theiss”, „Pierwszy Prywatny Browar”, „101” i innych. Do każdej pracy podchodził niezwykle wyważenie, umiarkowanie, wnikliwie, rozumiał, że każdy tekst jest czytany dla takich ludzi, jak on sam. Niejednokrotnie zauważał, że z człowiekiem trzeba być w jednej przestrzeni audialnej. A do tego przede wszystkim trzeba być idealnym słuchaczem, a Mykoła Tymofijowycz nim był. Umiał słuchać. Umiał słyszeć. Ołeksandr Sztepan wspomina: „Mykoła Kozij – to styl mówienia, kultury brzmienia i czytania artystycznego. Przychodził zawsze do pracy, a nie po status. Był szanowany wśród marketerów, specjalistów od reklamy, ludzi telewizji, producentów i mediatechnologów. Zachwycał się polskim Teatrem Grotowskiego, cenił wysoko funkcjonalność i powściągliwość skandynawskiego designu odzieży, uważał nowoczesne technologie za cud postępu. Z młodzieńczym zapałem interesował się innowacjami. Mając czuły radar informacyjny i ciekawość, do niuansów rozumiał procesy polityczne. Szanował ludzi pracy, z pietyzmem i zainteresowaniem rozmawiał z profesjonalistami w każdej dziedzinie, czy to rzeźbiarz w drewnie, czy hafciarka, kierowca czy wychowawczyni. Za każdym człowiekiem kryła się historia, którą ci ludzie chętnie mu powierzali. Lektora interesowały niuanse, czym żyją i oddychają. Był integralną osobowością, jeśli kochał, to do ostatniego tchu. Miał wysokie standardy jakości. Czasami studia były przebudowywane „pod Kozija”. Bo studio musi brzmieć, a Kozij był niepisanym złotym standardem brzmienia w branży. Na całe życie zachował dziecięcą szczerość. Wszystko robił naprawdę, bez półśrodków czy chałtury. Czuł się absolutnie szczęśliwy, spacerując po rodzinnym parku Dubky na Nywkach, w ogrodach Watykanu oraz w cieniu gurzufskich sosen. Zachwycał się Pragą, Rzymem, Florencją i Rotterdamem. Lubił kontemplować świat, zawsze interesował się losem ukraińskiej diaspory. Był wysoko opłacanym profesjonalistą, ale dla ukraińskiej sprawy często występował jako inicjator i mecenas. Subtelnie wyczuwał ducha czasu, aktualność procesów i zjawisk. Jeszcze w 2019 roku samodzielnie opracował i nagrał aforyzmy Winstona Churchilla. Przeczytał wybrane utwory Tarasa Szewczenki tak, jak czuł Kobziarza sam – kameralnie, bez krzyku i zbędnego patosu”. A jeszcze podkładał głos po ukraińsku do zagranicznych filmów i seriali na kanałach 1+1, dla kanału „France Internationale”, „Trans World Radio”, studia „Światło na Wschodzie”. Na początku lat 2000. został zaproszony przez redakcję „Deutsche Welle” do Kolonii, by podzielić się z dziennikarzami sekretami profesjonalnego kunsztu. Zapraszano go do czytania utworów artystycznych dla Studia „Melodija” (nagrania stereo na płytach)”. Ale chyba najjaśniejszą stroną życia wielkiego lektora i znanego spikera stała się jego własna inicjatywa nagrania Tomosu o nadaniu autokefalicznego ustroju Kościołowi Prawosławnemu Ukrainy. Rozumiał historyczną ważność aktu dla Ukrainy i możliwe tektoniczne przesunięcia, do których doprowadzi to w przyszłości. Swoją drogą, tydzień po opublikowaniu w YouTube „Tomos na głos” otrzymał
Mykoła Koziy w dojrzałych latach ponad 20 tysięcy wyświetleń! Przedtem na zlecenie UCP KP dokonał nagrania tekstu Biblii w języku ukraińskim w przekładzie patriarchy Filareta. Ta praca trwała około trzech miesięcy, Biblia w formacie audio zabrzmiała w czasie 26 godzin! Takie mecenasowskie pomysły Mykoły Koziya zostały zrealizowane w ramach projektu organizacji społecznej „Żywo słowo”, gdzie wystąpił jako współzałożyciel. O Mykole Tymofijowyczu Koziyu wspominają także jego koledzy z Ukraińskiego Radia. Wśród nich – prowadząca programy informacyjne Oksana Małowiczko. Nawiasem mówiąc, na początku lat 2000. pracowała w parze z panem Koziyem jako współprowadząca programu „Obriji”. Zaznaczyła ona w szczególności: „Jestem pewna tego, że z punktu widzenia brzmienia mieliśmy z Mykołą Tymofijowyczem wspaniały duet. Harmonizowaliśmy ze sobą, było nam bardzo komfortowo na żywo w tej czterogodzinnej audycji radiowej. Czuliśmy siebie nawzajem i to jest, tak naprawdę, bardzo ważne podczas pracy. Każdy program „Obriji” był dla nas świętem! Zarówno z punktu widzenia działalności zawodowej, jak i z punktu widzenia czysto ludzkich kontaktów. Pamiętam, jak przynosił smakołyki z Besarabskiego Targu, proponował spróbować różnych egzotycznych owoców, o których wcześniej nie wiedziałam. Oboje bardzo lubiliśmy to sobotnie spotkanie, ponieważ było ono ciepłe, rodzinne, szczere. Mykoła Tymofijowycz był człowiekiem bardzo zajętym i niełatwo mu było w swoim napiętym grafiku wygospodarować te cztery poranne godziny w soboty, ale nigdy nie pozwalał sobie na to, by nie przyjść na program, prosić o zastępstwo. Jestem przekonana, że bez niego ta audycja nie byłaby tak żywa, emocjonalna, dynamiczna. Tak właśnie połączyła nas praca. Chcę jeszcze powiedzieć o tym, że Mykoła Koziy potrafił robić uwagi tak, że nigdy nie czułeś się urażony. Przez wrodzoną inteligencję nigdy nie pozwalał sobie na tę wyższość, którą czasami chwalili się jego koledzy z cechu lektorskiego. Nigdy w życiu sobie na to nie pozwalał. Wręcz przeciwnie – miękko, w żartobliwy sposób podpowiadał, jak przeczytać lepiej. I wychodziło to jakoś tak ciepło, po ojcowsku. Jestem niezwykle wdzięczna mu za to, że ucząc nas, nie pokazywał, że czegoś nie umiemy. Nie był szablonowym lektorem, był żywy, ludzki”. Swoimi wspomnieniami o sławnym lektorze podzielił się także prowadzący Radia Suspilne Roman Kolada. Według niego, Mykoła Koziy dzięki tej ogromnej ilości nagranego materiału jest gęsto obecny w fundamentach naszych świadomości, tych świadomości, których my sobie nawet nie możemy wyobrazić. Roman Kolada zauważył w szczególności: „Głos Koziya stał się abstrakcyjnie wzorcowy. I on tej wzorcowości nie przenosił w to, czego ja osobiście nie mogę znieść w radiu – w stan stania na koturnach. U niego tego nigdy nie było, zawsze pozostawał żywym człowiekiem, ale w takim stopniu wyćwiczonym, wyrafinowanym, głębokim, że to też mogło być odbierane jako pewien dystans. Ale ten dystans był dokładnie taki, by rozumieć, że Koziy czyta tekst literacki, i on głosem tworzył doskonały, wyważony efekt czytania, co uformowało słuchowy wzorzec wielu pokoleń ludzi. Chcę jeszcze powiedzieć osobno o tym, jak Mykoła Tymofijowycz potrafił pracować z tekstami. Do pewnego czasu o tym nie wiedziałem. Cały tekst zaznaczał, niemal przy każdym słowie stawiał znaki – akcenty, nawiasy, ukośne linie itp., co można nazwać intonacyjnym znaczeniem. Tak właśnie lektor budował dźwiękową partyturę tego, co trzeba było przeczytać. Koziy nie mógł pracować byle jak. Koziy mógł szybko chodzić, spieszyć się, ponieważ miał milion prac i dorywczych zajęć, ale robił to bez zbędnej nerwowości. Ale u Koziya nigdy nie było chałtury. Ważne jest, by powiedzieć o tym, że dzisiejsza publiczność radiowa nie lubi idoli, ona lubi, żeby z nią rozmawiano jak z równym. I właśnie to udawało się robić Koziyowi – brzmieć nie ponad słuchaczem, a obok niego, być jego przyjacielem”. Rzeczywiście, Mykoła Koziy był niezwykle poszukiwany w swoim zawodzie. Sama przypominam sobie ten jego notatniczek, który lubił nazywać magicznym, bo był to notatnik, w którym wpisywał daty, dni, godziny, miejsca pracy, gdzie musiał być. I te zapisy czyniły lektora zdyscyplinowanym, sumiennym, dokładnym. Mógł przecież robić to w telefonie komórkowym, ale kiedy mu o tym mówiono, lubił powtarzać: „Technologie, postęp naukowo-techniczny – to wielka rzecz, to wspaniała rzecz! Ale przyzwyczaiłem się polegać na zwykłym notatniczku i zwykłym długopisie”. I w tym było w nim coś z kosmity. Nawiasem mówiąc, aktorka kina i dubbingu Nina Kastorf też zauważyła ten moment: „Mykoła Koziy był jak kosmita. Zawsze mówił dość cicho, nigdy nie słyszałam, żeby podnosił głos. Ale w nim brzmiały wszystkie te ludzkie cechy i zalety, i ogromna wiedza. Do Mykoły Tymofijowycza można było zwrócić się z każdym pytaniem, był człowiekiem bardzo dociekliwym i otwartym na życie, taką sobie osobą-encyklopedią. Wiedział o wszystkim, o czym przychodziło mu czytać – polityce, ekonomii, stosunkach międzynarodowych, religii, astronomii, botanice, zoologii. I nie tylko wiedział o tych dziedzinach życia społecznego, ale miał też swój stosunek do wydarzeń, zjawisk, procesów... Nie wszyscy aktorzy, nie wszyscy lektorzy mają takie przygotowanie zawodowe, nie wszyscy posiadają tak szerokie horyzonty, jak Koziy. Dlatego z tym, jak brzmiał on, nie ma kogo postawić obok, ponieważ nie ma tego przeniknięcia w materiał, tego zanurzenia w tekst. Czas jest obecnie tak ulotny, ludziom, a zwłaszcza młodym, właściwe jest myślenie klipowe i, moim zdaniem, przez to aktorzy, lektorzy nie poświęcają należytej uwagi i czasu tekstowi, brzmieniu. Teraz wszystko robi się szybko. I, oczywiście, to szkodzi jakości. Mykoła Koziy przeżył szczęśliwe życie, w nim zmieściło się wiele żyć tych bohaterów, których dubbingował, w których obrazach się rozpuszczał. Był niezwykle bogatym człowiekiem, gdyż miał wspaniale rozwiniętą wyobraźnię, dzięki której przed nim pojawiał się wewnętrzny świat każdej postaci”. Przejmująco wypowiedział się o Mykole Koziyu poeta Stanisław Czernilewski: „Takiej świętej pokory służenia Słowu, jaka była w nim, więcej nie spotkałem. Uniwersalny głos. W pełnym, absolutnym rezonansie z materiałem. Nieograniczony zakres. Niedeklaratywna odpowiedzialność zawodowa. Pamiętam jego zdumiewającą filigranową sprawność i fantastyczną lekkość oraz precyzję wypowiadania bardzo skomplikowanego stylistycznie i intonacyjnie, szybkiego tekstu roli Higginsa w musicalu „My Fair Lady”. Tylko jemu mogło się to udać. Organicznie. Szlachetnie. Bez wysiłku. Do filmu „Mykoła Maszczenko. Niedokończony portret” zaproponowałem zrobienie tekstu lektorskiego... wierszowanego(!) w nagraniu głosem Mykoły Koziya. I on nagrał to genialnie: głęboko, refleksyjnie, prosto i po ludzku – z tą cichą magią, która była właściwa tylko jemu. On jest wyższy i bardziej prawdziwy niż wszystkie odznaczenia, których nie otrzymał. On sam jest odznaczeniem językowej i ludzkiej nieskazitelności”. Kilka słów o tym, jakim był lektor w codziennym życiu. Koledzy z radia opowiadali, że Mykoła Tymofijowycz miał nienaganny gust, zawsze dobrze się ubierał – krawat dobierał w ton do koszuli, a tę w ton do spodni. A jeszcze lubił kamizelki i tak wychodził jednolity zestaw. Uważał, że ubranie powinno być jakościowe i funkcjonalne. Odpowiedzialnie podchodził do odżywiania, przestrzegał diety alpejskiej, w której podstawie są orzechy i cytryny. Prowadzący, reżyserzy, aktorzy wspominają, że Mykoła Koziy zawsze miał ze sobą dwa termosy – z kawą i mocną zieloną herbatą, tymi napojami wszystkich częstował. I szczęście definiował dla siebie dość prosto: „To bardzo konkretna rzecz: kiedy przesiedzisz sześć godzin w studiu – straszne przemęczenie. Ale wyjdziesz na ulicę, poruszasz się, po prostu pomachasz rękami-nogami, przejdziesz minut czterdzieści... I czujesz się szczęśliwy”. Sławny lektor odszedł w zaświaty w 79. roku życia 7 września 2020 roku. Pochowany na cmentarzu Berkowickim w Kijowie.
Szkic przygotowano na podstawie materiałów przekazanych przez ucznia i przyjaciela Mykoły Kozija, Ołeksandra Sztepana.
Tłumaczenie maszynowe
Ministerstwo Kultury i Komunikacji Strategicznej nadal rejestruje nazwiska artystów i pracowników mediów, którzy zginęli w wyniku wojny. Wojna pochłonęła życie 146 ukraińskich artystów i 95 pracowników mediów. Te dane mówią nie tylko o skali strat, ale także przypominają o tragicznych kartach naszej historii. Podobnie jak w latach 20. i na początku lat 30. XX wieku reżim stalinowski zniszczył pokolenie ukraińskich artystów, tak i dziś Rosja celowo niszczy ukraińską elitę kulturalną. Pokolenie literackie i artystyczne, znane jako „Rozstrzelane Odrodzenie”, podarowało światu arcydzieła literatury, malarstwa, muzyki i teatru. Ci artyści byli dumą naszego narodu. Dziś znów tracimy nie tylko utalentowanych Ukraińców, ale także część naszej duszy, ponieważ każdy nasz artysta to wyjątkowa osobowość, która wzbogacała ukraińską kulturę. Dziennikarze, którzy obecnie pracują na Ukrainie, tworzą ważne wiadomości, śledztwa i reportaże w warunkach zwiększonego ryzyka. Dokumentują wydarzenia wojny, aby dostarczyć Ukrainie i światu wiarygodnych informacji o tym, co się dzieje. Pracownicy mediów 24 godziny na dobę zbierają niezbite dowody zbrodni okupantów i relacjonują siłę, wyczyn i męstwo naszych obrońców.
Podczas wojny zginęło nie tylko ukraińskich, ale również siedmiu zagranicznych pracowników mediów, którzy opowiadali światu o wydarzeniach na Ukrainie. Systematyczne zbrodnie przeciwko dziennikarzom i mediom, popełniane przez Rosję, stanowią poważne zagrożenie dla wolności słowa i bezpieczeństwa informacyjnego, podważają wartości demokratyczne i prawa człowieka. Musimy pamiętać o ukraińskich artystach i dziennikarzach zabitych przez Rosję, ponieważ: zachowanie pamięci o poległych to kontynuacja ich dzieła; mamy przekazać pamięć o nich potomnym, aby wiedzieli, jaką cenę mają wolność, demokracja i kultura oraz jaka jest ich siła; walka o wolność i wartości demokratyczne łączy Ukraińców różnych pokoleń; ich dzieła artystyczne i materiały dziennikarskie to skarby, które inspirują nowe pokolenia artystów i pracowników mediów; pamiętając o poległych, wzmacniamy nasz opór i przybliżamy zwycięstwo.
Za informacją MKSK Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Olha RUDANEĆ, członkini NSTDU i NSŻU, m. Kołomyja Zdjęcia Wasyla IWANOCHKA Jego w twarz znali już miliony… Iwan kosił w Chałep’ju trawę! Lina Kostenko Nieprzeciętne wydarzenie w życiu teatralnym Ukrainy miało miejsce pod koniec minionego roku. Gdyby wydarzyło się ono w stołecznym teatrze, czy chociażby w teatrach zbliżonych do stolicy, już zaczęto by o nim mówić na łamach popularnych wydawnictw czy w eterach centralnych kanałów telewizyjnych. Ale to wydarzenie miało miejsce w teatrze prowincjonalnym ze względu na swoje położenie. „Jednak daleko nie prowincjonalnym pod względem istoty i treści”, – zgodnie z trafnym wnioskiem teatrologa i reżysera Rostysława Kołomijcia, – w Kołomyjskim Akademickim Obwodowym Ukraińskim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Ozarkewycza, najstarszym ukraińskim teatrze na ziemiach zachodnioukraińskich, który niedawno przekroczył historyczny próg – 175 lat od czasu założenia. Niedawno na scenie teatru odbyła się premiera spektaklu na motywach niezrealizowanego ani w kinematografii, ani na scenie scenariusza Iwana Mykołajczuka „TABULA RASA/CZYSTA KARTA”. Było to dawne i natrętne pragnienie, twórczy pomysł, który nie dawał spokoju dyrektorowi – kierownikowi artystycznemu teatru, narodowemu artyście Ukrainy Dmytrowi Czyborakowi. Dzielił się on tym pomysłem ze swoimi kolegami – reżyserami, próbując wyczuć współbrzmienie i chęć podjęcia się tak trudnego i zupełnie nieprzystosowanego do sceny materiału dramaturgicznego. I, jak przyjęło się uważać, często w takich profesjonalnych dialogach i dyskusjach przebłyskuje prawda, tak stało się i tym razem. Czy to tak zbiegły się poglądy i odczucia tematu, czy tak „ułożyły się puzzle”, ale za pracę wzięła się dobrze znana w kręgach teatralnych reżyserka, narodowa artystka Ukrainy Ludmyła Skrypka. Zanurzyła się w materiał nie tylko scenariusza filmowego, ale i epoki. I, jak to mówią: nie tylko z głową, ale przepuściła go przez serce i duszę, wyczuwając najcieńsze membrany w dramatycznej historii Ukrainki, której daleka obczyzna całkowicie przepisała Los. Właśnie dzięki jej twórczemu niepokojowi, jej bezgranicznemu scenicznemu kreatywizmowi pojawiła się sceniczna wersja, wyrażając się profesjonalnymi kategoriami – sztuka (dramat), która znalazła swoje wcielenie w autorskiej inscenizacji. Powiedzieć, że nie raz była przepisywana, – to nie powiedzieć nic. Bywało, że do następnej próby całkowicie przerabiano lub od nowa tworzono poszczególne mizansceny. Ze wszystkiego, co było w reżyserskim kufrze inscenizacyjnym i w rezultacie nie zaświeciło na scenie, można by, bez przesady, tworzyć jeszcze jedną sceniczną wersję. Ale wybrano tylko to, co najbardziej dokładnie i wyraziście przekazywało pierwotny materiał, stworzony przez genialnego Iwana Mykołajczuka. Odwagi i odpowiedzialności Ludmyły Skrypki mógłby pozazdrościć, czy raczej uczyć się, nie jeden wybitny reżyser. Udało jej się, bez modnego dziś w inscenizacjach teatralnych akcentu na formy i efekty specjalne, zachować ostrość i aktualność głównego wątku, doprowadzić do wcielenia tego poprzez role aktorskie i obrazy, oddając pierwszeństwo i główne obciążenie Jego Wysokości Aktorowi – tej żywej substancji, która może i potrafi dotykać najgłębszych strun ludzkiej duszy. Przecież nawet przeciętny widz dzisiaj rozumie, że żadnymi technicznymi sztuczkami czy efektami specjalnymi nie uda się osiągnąć tego zmysłowego odbioru, który jest w stanie wywołać współbrzmienie dusz. I w tym Ludmyła Skrypka się nie pomyliła, bo takiego głębokiego widzowskiego katharsis, które było oczywiste i przekazywało się nie tylko przez blask oczu, pragnie osiągnąć swoją pracą niemal każdy reżyser. Można to było zrozumieć także po tym, jak niespiesznie, nawet nie zważając na wieczorną ciemność i wilgoć, widzowie opuszczali salę teatralną. Niektórzy nie mogli powstrzymać się od tego, by od razu nie podzielić się wrażeniami ze swoimi przyjaciółmi, sąsiadami z parteru. Ktoś pospiesznie próbował dotrzeć do garderoby aktorskiej, by wyrazić swój zachwyt. Ktoś po prostu chciał podejść do reżyserki i uścisnąć dłoń. A Mychajło Hryciuk – dyrektor muzeum Iwana Mykołajczuka, jego siostrzeniec, który przyjechał z delegacją od rodziny Iwana, po rodzinni objął Ludmyłę Skrypkę i podarował kwiaty. W jego geście i spojrzeniu było wszystko: i łzy od tego, co zobaczył, i radość, że wreszcie tak aktualny dziś utwór Iwana Mykołajczuka znalazł swoją drogę do ludzkich serc. Aktualności inscenizacji nie warto niedoceniać, przecież współczesna wojna przyczyniła się do wymuszonego wyjazdu wielu Ukraińców z rodzinnych stron. A za tym –
miliony okaleczonych losów, zniszczonych żyć, utraconych marzeń i nadziei. O takim jednogłośnym zachwycie, który ogarnął widownię, z pewnością nie może nie marzyć każdy reżyser. Nie powiem, że pani Ludmiła była obojętna na to wszystko. Ale najważniejsze, co wypełniało teraz jej uczucia – to akcent na niedoskonałości czegoś, co sama wyznaczyła. I ona na gorąco śpieszyła się, by wszystko poukładać na swoje miejsca, dążąc do absolutnej doskonałości i rozumiejąc, oczywiście, że doskonałość nie ma granic. Ciekawie było obserwować pogrążonego w swoich uczuciach po obejrzeniu spektaklu współtwórcę przedstawienia, scenografa, zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Andrija Ołeksandrowycza. Mimo wszystko, do takiej pracy twórcze osobowości muszą mieć coś więcej niż tylko wysoki profesjonalizm, wyraźnie zaznaczony twórczy indywidualizm. Tutaj przede wszystkim musi być poczucie pełnego zaufania twórczego tandemu, niezależnie od tytułów, statusów, hierarchii. I ten tandem: Ludmiła Skrypka – Andrij Ołeksandrowycz okazał się po prostu unikalny i w temacie, i w gatunku, i w odkrywczości. Takie współbrzmienie w odczytaniu materiału, w wyrazistości jego podania w przestrzeni scenicznej, w wypełnieniu tej przestrzeni dekoracjami, w ich minimalistycznym wyrazie, a jednocześnie pełnej zasadności – było gwarancją sukcesu. Symbol amuletu w twórczości ludowej – Hromowyk – odegrał w spektaklu swoją premierową rolę na równi z głównymi postaciami. I nie był to tylko statyczny element scenografii, ale ten żywy instrument, który stał się nieodłącznym elementem gry aktorskiej, pozwalał organicznie i precyzyjnie przechodzić od jednej mise-en-scène do drugiej, łączył je w jednolity wątek: złożony, dynamiczny, napięty. Złożoność wątku polegała na tym, że nakładały się w nim równoległe płaszczyzny, dramat losu głównej postaci – Kateryny, przekazywany był poprzez zabieg wspomnień i reanimację pamięci. Na scenie jednocześnie mogły przecinać się Kateryna w młodości i Kateryna w starości. A między nimi przebiegał cały dramat utraconego życia: młodość i szczęśliwe chwile w objęciach ukochanego, wesele i narodziny pierworodnego Jasyka, utrata ukochanego na wojnie, droga na emigrację zarobkową w jedną stronę, utrata synka i woli życia, męki w klinice psychiatrycznej. Pomimo niewielkiej liczby głównych postaci, w spektaklu zaangażowano praktycznie cały zespół teatralny. Sceny zbiorowe: wesele i pożegnania, wielojęzyczni emigranci zarobkowi na statku, pacjenci w klinice. Pierwsze dwie premiery już przyniosły wystarczająco wiele ciekawych i pochlebnych ocen gry aktorskiej. Szczególnie hojne były sympatie widzów dla postaci dwóch Kateryn. Katerynę w młodości zagrała Ołeksandra Filimonowa. I zdążono ją już w widowni, według oceny doktor nauk filologicznych Natalii Moczerniuk, nazwać pokucką Monicą Bellucci. Swoją drogą, to nie pierwszy taki błyskawiczny sukces młodej aktrzki. Prawdziwe uznanie przyniosła jej główna rola Tetiany w spektaklu według Olhy Kobylańskiej „W niedzielę rano ziele kopała”. Świadczą o tym dyplomy. Dyplom „Za główną rolę kobiecą” za rolę Tetiany w spektaklu „W niedzielę rano ziele kopała” na XVI Ogólnoukraińskim festiwalu „Tarnopolskie wieczory teatralne” (Tarnopol, 2018). Dyplom „Poranna gwiazda” za rolę Tetiany w spektaklu „W niedzielę rano ziele kopała” na XVI Ogólnoukraińskim festiwalu „Tarnopolskie wieczory teatralne” (Tarnopol, 2018). Najlepsza młoda aktorka – za rolę Tetiany w spektaklu „W niedzielę rano ziele kopała” na festiwalu teatralnym „Starytskyi Theatre Fest” (Chmielnicki, 2019). Chyba najtrudniejszą rolę przyszło zagrać ulubienicy publiczności Halynie Henyk-Uhorskiej. Wszak to na niej – Katerynie w starości, poprzez jej wspomnienia i reanimację pamięci ożywały obrazy jej życia i tułaczki, jej skradzionego przez obczyznę losu. To właśnie ona była tym scenicznym szkieletem, na którym trzymała się cała kanwa wątku. Swoją drogą, do tej roli Halyna zdążyła już zagrać niejedną scenicznie trudną i dramatyczną rolę: to główna rola „Paraski” w „Huculskim roku” Hnata Chotkewycza, główna rola Marii w spektaklu według Olhy Kobylańskiej „Ziemia”, rola Mawry w spektaklu „W niedzielę rano ziele kopała” i szereg innych, nie mniej wyrazistych ról. Ludmiła Skrypka, jako autorka inscenizacji, zwizualizowała uczucia emigrantki zarobkowej w jej tęsknocie i nostalgii za utraconym rajem – rodzinną Ukrainą, wprowadzając obraz Ukrainy i napełniając go rozpoznawalnymi w światowej społeczności śpiewnością i miłosierdziem, troską o wszystkie swoje dzieci, które zmuszone były opuścić rodzinny kraj i znaleźć schronienie na różnych kontynentach. Z tą rolą bezbłędnie poradziła sobie aktorka Maria Katerynczuk. Jej aksamitny głos oczarowywał publiczność autentycznym śpiewem. W tej pieśni było wszystko: radość i ból, tęsknota i smutek, matczyne błogosławieństwo i troska o losy swoich dzieci, rozrzuconych po świecie. Te trzy postacie przeszywały na wskroś całą sceniczną kanwę spektaklu i wiązały ją niewidzialnymi nićmi w monolityczną całość. Oczywiście, na najwyższe oceny zasługują inne role, wszak czuło się, że cały zespół twórczy pracuje jak jeden zgrany organizm, i właśnie to zapewniło sukces. Tą inscenizacją teatr po raz kolejny potwierdził swoją gotowość i wielkie pragnienie, by iść do ukochanego widza jako odkrywca, wyznając koncepcję artystyczno-twórczą, założoną u samych podstaw przez wielkiego oświeciciela swoich czasów, założyciela teatru księdza Iwana Ozarkewycza, którego 230. rocznicę urodzin uczcimy już latem tego roku. motywami stały się pamięć, tożsamości, geneza, świadomość i dom. Ich zgłębianiu poświęcone były nie tylko specjalnie dobrane programy każdego z koncertów, ale także panele dyskusyjne z udziałem czołowych muzykologów i intelektualistów współczesności. Na otwarciu festiwalu w programie „Pamięć. Muzyka kameralna” zabrzmiały utwory, które kompozytor osobiście dobierał, włączając ważne dla niego kompozycje do ostatniego jubileuszu za życia w 1965 roku. Odzwierciedlają one jego twórcze eksperymenty lat 20. XX wieku, takie jak „Sonata skrzypcowa”, oraz tęsknotę za Kijowem i Ukrainą podczas II wojny światowej, jak w „Kwintecie ukraińskim”. Wydarzenie muzyczne poprzedziła dyskusja na temat „Kultura ukraińska podczas światowego kryzysu: drogi ratunku i samozachowania”. Przygotował Heorhij ŁUKJANCZUK
Tłumaczenie maszynowe
W 2025 roku ukraińska kultura obchodzi 130. rocznicę urodzin wybitnego kompozytora Borysa Latoszynskiego (1895–1968), którego twórczość jest fundamentalna dla naszej narodowej muzyki klasycznej. Na początku stycznia w Narodowej Filharmonii rozpoczął się Festiwal Muzyki Borysa Latoszynskiego – Liatoshynsky Space 2025, poświęcony 130. rocznicy urodzin kompozytora. Wydarzenie muzyczne zostało założone przez Narodową Filharmonię Ukrainy oraz Fundację Latoszynskiego. „Borys Latoszynski to jedna z wybitnych postaci w historii ukraińskiej muzyki. Jego utwory, takie jak symfoniczna ballada „Grażyna”, III Symfonia, Koncert słowiański, Kwintet ukraiński, stały się częścią programów koncertowych zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. Teraz, gdy Ukraina zyskuje podmiotowość w międzynarodowej przestrzeni kulturowej, nazwisko Latoszynskiego coraz bardziej przyciąga uwagę, reprezentując oryginalność ukraińskiej muzyki XX wieku” – zauważono w Narodowej Filharmonii Ukrainy. Według organizatorów wydarzenia, głównym celem festiwalu muzyki jest zwrócenie uwagi na bogate dziedzictwo kompozytora, odkrycie nowych aspektów jego muzyki w celu zapewnienia całościowego odbioru jego różnorodnej twórczości. „Zawsze pojawia się pytanie o aktualność dziedzictwa kulturowego dla nas i naszych czasów. Życie i twórczość Latoszynskiego, które przypadły na trudne wydarzenia historyczne XX wieku, stawiają przed nami złożone pytania, na które odpowiedzi szukamy podczas obecnej wojny. Dlatego kolejnym celem festiwalu jest przemyślenie koncepcji ważnych dla naszego samozachowania i rozwoju, które tworzymy teraz” – podkreślili organizatorzy. Kluczowymi koncepcjami fes- NotaBene Chamber group wykonuje „Kwintet ukraiński” Latoszynskiego w Sali Kolumnowej Narodowej Filharmonii
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ogniem wojny... Młodzieniec odzywa się sercem, dusza – miłością... We wspomnieniach – karabin snajperski. W spojrzeniu – ocean. A tu jeszcze Roman... Z Franiowska... On ma kule i tęsknotę za ukochaną, i sen o górach – naszych, karpackich... Marzy o Howerli, wspina się na szczyt we śnie... I sadzić jaworynę nad nim jeszcze za wcześnie. Słono jest w jego oczach, jak w solnych kopalniach Słotwina... …Saszko z Krzywego Rogu czeka na cud... I jak mam ci powiedzieć, że czarna rana... odebrała ci rękę?!.. Widzę to wyraźnie. Przełykam słowa i łzy – w oczach zamęt... Dmytro z Odessy zaprasza nas nad morze... Wtedy, gdy sztorm ustanie i słońce wzejdzie... W ich oczach – Ukraina. I ogrom bólu... W ich sercach – kanonada... i wrzawa bitwy. W odróżnieniu od wczesnej poezji Jewhenii Jurczenko, już teraz nie sposób nie zauważyć pogłębionego epickiego początku, dynamiki rozwijania metaforycznej fabuły, wyszukanej stylistyki i wysokiej kultury wypowiedzi. Ona śmiało eksperymentuje z dwusylabowymi i trzysylabowymi stopami, długimi i krótkimi wersami, unika prokrustowego łoża akademickiego wersyfikowania, rym nie jest dla niej panaceum, charakterystyczna jest sylabotonika, co bynajmniej nie szkodzi subtelnym wibracjom tworzenia słów. Nawet gdy „wszystkie emocje wypalono w monochromie”, prawdziwa poezja albo jest, albo jej nie ma. Znów obudzimy się jutro – w różnych miastach, w różnych miejscach, i będziemy oddychać synchronicznie… Obudzi mnie jeszcze o świcie gołąb, Twój głos rodzimy i zmęczony, i zupełnie senny… Syrena się odezwie i jej krzyk już dawno „enny” Nie dziwi cię… Poezja zbioru to odmierzanie uczuć, zdolnych hartować i uzdrawiać, wznosić ku wierze i prawdziwemu poczuciu szczęścia, choćby jak liryczna bohaterka „…długo błąkała się / szarymi pogorzeliskami... / I pamiętała tamto, / najsłodsze, / nadgryzione jabłko...”. Tu wojna odzywa się pulsującym bólem i słowem, w którym mimo wszystko żyje wiara w święte Zwycięstwo: „Ukraina wytrzyma. Wiem… / Haftowała babcia na szczęście…”. Te notatki byłyby niepełne, gdyby nie wskazać na osobliwość twórczej maniery pisarki Jewhenii Jurczenko. Jej poezja jest swoista, oryginalna, rozpoznawalna we współczesnym procesie literackim. Jeśli to klasyczna poezja w formie, to u niej jest ona w istocie medytacyjna; jeśli modernistyczna, to w istocie metaforyczna, o wysokich energetycznych wibracjach. To wreszcie zaktualizowane refleksje nad wyzwaniami czasu, z niepodrobionym uczuciem patriotyzmu i obywatelskiej dojrzałości. Najwyraźniej właśnie tym osiąga organiczną naturalność poetyckiego myślenia.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhenija Jurczenko. Widdzerkalennia (Odbicia). Poezja. – Żytomierz: wyd. O. O. Jewenok, 2018. – 104 s. Jewhenija Jurczenko. Arytmija mowczannia (Arytmia milczenia). Poezja. – Żytomierz: wyd. O. O. Jewenok, 2019. – 80 s. Jewhenija Jurczenko. Wiziji doszczu (Wizje deszczu). Poezja. – Żytomierz: wyd. O. O. Jewenok, 2020. – 112 s. Mychajło ŻAJWORON. Na początku wszystkich początków Najwyższy tworzył świat w całkowitej ciszy. I to, jak się zdaje, wcale nie przeczy fizyczno-kosmologicznej teorii Wielkiego Wybuchu o wczesnym stadium ewolucji Wszechświata – dla ludzkiego słuchu próżnia jest bezdźwięczna. Astrofizykom pozostawmy astrofizykę, a dla poetów cisza jest czymś więcej niż słowa. Tak jak Miłość, która nadaje sens wszystkiemu, co istnieje na ziemi. Przynajmniej dla pisarki i działaczki Proświty Jewheniji Jurczenko – autorki jednego zbioru prozy i pięciu tomików poetyckich, gdzie świadczy ona: „Na tablicach tworzenia świata / Nie było ani wiosny, ani lata… / Jeszcze zegary nie chodziły… / Ożywała glina… / Kochali…”. W tych wersach poetka prosto i lakonicznie ujawnia czas, właściwie z niczego tworzy swoje Słowo. Tworzy je bez patosu, w ciszy własnej duszy. Ma swój język, swoją szczególną poetykę, czym przypomina filozofa-modernistę, poganina i chrześcijanina w poezji Bohdana-Ihora Antonycza, dla którego cisza była językiem, którym Bóg mówi do człowieka. Poetyckie postrzeganie rzeczywistości, niepowtarzalności i ważności każdej chwili Jewhenija Jurczenko zmaterializowała w 2018 roku w swoim debiutanckim zbiorze „Odbicia”: „Życie – Miłość, – nieustanny ruch po kole”. Rok później pisarka wychodzi do publiczności z drugą książką poetycką „Arytmia milczenia”, gdzie rozmyśla o miłości, zrodzonej z głosu ciszy. Liryka intymna przeplata się z obrazami przyrody i filozofią bytu. Skłania czytelnika do zastanowienia się nad sensem naszego istnienia w burzliwym wirze codzienności, nieustannym poszukiwaniu Prawdy: „U każdego z nas / swoja prawda… / A cisza? / Milczeniem napisana, / znacznie mądrzejsza”. Z tą książką Jewhenija Jurczenko zostaje laureatką Ogólnoukraińskiej nagrody literackiej imienia Wasyla Juchymowycza, co w pewnym sensie posłużyło za bodziec do bardziej żmudnej pracy nad tekstami artystycznymi. W 2020 roku ukazuje się drukiem małoformatowy zbiór poetycki „Burime na dwoje” we współautorstwie z berdyczowskim poetą Wałerijem Chmeliwskim, który został zaprezentowany w Winnicy. Przedstawione publiczności poetyckie bitwy były podobne do medytacji dla duszy i serca. Chociaż w dalszej perspektywie wydanie nie stało się czymś znaczącym w twórczości obojga autorów, jednak był to dobry twórczy eksperyment, a wiersze Jewheniji Jurczenko wysoko oceniło jury nagrody literackiej imienia Anatolija Kryłowcia, uznając ją za laureatkę w 2022 roku w nominacji „Liryka miłosna”. Następne wydanie Jewheniji Jurczenko „Wizje deszczu”, wydrukowane w tym samym roku, można oceniać jako pokonanie grawitacji wyuczonych prawd, jako wzniesienie się na wyższy poziom artystycznego pojmowania przyrody, zjawisk i wydarzeń, zagłębienie się w istotę ludzkiej duszy. Zbiór przemawia letnim szeptem porannej mżawki, jesiennymi wichurami ze złą burzą, chłodnym wiosennym powiewem, nieoczekiwanymi ulewami w jasny dzień. Poprzez wizje deszczu pisarka kontempluje przeszłość i teraźniejszość, świat wewnętrzny oraz otaczającą rzeczywistość, zaprasza czytelnika w podróż uczuciami, na którą decydują się chyba tylko odważni i zdesperowani: „Za granicą deszczu i słońca znaleźć się łatwo… / Pamiętasz o rosistym stroncie / i krzyku bociana?”. W wierszach tego zbioru liryczny bohater/bohaterka nie jest samotny, zawsze jest z nią on, tajemniczy przyjaciel, z którym czuje się wzniośle ziemska, święta i grzeszna w jednej postaci: „Budź się, chłopcze! / Na pół ze mną smakuj / najsłodszą winę”; „Nie do nas zajętych codziennością ludzi, / uśmiecha się siwy księżyc w nocy”. To już daleko nie publicystyczna retoryka czy westchnienia zakochanej i naiwnej dziewczynki pod wysokimi gwiazdami. To liryka metaforyczna, lakonizm kreowania obrazów, filozoficzne wizje z niepokojącymi nutami. Jej poezja staje się dojrzała, głęboka, wypełniona coraz to nowymi filozoficznymi odkryciami, wieszczymi przestrogami: „Cegła z Babilonu przypomni / o gniecie / niezgody wielojęzycznej / kiedyś i teraz, / i dal drogi / od Bramy Boga / do wolności nieba…”. Autologiczny typ obrazu artystycznego, który w swojej strukturze zawiera zmysłowy obraz, należący do jednego kręgu zjawisk, coraz częściej przejawia się na stronach tego wydania, które, nawiasem mówiąc, na terenie regionu zostało uznane za najlepszą książkę roku w nominacji „Poezja”. W pierwszym roku Wielkiej wojny pojawia się kolejny zbiór poetycki Jewheniji Jurczenko „Tętnica słońca”, wyróżniony prestiżową ogólnoukraińską nagrodą imienia Wasyla Skuratiwskiego. A jesienią 2024 roku książka została po raz drugi wznowiona z inicjatywy wydawnictwa, co nieczęsto zdarza się we współczesnym ukraińskim rynku wydawniczym. Wiersze tego zbioru, według słów autora przedmowy, znanego pisarza i literaturoznawcy, doktora nauk filologicznych, profesora Petra Biłousa, „narodziły się w ciszy autorskich rozmyślań o wielu pojęciach na tym świecie, a przede wszystkim – o Miłości i Dobru, narodziły się w gorącym sercu, które z milczenia wyhodowało zdumiewające kwiaty Poezji”. Pod elegancką oprawą „Tętnicy słońca” zmieściło się nieco ponad sto poezji, ale są one żywymi skupiskami energii, to tu, to tam natrafiamy na poszukiwanie przez lirycznego bohatera najbardziej nieoczekiwanych sensów na kilka chwil przed stworzeniem Wszechświata, są w nich sprzeczności i harmonia, zdystansowanie i zanurzenie: „Uśmiechaj się do deszczu, on z nami milczał, / kiedy opuszczaliśmy dolinę Azteków”. To cisza, milczenie i głos, pragnienie bycia usłyszaną tak, jak tego jeszcze nie słyszano, i tyle, ile prosi-wymaga od świata Ukraina, która przechodzi przez wiekowe wiatrołomy swojego stawania się: „Słowa utknęły / pod splotem słonecznym, przycichły i nie pulsują, nie odzywają się, nie płaczą, nie skamlą. / Są w niewoli, w mogile, w okopie, czy aniołami stały się jeszcze dwudziestego czwartego lutego, jak ten obrońca, którego pamiętam jako piątoklasistę...”. U Jewheniji Jurczenko słowa ożywają „kroplami letniej ulewy / siwej…”, autorka śmiało bierze się za tematy, które od czasu do czasu wzburzają społeczeństwo, ma wyostrzone poczucie sprawiedliwości, bolesne postrzeganie kontrastów między frontem a tyłami: Dlaczego tak gorzknieje woda w Świtezi? Tu piją za miłość, a tam – modląc się… Skórka na kieliszku… I chłopcy zmęczeni. Tu maski i smutek za wolnością, a tam kominiarki w nogę z modą… Tu panie poważnie kroczą brukiem, tam snajperowi marzy się iść Setką… Tą książką Jewhenija Jurczenko zaświadcza, że jako poetka wyszła na nowy, wyższy poziom artystycznego pojmowania siebie i wielobarwnego świata. Jej język jest obrazowy, oryginalny, kolorowy. Całkiem słusznie Petro Biłous zauważa: „Imponuje jej impresjonistyczna maniera pisania, poszukiwanie wierszowych form wyrazu, wśród których dominują trzysylabowe anapesty i daktyle, choć nie stroni ona i od lekkich jambów oraz trochejów. Zdarzają się wiersze białe i wiersze wolne, które sprzyjają wyraźniejszemu ujawnieniu w utworach własnych uczuć i myśli. Rytm wierszy rwący, czasem buntowniczy, nie zawsze włączony w sylabotonikę, on czasami rozpada się jakby na oddzielne uderzenia: „Noc. Księżyc. Jesień”. Rytmiczna organizacja tego, o czym chce się powiedzieć, – ciekawa sfera poszukiwań i, wydaje się, Jewhenija Jurczenko porusza się tutaj w perspektywicznym kierunku”.
Poetka dobrze zdaje sobie sprawę, że „…tysięcy życiowych dramatów nie da się zrymować w trzy strofy”, jednak wewnętrzna potrzeba odpowiadania Słowem na wyzwania czasu nie daje spokoju. Od wojny nie można się schować ani uciec, ona „…podróżuje z nami, nagromadzona w neuronach”, za każdym razem przypomina o sobie pulsującym bólem, i gdziekolwiek byśmy nie byli, dokądkolwiek rzuciłaby nas wymuszona ewakuacja, „…dusza lata za setki kilometrów… / w spokojny Żytomierz, w Kijów i w Mariupol…”. Militarna poezja Jewhenii Jurczenko zostaje usłyszana: w 2022 roku jest ona jedną z niewielu – laureatką maratonu literackiego wśród pisarzy Ukrainy/Żytomierszczyzny „Wojna Rosji przeciwko Ukrainie. Odparcie”. „Dwoista czerwono-czarna werbalna nić wojny z krwią, prochem, kalectwem, bohaterstwem... przeszywa całą uformowaną z uwzględnieniem astrofizycznej »teorii strun« nową książkę Jewhenii Jurczenko »Między wierszami nieodkrytych cisz« (Żytomierz, FOP Hembarskyj O. P., 2024, – 84 s.) – tak wypowiedział się w przedmowie o tym wydaniu znany ukraiński pisarz i naukowiec Ihor Pawluk. Wiersze zawarte w zbiorze nazywa on „artystycznymi listami… z wojny do Wszechświata”, „organicznie kobiecymi – jak płacz Jarosławny za księciem Igorem – i wzywająco bojowymi, jak krzyk poleskiej amazonki z mieczem, automatem…”, a samą autorkę – Jarosławną-amazonką, „która czasami pisze z męskiej perspektywy, apelując do archetypowych znaków-kodów-symboli” – Bóg, Rzeka, Droga, Los, Dom, Ukraina… Zaporoże, które za kamiennymi porohami, było twoim domem, teraz twój dom – cała Ukraina, i mowa twoja – ukraińska, i jak ty bez niej żyłeś, nie wiesz, nie pamiętasz. Te pozornie proste wersy wiersza wolnego wzniecają potężną falę rozmyślań i emocji, opowiadają o przewartościowaniu wartości przez ludzi, którzy do niedawna posługiwali się obcym językiem, kulturą, ignorując swoje, ukraińskie. Zrujnowane przez państwo-terrorystę ukraińskie miasta i wsie, „wypalone nadzieje, spalone doszczętnie niepokojami…” obudziły w nich poczucie krwi i przynależności do ziemi swoich przodków, uświadomienie swojej tożsamości i siebie jako obywatela i patrioty. „Łzy – nie panaceum, one już wyschły” – konstatuje autorka, pełna wiary, że „dzisiaj rodzi się zwycięstwo / pod rakietowym ostrzałem”. Poezja przedstawiona w tej poruszającej książce została napisana głównie po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę i wydana kosztem budżetu obwodowego zgodnie z programem wspierania rozwoju kulturalno-artystycznego i turystyki Rady Obwodowej w Żytomierzu na lata 2022–2024. Chociaż zebrano tu, zdawałoby się, niewiele – zaledwie 45 wierszy, jednak pod względem zakresu tematów, motywów lirycznych i obrazów są one monumentalne, a miejscami – aforystyczne, z aspiracją do skrzydlatych słów: „Cisza, jak muzyka… / gromu prosi”, „Dziewczyna ma tatuaż na przedramieniu – / Data urodzenia wojownika i data śmierci”, „Wiśnie jeszcze pamiętają tulipanowe sny”, „Oczy niebieskie – w synu zakochane”, „Tak płaczą za zmarłymi… / Z grudką słów w dłoniach”, „Beztroska obecnie – synonim niemego niewolnictwa”. Podobnych przykładów jest mnóstwo. Co więcej, w tym artystycznym poligraficznym arcydziele organicznie połączono poezję Jewhenii Jurczenko oraz genialne malarstwo Jurija Nahułka, które wzmacniają artystyczne postrzeganie świata i emocjonalną tonację książki. Mając naturalną wrażliwość na otaczający świat, na przedmioty, zjawiska i wydarzenia, pisarka wzruszająco opisuje spotkanie z rannymi żołnierzami w ramach wielokrotnych wizyt art-wolontariackich w szpitalu wojskowym: Smutne spojrzenie wojownika z Sum wypala świadomość piekielnym
Tłumaczenie maszynowe
Po raz pierwszy na scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Łesi Ukrainki odbyła się premiera najsłynniejszej komedii Mykoły Kulisza „Myna Mazajło”.
Historię rodzinną i obyczajową mistrz groteski Mykoła Kulisz podniósł do poziomu ogólnonarodowego, jakby przeczuwał, jak po stu latach, na nowym obrocie historycznej spirali, po raz kolejny pojawią się pytania: z kim jesteśmy, dokąd zmierzamy i, co najważniejsze, kim właściwie jesteśmy. Kłótnia rodzinna na tle politycznym – zacięte starcia i prawdziwe batalie, wzajemne zniewagi i bezkompromisowe deklaracje, podstępne intrygi, plotki, koalicje... No komu z nas nie zdarzało się uspokajać upartej ciotki, która aż piszczy, wykrzykując propagandowe hasła? Kto nie miał przy stole sporów z wujem-retrogradem, który beznadziejnie utknął w przeszłości? W ukraińskiej rodzinie bywa różnie, ale żeby grozić śmiercią własnemu synowi! Żeby wyrzec się własnych przodków!.. – Kulisz wiedział, że uderza w najboleśniejsze miejsce Ukraińców – traumę niższości. Ukraińskie społeczeństwo od wieków istnieje w tragicznym konflikcie między dążeniem do samodzielności a pokusą posłusznego znoszenia kolonizatorów. Tak spragnieni niepodległości w 1991 roku, nie odważyliśmy się spalić starych mostów kulturowych i narodzić się na nowo. Ukraińcom do ostatniej chwili wydawało się, że wszystko jakoś stanie się samo z siebie, że narodowa i kulturowa samoświadomość przyjdą i tak, zakorzeniwszy się na sypkim gruncie przestarzałych wartości i socjalistycznych nawyków. Czy obudziliśmy się jako społeczeństwo w 2014 i 2022 roku? – pyta reżyser Witalij Hawura. Nowy spektakl stał się powodem naszej rozmowy z wykonawcą roli Myny Mazajły, zasłużonym artystą Ukrainy Wiaczesławem NIKOLENKĄ. – Aktorzy często mówią, że występują jako adwokaci swoich postaci. A czy jest Pan adwokatem Myny Mazajły? – Tak, dość często staram się być adwokatem swoich bohaterów. Grałem wiele negatywnych postaci i nierzadko próbowałem je usprawiedliwiać. Było mi ich żal w finale. Pojawiało się jakby współczucie dla negatywnej postaci. A tę rolę świadomie robiłem tak, aby nie wzbudzała współczucia. Ponieważ ten człowiek jest przeciwko Ukrainie. On siedzi i czeka. Takich „żduniw” (czekających) i dziś na Ukrainie jest niemało. Wyszła postać zbiorowa z różnych ludzi, których znam osobiście lub wiem, że gdzieś istnieją. – Jak przebiegał proces prób do spektaklu „Myna Mazajło”? – Nie powiem, żeby praca radykalnie różniła się od innych inscenizacji. Reżyser miał swój zamysł, podzielił się nim z aktorami i zaczęliśmy pracować. Ten proces rozpoczął się pod koniec wiosny – na początku lata ubiegłego roku. Równolegle brałem udział w próbach do spektaklu „Wyspa skarbów”. Bardziej aktywna praca rozpoczęła się od połowy września. Spotykaliśmy się codziennie, próbowaliśmy, rozmawialiśmy, próbowaliśmy. Szczerze mówiąc, nie do końca rozumiałem, co z tego wyjdzie, jaki to może być spektakl. Przecież nie widziałem wszystkiego tego, co widział reżyser. A reżyser prowadził nas dość pewnie. I doszliśmy do tego rezultatu, który zobaczył widz. Witalij Hawura zaproponował, aby uczynić moją postać maksymalnie nieprzyjemnym człowiekiem. Myna Mazajło uważa, że wszystkie problemy w jego życiu – kariera, życie osobiste – wynikają z tego, że ma niewłaściwe nazwisko. Ale to nie tak. Jak mówił mi reżyser: „Jesteś jakbyś zobaczył siebie z boku i zrozumiał, że problem nie tkwi w imieniu, a w tobie, jaki jesteś (chamski, karykaturalny, zły)”. Obok mnie pracują wspaniali koledzy. Wśród nich zasłużona artystka Ukrainy Natalia Kudriawcewa, która gra ciocię Motię. Gramy razem od ponad 20 lat, a Natalia Borysowna służy w teatrze ponad 50. Uczyniła tę ciocię Motię maksymalnie nieprzyjemną. A te rzeczy, o których ona mówi i które robi w spektaklu, są antyukraińskie. Ciocia Motia przyjeżdża z Kurska do Charkowa i mówi: „U nas nikt nie mówi w języku ukraińskim”. Widzimy, że i dziś tam wielu ludzi mówi po ukraińsku, choć nazywają to dialektem lub „bałaczkoju” (gwarą). Więc słowa cioci Motii obecnie wywołują gorzki uśmiech. Z Ołeną Neszczeret studiowaliśmy na uniwersytecie na tym samym roku, do dziś mamy ciepłe relacje. W naszym spektaklu dyplomowym na uniwersytecie „Swatanie na Honczariwce” według Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki grałem Stećka, a Ołena Ulianę, do której Stećko zaleca się i chce się z nią ożenić. I oto po 23 latach los połączył nas jako męża i żonę w spektaklu „Myna Mazajło”. Z innymi kolegami też mam dobre kontakty. Ktoś niedawno przyszedł do teatru i znam ich mniej. Ale przecież jesteśmy aktorami i poznajemy się w procesie pracy, jeśli nie znaliśmy się wcześniej. – Czy zdarzało się wcześniej pracować z reżyserem Witalijem Hawurą? – Nie, to nasze pierwsze wspólne doświadczenie zawodowe. Spektakl powstał w ramach projektu „Poszuk”, którego celem jest odnalezienie nowych nazwisk reżyserskich. Do udziału w tym projekcie zapraszani są młodzi lub średniego wieku reżyserzy, którzy nie mają jeszcze zbyt dużego doświadczenia. W połowie 2022 roku Witalij brał udział w czytaniu ukraińskiej dramaturgii w naszym teatrze, podczas którego wystawił własną sztukę. A to jest jego druga praca w Teatrze im. Łesi Ukrainki – poważniejsza, bardziej skalowalna. Z pełnym cyklem, kostiumami, dekoracjami. Ogólnie wyszedł pełnowartościowy spektakl. – Jak ocenia Pan wynik pracy? – Już mówiłem, że nie do końca rozumiałem, jaki spektakl może nam wyjść. My tu jakby stąpamy po cienkim lodzie. W usta swoich postaci Kulisz włożył wiele aktualnych dziś sensów. W szczególności ciocia Motia mówi, że wszyscy jesteśmy „russkije ludi”. Trudno było balansować, aby nie przejść na jakieś antyukraińskie rzeczy. Boli dziś mówić ze sceny takie słowa – „russkije ludi”. W rezultacie, jak mi się wydaje, wyszedł dobry spektakl. Ale swoje ostatnie słowo, oczywiście, powie widz. – Czy trudno było wrócić do twórczości po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji? – Pierwsze miesiące wojny było przeżyć bardzo niełatwo – i fizycznie, i moralnie. Ale kiedy stało się jasne, że w Kijowie możliwy jest powrót do działalności teatralnej, nasz teatr zaczął pracować jako pierwszy. Konieczne było w tamtym czasie wznowienie naszej pracy, bo ludziom potrzebny jest pokarm duchowy, jeśli można tak powiedzieć. Chciałem spróbować dołączyć do leczenia chorych ludzkich dusz. – Jednym z pierwszych wznowionych spektakli była „Warszawska melodia”. – Razem z koleżanką ze sceny Alisą Tunkewycz przetłumaczyliśmy ją na język ukraiński. Nawiasem mówiąc, ten odnowiony spektakl niedawno obchodził dziesięciolecie. Przez ten czas zdążyliśmy go zagrać 330 razy. Choć na pierwszy rzut oka sztuka jest o sowieckim żołnierzu i dziewczynie z Polski, to nie do końca tak. Sam autor zawarł antyradziecką historię o tym, jak trudno było istnieć w tamtych czasach. I wypuszczając premierę w 2014 roku, kładliśmy akcent w inscenizacji właśnie na to. I, oczywiście, to historia dwojga ludzi, których miłość zniszczyli Sowieci. Plus temat faszyzmu, o którym mowa w spektaklu, jest aktualny jak nigdy. I odpowiadając na Pana pytanie, czy trudno było wrócić do twórczości po rozpoczęciu wojny, powiem tak: to było konieczne. Bo kiedy przetłumaczyliśmy ten spektakl na język ukraiński, a teatr wreszcie pozbył się wzmianki o „rosyjskim dramacie” w oficjalnej nazwie, to stało się początkiem globalnych zmian dla naszego zespołu, które były nam tak potrzebne, w tym także zmiana kierownika. Kiedy zagraliśmy odnowiony spektakl w połowie kwietnia 2022 roku, zabrzmiał on zupełnie inaczej i dla ludzi było to niezwykle ważne, zwłaszcza w tamtym momencie. – Niektórym aktorom Teatru im. Łesi Ukrainki niełatwo było przejść na język ukraiński. A jak ten proces przebiegał u Pana? – Dla mnie nie było żadnego problemu. Pochodzę z Mikołajowa i w dzieciństwie znałem ukraiński słabo. Zacząłem się go uczyć, kiedy wstąpiłem do Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji w 1997 roku. A kiedy w 2006 roku urodziła nam się córka, to w rodzinie całkowicie przeszliśmy na ukraiński, żeby rozmawiać nim z dzieckiem. Już wtedy zrozumieliśmy wagę tej kwestii. Ponadto dubbingowałem wiele filmów na ukraiński. A po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji kategorycznie nie akceptuję języka rosyjskiego. Uważam, że w ogóle nie ma powodów, by nim rozmawiać. – Wróćmy do teatru. Kilka miesięcy po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny pojawił się spektakl „Ukraina w ogniu” według powieści filmowej Ołeksandra Dowżenki, gdzie gram von Krausa. A tutaj próbuje Pan bronić postaci? – Spróbowałem otworzyć go poprzez miłość do syna. Jest moment, kiedy do pewnego stopnia usprawiedliwiam swoją postać i jego czyny, choć jest faszystą. Ten spektakl jest dla nas bardzo ważny. Zrobiliśmy go dość szybko, w dwa miesiące. Wcześniej takiego czegoś w naszym teatrze nie było. Średnio okres prób trwał rok, a czasami nawet dwa lub trzy lata. A wystawić w dwa miesiące – do pewnego stopnia było to wyzwanie. To była ciekawa i potrzebna praca. Kiedy go gramy, nas i dziś boli. Historia jest cykliczna, powtarza się i niewiele się zmienia. – „Ukrainę w ogniu” wystawił młody reżyser Jewhen Chramcow. Po tym zagrał Pan Mykołę w jego spektaklu „Ukradzione szczęście” według Iwana Franki. – Nad „Ukradzionym szczęściem” zaczęliśmy pracować jeszcze przed rozpoczęciem pełnoskalowej inwazji, próbowaliśmy ten spektakl jako samodzielną pracę. Potem, z początkiem Wielkiej wojny, ta praca została wstrzymana. Wznowiliśmy ją w 2023 roku. Próby trwały około trzech i pół miesiąca. Równolegle próbowaliśmy z Ołeną Szczurśką spektakl „Nie boję się Virginii Woolf”. Łączenie dwóch prac nie było łatwe. Teraz co do postaci Mykoły w „Ukradzionym szczęściu”. Myślę, że my, aktorzy, wkładamy jakieś własne cechy w swoje role. Ale ostatnio staram się tworzyć całkowicie niepodobne do siebie postacie. Interesuje mnie praca z plastyką postaci. Oczywiście, jest coś i mojego w tej roli. Rola Mykoły – jest szykowna, można powiedzieć, że podręcznikowa. Jestem wdzięczny losowi, że podarował mi tę rolę, kocham ją. Jest wielowarstwowa. Jest tam miłość do kobiety i poświęcenie, i wewnętrzna siła. I oczywiście, jak każda rola – to twórczy wzrost. – Wspomniał Pan o spektaklu „Nie boję się Virginii Woolf”, który wystawiła Pana żona Ołena Szczurśka. Czy zdarzało się wcześniej pracować razem? – Kiedy jeszcze studiowaliśmy na uniwersytecie teatralnym, ja na wydziale aktorskim, a Ołena na reżyserii, zaproponowała mi niewielką rolę w jednej ze swoich studenckich inscenizacji. Wystawialiśmy fragment „Amadeusza” Formana, gdzie grałem Mozarta. A w Teatrze im. Łesi Ukrainki wcześniej pracowaliśmy nad samodzielną pracą „Wesołych Świąt”. Oto właściwie wszystko, co było przed tym spektaklem. Pracuje mi się z nią komfortowo. Mamy zdrowe relacje, rozróżniamy rodzinę i pracę. Jako reżyserkę słucham jej (uśmiecha się). – Gra Pan także w spektaklach „Wyspa skarbów” i „Czarodziej”, które są skierowane przede wszystkim do młodszego widza. Czym różni się specyfika w porównaniu ze spektaklami dla dorosłych? – Lubię grać bajki dla dzieci. Ale im młodszy widz, tym trudniej skupić jego uwagę. Jeśli w momencie, gdy grasz na scenie, na sali panuje cisza, to oznacza, że udało ci się przykuć ich uwagę. Kiedy pojawiają się odpowiednie reakcje, to bardzo cieszy, ponieważ dzieci są nie tylko bardzo wymagającym, ale i niezwykle wdzięcznym widzem. We mnie zawsze siedziało dziecko i wydaje mi się, że ono do dziś żyje wewnątrz mnie. Widocznie dlatego tak lubię grać w spektaklach dla dzieci. – Jak wybrał Pan zawód aktora? – Najpierw ciekawie było grać na szkolnych wieczorkach. A kiedy uczyłem się w 9 klasie, wstąpiłem do studia teatralnego „Akademia Pani Kulisy” przy Mikołajowskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym. Uczyłem się w tym studiu trzy lata, od 9 do 11 klasy. Kiedy wstąpiłem na uniwersytet teatralny, wszystkim mówiłem, że mam już dyplom aktora. Teraz wspominam to z humorem, ale pierwsze doświadczenie gry na scenie zdobyłem właśnie w Mikołajowie. To studio dało mi pewien impuls. A mój pierwszy nauczyciel aktorstwa Wasyl Mykołajowycz Burdyk nauczył mnie pierwszych podstaw tego rzemiosła. Nauczył, jak pracować z ciałem. Niestety, nie ma go już wśród żywych. Zawsze bardzo ciepło wspominam swojego pedagoga. – Kiedy zaczął Pan pracować w Teatrze im. Łesi Ukrainki? – Jeszcze studiując na trzecim roku, trafiłem do tego teatru. Właśnie wtedy próbowano spektakl „Maskaradowe zabawy” i tam potrzebna była statystykacja. Tańczyliśmy, śpiewaliśmy. W tamtym czasie był to dość ciekawy spektakl. Więc od 1999 roku gram w Teatrze im. Łesi Ukrainki. – Pewnie były role, które zapamiętał Pan najbardziej. – Nasz teatr zawsze był teatrem dramatu rosyjskiego i przegrałem wiele klasycznego repertuaru. O niektórych z tych prac dziś nie warto wspominać, ale drogą dla mnie pozostała rola Chlestakowa w spektaklu „Rewizor” według sztuki Mykoły Gogola. To była druga edycja spektaklu w teatrze, w pierwszej rolę Chlestakowa grał Antin Mucharśkyj. Cennym dla mnie było doświadczenie pracy w Kijowskim Akademickim Warsztacie Sztuki Teatralnej „Suzirja”, gdzie szedł spektakl „Kiedy koń mdleje” według Françoise Sagan. Główne role wykonywali Mykoła Ruszkowśkyj i Nadija Baturyna, a ja grałem ich syna. Grałem z bardzo doświadczonymi partnerami na innej scenie.
Tłumaczenie maszynowe
– Zapewne ma Pan doświadczenie w pracy w kinie? – Nie mogę nazwać swojej pracy w kinie medialną. Występuję od 2008 roku. Były główne role w serialach, filmy pełnometrażowe. Jestem wdzięczny losowi, że miałem doświadczenie pracy z Bohdanem Stupką, grałem jego syna w filmie „Platon Anioł”. Także, jak powiedziałem wcześniej, byłem zajęty w dubbingu. Moim głosem mówi główny bohater filmu animowanego „Samoloty”. Było wiele niewielkich epizodów w różnych filmach. Na dzień dzisiejszy już nie zapraszają. Rozumiem, że po to, aby zapraszano, trzeba stale się tym zajmować. A ja mam dużo pracy w teatrze i nie zawsze mam czas, aby do tego wracać. – Czy zdarzało się jeszcze grać w innych teatrach? – W 2018 roku robiliśmy z moją żoną „Gościnę u Małanki”. Gatunek określiliśmy jako karnawał-zabawę. Najpierw pokazaliśmy na „Scenie 6”. A rok później w Centralnym Domu Oficerów Sił Zbrojnych Ukrainy. Także graliśmy w Domu Oficerów w Winnicy, niestety, ten budynek zniszczyła rosyjska rakieta. To była próba odrodzenia ukraińskich tradycji, ukraińskiego karnawału. Dziś takie tradycje zdobywają coraz większą popularność. – Bywał Pan na występach gościnnych? – Wcześniej teatr prowadził aktywną działalność wyjazdową. Dużo jeździliśmy po Ukrainie, bywaliśmy w Monachium, Londynie, występowaliśmy w Kanadzie. Za granicą odczuwało się barierę językową. Jeśli w Kanadzie graliśmy dla ukraińskojęzycznej i rosyjskojęzycznej publiczności, to tam nas rozumiano, a w Monachium i Londynie były już napisy. Każdy naród ma swój humor. Już po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji teatr jeździł na występy do Irlandii ze spektaklem „Przekłady” w reżyserii Kyryła Kaszlikowa. U ich publiczności śmiech pojawiał się w zupełnie innych miejscach niż u ukraińskiego widza. – Ma Pan hobby? – Ostatnio lubię pracować w ogrodzie. Jeszcze przed pełnoskalową inwazją nasza rodzina zbudowała dom, posadziliśmy drzewa. Niestety, tego domu już nie ma, zniszczyła go rosyjska rakieta. Nasz dom był we wsi Moszczun w pobliżu Hostomla. Podczas bitwy o tę wieś większość domów została zniszczona. Ale organizacja charytatywna postawiła nam tymczasowy domek. To niewielki wagonik, w którym są wszystkie warunki do mieszkania. A my w ciągu minionego roku zaczęliśmy częściej tam bywać. – Czy u córki nie pojawia się chęć kontynuowania sprawy rodziców? – Kiedy była mała, mówiła, że chce być baletnicą, potem upodobania się zmieniły. My z nią cały czas śpiewaliśmy ukraińskie pieśni i repertuar światowy. W 9 klasie wstąpiła na specjalistycznego młodszego licencjata na śpiew estradowy do Akademii Estradowo-Cyrkowej. Od początku minionego roku kontynuuje naukę na tej specjalności już na licencjacie. Można powiedzieć, że kontynuuje naszą sprawę, ale poszła nieco inną drogą. Lubi zajmować się wokalem. – Nad czym Pan teraz pracuje? – Próbujemy spektakl „Bracia”, na motywach filmu Luchino Viscontiego „Rocco i jego bracia”, reżyser Ołeksandr Kobzar. Będę grał starszego brata. Data premiery nie została jeszcze określona, ale mamy nadzieję, że odbędzie się w połowie wiosny na głównej scenie teatru. – Czy są role, o których Pan marzy? – Nie stawiam jakichś zabobonnych marzeń, że chcę coś zagrać najbardziej na świecie. Cieszę się z tych ról, które proponują, i zawsze wykonuję je z wielką przyjemnością niezależnie od tego, czy jest to duża czy mała rola. I mam szczęście. Mam niemało ról z repertuaru światowego. – Co chciałby Pan powiedzieć na zakończenie naszej rozmowy? – Teatr dziś jest potrzebny. W Kijowie i na Ukrainie w ogóle trwa obecnie prawdziwy boom teatralny. Żywa sztuka stała się bardzo poszukiwana. Widzimy to na przykładzie naszego teatru. Młodzi reżyserzy wyprowadzili ukraiński teatr na inny poziom, przybliżyli go do współczesnej młodzieży. Mogą to być zarówno supernowoczesne inscenizacje, jak i klasyka czytana na nowo. Więc chodźcie do żywej sztuki. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Eduarda MEŻUŁA. W dalekim 1924 roku jednym z pierwszych rodzajów kontaktu, który wtedy przekazywało Ukraińskie Radio, była muzyka. A pierwszym zespołem, który grał na falach Ukraińskiego Radia, stał się kwartet. Już po pięciu latach została stworzona orkiestra symfoniczna Ukraińskiego Radia – potomek tego zespołu występował tego wieczoru na scenie. Przez wiele lat nosiła nazwę Orkiestra Instrumentów Ludowych Ukraińskiego Radia. Były tam najróżniejsze instrumenty muzyczne – mandoliny, lutnie, koncertyny. Ale nie było zwykłych dzisiaj wiolonczel, kontrabasów, fagotów. Wszystko to w składzie orkiestry pojawiło się o wiele później – w 1959 roku. O tych zmianach, których doświadczył zespół, o tej muzyce, którą grał, o tych wybitnych tytanach, którzy stali za pulpitem dyrygenckim orkiestry, była mowa tego wieczoru. 23 lutego 2004 roku na bazie Orkiestry Instrumentów Ludowych została utworzona Orkiestra Muzyki Ludowej i Popularnej Ukraińskiego Radia. A w 2006 roku orkiestra stała się akademicką, wtedy Ministerstwo Kultury i Sztuki Ukrainy włączyło ją do wiodących zespołów artystycznych. Z orkiestrą pracowali Dmytro Hnatiuk, Jewhenija Mirosznyczenko, Anatolij Sołowianenko, Mykoła Kondratiuk, Ołeksandr Taranec, Anatolij Mokrenko, Mykoła Szopsza. Za każdym z tych artystów stoi cała epoka. Oczywiście, tego wieczoru zespół otrzymał niemało ciepłych i szczerych gratulacji. – Mam wielki zaszczyt od naszej rodziny – zjednoczenia zespołów artystycznych „Muzyka” gratulować wam jubileuszu – powiedział kierownik artystyczny i główny dyrygent Orkiestry Symfonicznej Ukraińskiego Radia, laureat Nagrody Szewczenki Wołodymyr Szejko. – I mam wielką radość być z wami dzisiaj na jednej scenie. Wasza orkiestra przeszła wielką i szczególną drogę w sztuce. Z orkiestrą pracowały wielkie osobowości. Ta droga jest wypełniona zarówno radościami, jak i tragediami. Cieszymy się, że mimo wszystkich perypetii naszego życia, strasznej wojny – orkiestra jest tak samo natchniona, wirtuozerska, przyjazna, zawsze nieoczekiwana na scenie, zawsze czaruje publiczność. Tworzycie prawdziwą sztukę i dzięki szerokiemu zakresowi dziwicie – to gracie jazz, to operę. Jeśli poczytać historię zespołu, to można zobaczyć imiona wielu wybitnych dyrygentów, którzy inspirowali publiczność swoją sztuką, swoją energią. I już ponad dziesięć lat pracuje z wami Mychajło Swiatosławowycz Pikulski – mój kolega, z którym razem studiowaliśmy w konserwatorium. Daj Boże, żeby orkiestra przetrwała do swojego stulecia i żyła dalej. Niosła tę piękną duchowość, to natchnienie, które zawsze przekazuje się publiczności. Z waszych koncertów ludzie wychodzą oczarowani, poruszeni i szczęśliwi. – Dzisiaj, w ten świąteczny dzień, chcemy pogratulować wspaniałej orkiestrze 95-lecia – zaznaczyła artystka ludowa Ukrainy Tetiana Małomuż, – i życzyć wielkich twórczych wzlotów, szczęścia, zdrowia wszystkim uczestnikom zespołu. Artystycznych wam sukcesów na chwałę naszej Ukrainy, wspaniałych programów, niezapomnianych koncertów.
– Historia tego zespołu jest bardzo długa i bardzo chwalebna – podkreślił wieloletni kierownik artystyczny orkiestry, artysta ludowy Ukrainy Swiatosław Łytwynenko. – Z orkiestrą pracowali wybitni wykonawcy i kompozytorzy. Wśród nich obecny dziś na sali Wiktor Stepurko. A także Anatolij Hajdenko, Jurij Szczurowśkyj, Jewhen Łonko i wielu innych kompozytorów, którzy specjalnie dla orkiestry pisali swoje utwory. Do funduszy Ukraińskiego Radia nagrano kantaty, oratoria, operę Petra Omelczuka „Opryszki” oraz inne wielkie formy. Możliwości zespołu znacznie poszerzyli aranżerzy Andrij Iwanysz i Wołodymyr Marunycz. Z tym zespołem chętnie występują najlepsi soliści, jakich ma Ukraina. Właśnie dzięki orkiestrze przepustkę do wielkiego życia twórczego otrzymało wielu wybitnych współczesnych wykonawców, wśród których są Ihor Borko, Serhij Mahera, Ludmyła Monastyrska. Tutaj rozpoczynał swoją karierę Andrij Ilkiw. Jestem wdzięczny Mychajłowi Pikulśkiemu za zachowanie tradycji orkiestry. Zespół jest obecnie na fali wznoszącej. Muzycy są w stanie wykonać każdy utwór. Koncert rozpoczęto drugą częścią „Symfonii ukraińskiej” Mychajła Kałaczewśkiego. Tego wieczoru na gości czekało całe gwiazdozbiór solistów-instrumentalistów i solistów-wokalistów, którzy czerpali ogromną przyjemność z pracy z tą wspaniałą orkiestrą. Zabrzmiały dwa utwory kompozytora, bez którego trudno wyobrazić sobie jakikolwiek program koncertowy któregokolwiek z zespołów Ukraińskiego Radia. Oczywiście jest to Mykoła Łysenko. Zabrzmiała pieśń Tarasa z opery „Taras Bulba” – „Hej lata orzeł” oraz ukraińska pieśń ludowa „Jedna góra wysoka”, które wykonał solista Opery Narodowej, zasłużony artysta Ukrainy Wołodymyr Tyszkow (bas). Święto pieśni kontynuowała solistka Opery Narodowej, zasłużona artystka Ukrainy Natalija Mykołajyszyn (sopran), która podarowała ukraińską pieśń ludową „Iwanku, Iwanku”. Następnie zabrzmiał instrument muzyczny, bez którego nie sposób wyobrazić sobie ukraińskiej muzyki ludowej, w szczególności tej części, która związana jest z Huculszczyzną. Solistka Natalija Lihocśka (cymbały) wraz z orkiestrą wykonała „Korowód marcowy” Grigorașa Dinicu. Po tym w programie znalazła się pieśń Denysa Bonkowśkiego „Czarne brwi, piwne oczy”, którą zaśpiewał laureat konkursów ogólnoukraińskich i międzynarodowego, solista Narodowej Filharmonii Ukrainy Serhij Bortnyk (tenor). Potem dołączył do niego solista Opery Narodowej Ołeksandr Bojko (baryton) i razem wykonali pieśń strzelecką „Powiał wiatr stepowy”. Ukraińskiego Radia nie sposób wyobrazić sobie także bez tria bandurzystek w składzie: artystka ludowa Ukrainy Tetiana Małomuż oraz zasłużone artystki Kateryna Kowryk i Olha Nyszczota. Tym razem wystąpiły jako trio wokalne z pieśniami „Nad rzeką tylko wiśnie” (muzyka Iwana Karabycia, słowa Borysa Olijnyka) oraz „Namaluj mi noc” (muzyka Myrosława Skoryka, słowa Mykoły Petrenki). Jeszcze jedna ukraińska pieśń ludowa „Jak noc mnie pokryje” wybrzmiała z ust Ołeksandra Bojki. A kolejny utwór mógł wydać się nieco niezwykły tym słuchaczom, którzy słabo znają różnorodność repertuarową orkiestry. Był to duet Zerliny i Don Juana z opery W. Mozarta „Don Juan”, który wraz z muzykami orkiestry wykonali Natalija Mykołajyszyn i Ołeksandr Bojko. Podczas koncertu odbyła się premiera utworu Louisa Desormesa „Tarantela” – solistka Iryna Pidperyhora (mandolina). W tej muzyce subtelnie oddano włoskie motywy i włoski temperament. Po włoskich zabrzmiały dwa utwory hiszpańskie – Manuela Ponce „Gwiazdeczka” oraz fragment z zarzueli Gerónimo Giméneza „La Tempranica”. Wdzięczni słuchacze oklaskami witali solistkę Narodowej Filharmonii, zasłużoną artystkę Ukrainy Jelyzawetę Lipitiuk (sopran). Dalej trwało zapoznawanie się z muzyką zachodnich kompozytorów, a sam koncert zmierzał do kulminacji. Prawdziwą niespodzianką dla wielu obecnych stał się występ śpiewaczki, której oklaskiwały Metropolitan Opera, La Scala i inne wiodące teatry operowe świata, artystki ludowej Ukrainy Ludmyły Monastyrskiej, która nagrała wiele utworów dla funduszu Ukraińskiego Radia. Prezentem dla kijowskiej publiczności stały się wykonane przez nią wraz z orkiestrą „Ave Maria” Franza Schuberta, „Po co mi czarne brwi” (Denysa Bonkowśkiego do słów Tarasa Szewczenki) oraz ukraińska pieśń ludowa „Oj ja wiem, że grzech mam”. A finałowym akordem koncertu stała się „Modlitwa za Ukrainę” Mykoły Łysenki do słów Ołeksandra Konyskiego, którą wykonali wszyscy jego uczestnicy. W Domu Nagrań Ukraińskiego Radia odbył się jubileuszowy koncert Akademickiej Orkiestry Muzyki Ludowej i Popularnej Ukraińskiego Radia „95 lat na antenie”. Wydarzenie odbyło się w ramach obchodów 100-lecia Ukraińskiego Radia. O historii i teraźniejszości orkiestry opowiedział prowadzący Roman Kolada.
Tłumaczenie maszynowe
Ponad miesiąc mieszkańcy i goście hiszpańskiego miasta Orihuela mogą w miejscowym muzeum rekonkwisty oglądać prace artystyczne młodej ukraińskiej twórczyni Ołeny Kołesnik. Mykoła SzoT Artystka pochodzi ze wsi Zakotne na Ługańszczyźnie, która obecnie jest okupowana przez raszystów. W wieku 15 lat zdecydowała się podjąć edukację w Charkowie. Tam została magistrem farmacji, kierowała jedną z aptek. Kiedy wróg z Wielką wojną wtargnął na Ukrainę, Ołena początkowo na miejsce zamieszkania wybrała Zakarpacie, gdzie w jednej z kawiarni zorganizowała nawet wystawę. Jej rodzice tymczasem zmuszeni byli przez moskali opuścić rodzimą ziemię i znaleźli się w Polsce. Dziewczyna jednak z nimi nie pojechała, choć zdecydowała się zamienić Użhorod na Tarnopol, gdzie mieszkała ponad rok. Na początku 2024 roku tata i mama zaproponowali Ołenie wyjazd z nimi do krewnych do hiszpańskiego miasta Orihuela, w autonomicznej wspólnocie Walencja. Zgodziła się. Zauważa, że profesjonalnego wykształcenia artystycznego nie posiada. Z bliskich nikt szczególnie nie ciążył ku pracy artystycznej, chyba że tata Ołeny od czasu do czasu mógł coś odtworzyć już namalowanego. Ale twórczość była z dziewczyną zawsze – i w szkole, i w college'u, i w pracy. Kilka lat temu po raz pierwszy spróbowała akwareli, która po prostu zawładnęła jej sercem i przestrzenią twórczą. Ciekawe, że Ołena wyznaczyła dokładną datę, kiedy rozpoczęła własną karierę artystyczną. Jest to 18 lutego 2022 roku. Dziewczyna jest niestrudzona, energiczna i aktywna zarówno w twórczości, jak i w kwestiach organizacyjnych oraz konkursach artystycznych. Oceńcie sami: w stosunkowo krótkim czasie stała się uczestniczką w trybie online i offline prawie 20 wystaw na Ukrainie oraz na poziomie międzynarodowym, była na plenerach w polskim mieście Gdańsk, zdobyła nagrodę w konkursie “American Art Awards-2022” w kategorii “Akwarela. Figura”. Dzięki wsparciu merostwa Orihueli (Hiszpania) Ołena Kołesnik 20 grudnia ubiegłego roku otworzyła wystawę indywidualną, którą nazwała “MIĘDZY: my kształtujemy, nas kształtuje”. Ekspozycja będzie czynna do 26 stycznia w miejscowym muzeum rekonkwisty. W niej artystka położyła nacisk właśnie na słowo-pojęcie “między”, które wypisała wielkimi literami. Mówi, że ma to swój podtekst i “odkrywa szerokość możliwości interakcji z widzami” i nie kładzie nacisku na jakąś osobistą opinię. I to “między” wskazuje na to, kto kogo “Tarnopol. W parku im. Tarasa Szewczenki” kształtuje: my – środowisko czy odwrotnie. Ołena nazywa siebie artystką multidyscyplinarną. Zatem 133 prace, które zaprezentowała na wystawie indywidualnej w Hiszpanii, demonstrują jej twórcze oblicze i różnorodność. Odwiedzający zapoznają się z obrazami Ołeny, do których namalowania autorka użyła technik akwarelowych lub olejnych. Jednocześnie pokazała własne utwory w gatunku “wideo-art”, a także kolaże, performance i formaty interaktywne. Artystka mówi, że Tarnopol i Lwów stały się miastami jej artystycznego dojrzewania, akceptacji siebie jako artystki, kształtowania jej światopoglądu. Tylko w Tarnopolu namalowała prawie sto prac o różnej tematyce i gatunkach. Charków zaś nazywa miastem swojej miłości i iluzji. Teraz uroki tych miast, a także Użhorodu, a jeszcze gór karpackich, hiszpańscy miłośnicy sztuki mogą zobaczyć na wystawie prac Ołeny Kołesnik. Co więcej, obok obrazów z pejzażami ukraińskich miast umieszczono kod QR, przez który można przejść do linku na kanał YouTube. Przyjaciele artystki nakręcili wideo i podczas transmisji można poczuć puls życia tych ukraińskich centrów obwodowych wraz z alarmami przeciwlotniczymi, które tam rozbrzmiewają. Czyli odwiedzający wystawę słyszą i widzą realne obrazy obecnego życia Ukrainy. Nie można nie zauważyć na wystawie Ołeny także wielkiego płótna, na którym wypisano w języku ukraińskim i hiszpańskim pytanie tej ekspozycji. Na nim pojawiają się zawsze jakieś nowe dopiski, komentarze odwiedzających. Ktoś po prostu pisze własne opinie, ktoś reflektuje nad tym postawionym pytaniem. Artystkę najbardziej poruszył wpis dziecka w wieku przedszkolnym, które szczerze napisało o swoim zachwycie obrazami, rysując jeszcze niemało serduszek. Na przedstawionej wystawie wśród szerokiego pokazu prac z 14 własnych serii artystycznych Ołeny Kołesnik na szczególną uwagę zasługują cztery obrazy, tak zwanej tematyki szklanej. Bo właśnie przez szkło, “Miasto Czortków na Tarnopolszczyźnie. Spotkanie nieznajomych. Lokalizacja – Kościół Dominikanów” Artystka Ołena Kołesnik na tle własnych prac w muzeum w hiszpańskim mieście Orihuela szklankę artystka zaprasza, jak sama zauważa, do refleksji nad odbiciem, zniekształceniem rzeczywistości, przemyśleniem wpływu na siebie “co też powiedzą ludzie” i myśli innych. W tym celu Ołena rozpoczęła projekt “Iluzja postrzegania” razem z kawiarniami. Partnerami tej inicjatywy artystyczno-społecznej stały się już tarnopolskie lokale Good Mood Coffee oraz “XX wiek”, a także BRO Cafe w hiszpańskim mieście Elche, którego właścicielami są Ukraińcy. Artystka mówi, że pracuje nad przyciągnięciem do tego projektu nowych partnerów i uczestników. Bo według jej zamysłu ma zostać namalowanych 50 obrazów, opowiedzianych tyle samo historii i wezwanych do współpracy pół setki partnerów. Jak zostać uczestnikiem tej akcji każdemu? Trzeba tylko zrobić zdjęcia przez szklankę – pustą, z wodą lub innym płynem, wrzucić je w stories i oznaczyć Ołenę. Co tydzień przez randomizer artystka wybiera jedno zdjęcie i maluje olejem “portret przez szkło” tej osoby w transmisji na żywo. Wśród zamierzeń-dążeń artystki Ołeny Kołesnik jest także uczynienie ekspozycji “MIĘDZY: my kształtujemy, nas kształtuje”, którą obecnie reprezentuje w Orihueli, wędrowną, aby można było ją zaprezentować w innych muzeach i salach wystawowych, galeriach Hiszpanii. Odpowiednie rozmowy już prowadzi. W twórczości zaś pracuje teraz nad tematem “samoidentyfikacji poprzez doświadczenie emigracji, samorozwoju”. Zdjęcia dostarczyła Ołena Kołesnik
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: Krawczenko Hałyna Semeniwna — 2000 hrywien. Matwijczuk Wałentyna Feodosijiwna – 500 hrywien. Rudenko Jurij Dmytrowycz – 500 hrywien. Ołeszczuk Ihor Andrijowycz – 300 hrywien. Sahatiuk Hałyna Mykołajiwna – 500 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe