Petro ANTONENKO Choć czasami nasze życie polityczne przypomina sztuczki karciane, znacznie dokładniejsze skojarzenie wiąże się z przewrotem październikowym, gdzie jednym z pierwszych zadań bolszewików było „zająć pocztę, dworce i banki”. Rewolucji na Ukrainie niby teraz nie ma, ale to właśnie bank znalazł się w epicentrum życia politycznego na tyle, że zwołano nadzwyczajne posiedzenie plenarne Rady Najwyższej. Zainicjowała je frakcja BJuT, którą poparli także inni. Pytanie było tylko jedno — ale jakie! Sprawozdanie prezesa zarządu Narodowego Banku Ukrainy Wołodymyra Stelmacha oraz zwolnienie go ze stanowiska wraz z pierwszym zastępcą Anatolijem Szapowałowem. Czyli a priori podpowiadano też skutek dyskusji. Decyzję proponowano jednoznaczną: pracę Banku Narodowego uznać za niezadowalającą, prezesa zwolnić. Parlament ultimatum proponuje Prezydentowi złożenie wniosku o zwolnienie prezesa i zaproponowanie nowej kandydatury. Właśnie tak przewiduje Konstytucja. Ponieważ pierwsze dwie decyzje głowa państwa po prostu zignorowała, tym razem wniesiono także alternatywny projekt uchwały, dość nieprzewidywalny. Zwykli ludzie nawet nie domyślają się, jak głęboki jest kryzys finansowo-gospodarczy, wywołany działaniami banków. A jeśli mówić szerzej — systemem władzy na Ukrainie, interakcją struktur władzy. Posiedzenie parlamentu można ocenić tak, jak powiedział z trybuny jeden z deputowanych: wojna między Prezydentem a rządem, premierem została przeniesiona w mury parlamentu. Do pewnego wniosku skłania przebieg posiedzenia. Rządowi nie daje normalnie pracować głowa państwa, tym razem wykorzystując Bank Narodowy — zgodnie z Konstytucją, niezależną państwową strukturę. To stanowisko BJuT. Rząd ma wpływ na politykę finansową państwa i jest również odpowiedzialny za wszystko, co się tutaj dzieje, w tym za spadek hrywny. Takie jest stanowisko przeciwników rządu, którzy byli solidarni z BJuT w negatywnej ocenie Banku Narodowego. Ale jak ocenić pracę Banku Narodowego? Po sprawozdaniu zastępcy jego prezesa Anatolija Szapowałowa (Stelmach już nie po raz pierwszy nie pojawia się na takim sprawozdaniu przed parlamentem) pracę banku miały ocenić raporty, z którymi wystąpili przewodniczący odpowiednich struktur: Tymczasowej komisji śledczej ds. kontroli pracy Banku Narodowego — Jurij Połuniejew, Izby Obrachunkowej Ukrainy — Wołodymyr Symonenko. Już przywykliśmy, że komisje kontroli parlamentarnej są ignorowane przez tych, których sprawdzają, przy przyzwoleniu organów ścigania. Jeśli chodzi o Bank Narodowy, to tutaj sprawę komplikuje nasze ustawodawstwo — banki powołują się na normy ustaw o tajemnicy bankowej. Tylko na mocy decyzji sądu można sprawdzać ich pracę. Na to skarżył się także prezes Izby Obrachunkowej, organu kontroli nad wykorzystaniem środków budżetowych. Ale okazuje się, że banki są poza tą kontrolą. I mimo wszystko coś w „kruchych” sprawozdaniach komisji i izby przebiło się z trybuny. Przede wszystkim w kwestii skandalicznego tematu „refinansowania” banków. Tak nazywają nadzwyczajne środki państwa (realizowane przez Bank Narodowy) w celu ratowania tych banków, które mogą zbankrutować. Ratują je kredytami. Więc podział tych środków wywołuje liczne pytania. Z trybuny parlamentu powiedziano, że na ten cel przeznaczono kolosalne środki — dziesiątki miliardów. Nawiasem mówiąc, ukraińskie banki w 2008 roku znów otrzymały wielomiliardowe zyski i znacznie zwiększyły kapitał. Ale nieszczęście nie tylko w tym, że pomoc rozdają niebiednym, ale i w tym, że lwia część środków trafia do kilku swoich banków, które nie finansują ukraińskiej produkcji, a udzielają „konsumpcyjnych” kredytów na zakup zagranicznych towarów, czyli wspierają gospodarkę innych krajów. Co więcej, pomoc finansową naszego państwa otrzymywały nawet filie zagranicznych banków. Teraz komisja, izba, a także Prokuratura Generalna dopiero rozpoczęły szczegółową kontrolę tego „refinansowania” i wkrótce opinia publiczna dowie się więcej. W sali Rady Najwyższej padało jeszcze wiele ostrych pytań. Na przykład, dlaczego Bank Narodowy od początku roku demonstracyjnie odmawia wykonywania normy Budżetu Państwowego Ukrainy na 2009 rok, gdzie wyraźnie zapisano, że bank jest zobowiązany uzgadniać „refinansowanie” z rządem? Dlaczego bez uzgodnienia z parlamentem rozliczano się rezerwami walutowymi — nie Banku Narodowego, jak niektórzy uważają, a Ukrainy — za rosyjski gaz? I jakie są teraz rezerwy walutowe państwa? O tym wie Międzynarodowy Fundusz Walutowy, ale nie wie parlament Ukrainy. Co więc uchwalił parlament? Anulować, uznać za nieważną uchwałę Rady Najwyższej Ukrainy z 16 grudnia 2004 roku o mianowaniu Stelmacha prezesem Banku Narodowego. Decyzja na tyle nieoczekiwana, na ile okazała się akceptowalna nawet dla politycznych oponentów. Jak dowcipnie powiedział z trybuny regionalista Szufrycz, tak „dogłosujemy się do Związku Radzieckiego”. Mimo to poparł ideę zwolnienia Stelmacha. Trzeba uciekać się i do takiej politycznej egzotyki, jeśli gałęzie władzy na wzgórzach peczerskich już nie słyszą siebie nawzajem. A wynik? On też wybrzmiał z trybuny Rady Najwyższej. Kiedy odczytywano list obywatelki, która pragnąc zarobić „na depozytach”, już nie może doprosić się ani depozytu, ani samego wkładu. Kiedy mowa była o narastaniu długu z tytułu wypłat i prognozach z opóźnieniami emerytur. To jest ten kryzys, który puka do każdego domu. UKRAIŃSKA KSIĄŻKA NA WYGNANIU NAOCZNY ŚWIADEK I KRONIKARZ JAK „ZAJĄĆ BANK”? BOHDAN IHOR ANTONYCZ: POWRÓT Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobziarza”: MBF „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106 ŁĄCZNIE NA KONCIE CERKWI TARASA — 904 444 UAH 00 kop.
Tłumaczenie maszynowe
22 stycznia, w Dniu Jedności Ukrainy, w jubileuszową 90. rocznicę Aktu Zjednoczenia, na Placu Sofijskim w stolicy zebrało się wiece sił narodowo-państwowych. Zjednoczenie w jedno soborowe państwo podzielonych ukraińskich ziem reprezentowały partie i organizacje społeczne, w szczególności UNP, NRU, KUN, WS „Swoboda”, „Proświta”, Związek Oficerów Ukrainy. ręka istnienia jedynej, soborowej Ukrainy. Dzień Jedności to przypomnienie o tym, że siła naszego państwa tkwi w jedności ukraińskich ziem. Lekcje historii dotyczące klęski Ukraińskiej Republiki Ludowej przypominają dzisiejszemu ukraińskiemu społeczeństwu o jego roli w formowaniu silnej woli elity politycznej, zdolnej godnie odpowiadać na wyzwania geopolityczne, które stoją przed współczesną Ukrainą. Obchody Dnia Jedności, honorowanie twórców Aktu Zjednoczenia to nie tylko potrzeba społeczna, ale i moralny imperatyw, by strzec jasnej pamięci niezliczonych ofiar, przez wieki składanych przez naród ukraiński na ołtarzu niepodległości, soborowości i państwowości. Od niedawna zaktywizowały się siły antyukraińskie, wykorzystując środki masowej komunikacji do wywierania psychologicznej presji na świadomość Ukraińców. W szczególności otwarte ataki rosyjskich dygnitarzy na Prezydenta i rząd Ukrainy w związku z dążeniem naszego kraju do integracji ze strukturami europejskimi i północnoatlantyckimi są szeroko powielane w środkach masowego przekazu. Wszystkie rosyjskie i wiele ukraińskich, lecz prorosyjsko zorientowanych mediów prowadzi propagandę skierowaną na dyskredytację ukraińskiej idei narodowej, ukraińskiej władzy i państwowości, języka ukraińskiego i kultury. To znaczy, że przeciwko Ukrainie rozpętano prawdziwą wojnę informacyjną. Ukraińska przestrzeń informacyjna nie jest w pełni ukraińska — pod względem państwowych interesów narodowych i priorytetów, języka i kultury. Jest nasycona ideologią, która nie pracuje na rzecz mobilizacji narodu, a często ma charakter antyukraiński. Moskiewski szantaż gazowy wobec Ukrainy, który rozpoczął się na początku 2009 roku, to kontynuacja imperialnej polityki wobec narodu ukraińskiego. To zemsta na Ukrainie za jej niezależną politykę zagraniczną i wewnętrzną, za próby integracji z Unią Europejską i NATO, za uznanie Hołodomoru 1932–33 lat za ludobójstwo narodu ukraińskiego, za pomarańczowe powstanie, które nie pozwoliło Moskwie zmusić Ukraińców do zlekceważenia swojego prawa wyborczego. Ten szantaż jest obliczony na to, by przedstawić Ukrainę w Europie jako przyczynę „chłodomoru”, który w rzeczywistości zastosowała wobec narodów europejskich Moskwa. Ten szantaż jest obliczony na to, by poprzez niedobór gazu w przedsiębiorstwach przemysłowych wschodu i południa Ukrainy dać możliwość prorosyjskim agentom podburzania robotników do antypaństwowych wieców i demonstracji. Moskwa, która mściła się na Ukrainie za próby odrodzenia swojej państwowości w bitwach pod Konotopem, pod Połtawą i pod Krutami, postanowiła pomścić się na nas także za naszą demokrację, państwowość i niepokorność. Pełnowartościowy rozwój państwa i ukraińskiego społeczeństwa jest możliwy tylko w warunkach należytego statusu i roli języka ukraińskiego. Stan, w jakim obecnie znajduje się język ukraiński, jest krytyczny. W okresie niepodległości najwyższe kierownictwo kraju, politycy, struktury władzy, niestety, nie zdołały wypełnić podstawowych postanowień konstytucyjnych dotyczących podniesienia autorytetu języka państwowego, uświadomić znaczenia języka dla niezawodnej rozbudowy niepodległości państwowej, silnej Soborowej Ukrainy, kształtowania społeczeństwa obywatelskiego i formowania międzynarodowego autorytetu. Wiele sił politycznych, w szczególności przedstawiciele Partii Regionów, którzy mają większość w radach obwodów wschodnich i południowych Ukrainy, kontynuuje niszczenie ukraińskiej państwowości; w wielu obwodach Ukrainy trwa celowa, bezprecedensowa działalność antykonstytucyjna dotycząca wprowadzania języka rosyjskiego jako państwowego; z budżetów lokalnych, w szczególności Sewastopola, gdzie nie ma ani jednej ukraińskiej placówki edukacyjno-wychowawczej, przekazywane są milionowe środki na podniesienie jego roli społecznej. Korupcja, łapówkarstwo, nieodpowiedzialność urzędników osiągnęły ostateczną granicę. Nie odczuwa się należytego reagowania na wszystkie te antypaństwowe przejawy ze strony Prokuratury Generalnej, Służby Bezpieczeństwa oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Ukrainy, władze centralne i regionalne nie podejmują odpowiednich działań. Obecna sytuacja polityczna może doprowadzić do powtórki nowych Krut i nowych Hołodomorów, utraty przez Ukrainę swojej państwowości, jak to było w czasach URL. Wychodząc z lekcji historii i wymogów Konstytucji Ukrainy dotyczących bezpieczeństwa narodowego państwa, żądamy: Od Prezydenta Ukrainy: 1. Zobowiązać Służbę Bezpieczeństwa Ukrainy oraz Prokuraturę Generalną do pociągnięcia do odpowiedzialności karnej wszystkich urzędników, którzy prowadzą działalność antykonstytucyjną, podsycają nastroje separatystyczne i wrogość międzyetniczną, co zagraża integralności państwowej Ukrainy. Zakazać na Ukrainie organizacji, które prowadzą działalność antykonstytucyjną i antyukraińską, w szczególności „Ruskiego Bloku”, „Euroazjatyckiego Związku Młodzieży” oraz innych, które podsycają wrogość międzyetniczną i religijną. 2. Wydać Dekret „O ochronie, rozwoju i roli języka ukraińskiego w życiu człowieka, społeczeństwa i państwa”. 3. Pozbawić prawa do noszenia nazwy „narodowy” uniwersytety i instytucje kultury, w których masowo dochodzi do naruszeń konstytucyjnych dotyczących stosowania języka państwowego w procesie edukacyjno-wychowawczym, uznając to za jeden z głównych czynników podczas przeprowadzania akredytacji szkół wyższych i wydawania im licencji. Od Rady Najwyższej Ukrainy: Przyspieszyć uchwalenie ustaw „O językach na Ukrainie” oraz „O statusie języka ukraińskiego jako państwowego”. Od Gabinetu Ministrów Ukrainy: 1. Uznać, że Ministerstwo Oświaty i Nauki w sposób niezadowalający wypełnia podstawowe postanowienia Konstytucji dotyczące utwierdzania społecznego autorytetu języka ukraińskiego jako uniwersalnej wartości o charakterze narodowym, intelektualnym, społecznym i politycznym, lekceważy programy państwowe: „Oświata”, „Ukraina XXI wieku”, „Narodowa doktryna rozwoju oświaty”, ustawy o oświacie oraz postępową myśl naukową ukraińską i światową.
Czwartego Uniwersału oraz Aktu Zjednoczenia ziem ukraińskich i tym samym urzeczywistnili marzenia wielu pokoleń Ukraińców. Czwartego Uniwersału UNR do dnia dzisiejszego nie anulowała żadna ukraińska władza”. oświecenia w odniesieniu do języka jako najcenniejszego skarbu narodu. 2. Opracować Program zabezpieczenia finansowego ochrony i rozwoju języka ukraińskiego jako państwowego. 3. W celu skutecznej realizacji zadania ochrony i rozwoju języka ukraińskiego ministerstwom i urzędom, które zajmują się przede wszystkim kwestiami edukacji, nauki, kultury, rodziny i młodzieży, polityki informacyjnej, połączyć wysiłki i potencjał państwa z instytucjami społecznymi, ukraińską inteligencją oraz zaproponować konkretne drogi, środki i zasoby dla poprawy sytuacji. 4. Zgodnie z art. 10 Konstytucji Ukrainy stosować najsurowsze środki wobec urzędników państwowych wszystkich szczebli, aż do zwolnienia z zajmowanych stanowisk za naruszenie ustawodawstwa językowego. 5. Określić wykaz narodowych świętości oraz miejsc historycznych na Ukrainie i zabronić na poziomie ustawodawczym przeprowadzania na nich jakichkolwiek działań komercyjnych i reklamowych, poza uroczystymi wydarzeniami. 6. Zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy zakończyć demontaż wszystkich symboli totalitarnego reżimu. 7. Zalecić organom samorządu terytorialnego nazwanie (przemianowanie) we wsiach i miastach Ukrainy jednego z centralnych placów placem Jedności (Sobornosti). Powrócić do historycznych nazw regionów Ukrainy, zrezygnować z nazw narzuconych przez przywódców totalitarnego reżimu. 8. Dla zagwarantowania bezpieczeństwa narodowego Ukrainy instytucjom państwowym czynić wszystko, co możliwe, dla przyspieszenia wstąpienia Ukrainy do NATO. Wesprzeć inicjatywę Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” dotyczącą przeprowadzenia akcji wyjaśniająco-oświatowych: „Dniepr — rzeka jedności”, „Ukraina — Europejski dom”, „Proświta” za wyborem euroatlantyckim”. Od redakcji. To oświadczenie poparli uczestnicy uroczystego wiecu sił narodowo-państwowych Ukrainy na placu Sofijskim w Kijowie 22 stycznia 2009 roku.
Tłumaczenie maszynowe
21 stycznia 2009 r., Kijów
22 stycznia 1919 r. w Kijowie, na Placu Sofijskim, odbyło się uroczyste zgromadzenie, podczas którego proklamowano Akt Zjednoczenia (połączenia) ziem ukraińskich, poświadczony Uniwersałem o zjednoczeniu UNR i ZURL w jedno Wielkie Ukrainy. Akt Zjednoczenia był głęboko uwarunkowany historycznie i opierał się na odwiecznym marzeniu narodu ukraińskiego o niepodległym, soborowym państwie narodowym. Stał się on potężnym wyrazem woli Ukraińców do konsolidacji etnicznej i terytorialnej, świadectwem ich samoidentyfikacji, kształtowania się narodu politycznego. Po raz pierwszy od 600 lat dokonano realnego kroku ku zjednoczeniu ziem ukraińskich, co wpłynęło na dalsze procesy narodowo-polityczne w Ukrainie. Niestety, to zjednoczenie okazało się nietrwałe i wkrótce historia zrządziła tak, że poszczególne części ziem ukraińskich znów znalazły się w składzie różnych państw. A metody, którymi dokonano nowego zjednoczenia „wschodu” i „zachodu” w 1939 roku, pozostawiły w duszach milionów Ukraińców niezagojone rany. Te przedwieczne wydarzenia historyczne stworzyły podstawy do odrodzenia niepodległej, soborowej, demokratycznej Ukrainy i utwierdzenia idei narodowej. Zrozumiałe jest zatem, dlaczego jedną z pierwszych akcji, do których uciekły się siły patriotyczne w przededniu rozpadu ZSRR, a mianowicie 21 stycznia 1990 r., stał się „żywy łańcuch” między Kijowem a Lwowem jako symbol duchowej jedności ludzi wschodnich i zachodnich ziem Ukrainy, jako zapo-
Tłumaczenie maszynowe
Swiatosław MIZERNIUK „Nieprzypadkowo temat +okrągłego stołu+ brzmi +Lekcje historii+ — powiedział we wstępie przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa +Proświta+ Pawło Mowczan. — Czytając na nowo świadectwa historyczne, zestawiając różne źródła, można zauważyć, jak gwałtownie rozwijały się wydarzenia 90 lat temu w ukraińskim społeczeństwie. Jak ta niespójność, która panowała, zdaje się, od czasów kozackich, na wielu poziomach w różnych siłach politycznych przyczyniała się do tego, że to, co ciężko zdobyte, bardzo szybko tracono. Jak ci, którzy chcieli jakiejś swojej Ukrainy, szczególnej, na swój wymiar, zmuszeni byli uciekać na Zachód. Wiemy, jak gwałtownie niszczono to, co przez 7,5 miesiąca zostało stworzone wysiłkami całego grona wybitnych postaci w ukraińskiej historii początku XX wieku. Nie chciałbym być sędzią i wydawać historycznych +wyroków+ tym, którzy chcieli +swojej+ Ukrainy — to zrobił czas. I wtedy, i obecnie. Dlaczego w osiemnastym roku niepodległości musimy o tym mówić? Bo analizując to, co dzieje się na Ukrainie, pytam siebie: +Czy nie okażemy się okupowani od wewnątrz?+ Bo to, co nazywamy piątą kolumną, obecnie przeradza się w znaczną potęgę. Właśnie w przededniu Dnia Zjednoczenia musimy zbadać przeszłość, wyciągając z niej lekcje, wykrystalizować zrozumienie, jak działać Prezydentowi, Radzie Najwyższej, a w szczególności Wołodymyrowi Łytwynowi, politykom, wszystkim tym, którzy są obecni przy +okrągłym stole+, bo wszyscy jesteśmy współwinni kształtowania państwa ukraińskiego. Więc musimy o tym mówić, aby zapobiec scenariuszom, które są opracowywane poza granicami Ukrainy. Wydaje mi się, że stoimy przed historycznymi próbami, wszak wybory prezydenckie nie są za górami. Jaką drogą pójdzie Ukraina? Jakie siły polityczne, czynniki zewnętrzne będą na nią wpływać?”. Temat dyskusji, zaproponowany przez przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa +Proświta+ Pawła Mowczana, żywo poparli uczestnicy zebrania. Ważne jest to, że wyrażano różne poglądy na historię i teraźniejszość, i jest to niezwykle dobre. Wszak omawiano konstruktywne myśli, analizując które, można wypracować strategię postępu. „Nie mogę zgodzić się z tym, że znajdujemy się gdzieś na krawędzi przepaści i w nią wpadniemy, jak w Wielki Kanion, który jest w stanie Arizona — zwrócił się do zebranych profesor Dmytro Stepowyk, doktor nauk teologicznych i kulturoznawstwa. — Tego nie stanie się, bo niepodległością Ukrainy kieruje opatrzność Boża. Ale karę kraj odkupuje także przez naszą szanowną inteligencję, która stoi z boku wielu procesów. Wspomnę wydarzenie, które miało miejsce 1 stycznia 1919 roku. Symon Petlura w imieniu Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej podpisuje +Ustawę o Wyższym Rządzie Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej+. Ale Mychajło Hruszewski i Wołodymyr Wynnyczenko zdecydowali, że zbudują Republikę Ukraińską bez działaczy religijnych. Tak samo uczynili w latach 1992—93, kiedy miały miejsce niezwykle skomplikowane procesy w życiu cerkiewnym, które również mogłyby zawrócić Ukrainę na inną drogę… Zatem Dzień Zjednoczenia powinien nastrajać nas na potrzebę zwracania większej uwagi na ukraińską Cerkiew. Wszak bez jedynej Cerkwi nie może być jedności w państwie”. Pewnie inteligencja czymś jednak zawiniła, że Ukraina tak powoli prostuje się spod kolonialnego jarzma. Ale czy wszystko jest tak jednoznaczne? „Jeśli mówić o działaczach URL, to najbardziej przygotowany do ukraińskiej niepodległości był Skoropadski — wyraził swoją wizję niełatwych procesów ukraińskiej historii Iwan Dracz, przewodniczący Towarzystwa +Ukraina — Świat+. — Podobne rzeczy przeżywaliśmy w okresie 1989—91. Obecnie dyskutują: dlaczego wtedy nacjodemokraci nie wzięli władzy w swoje ręce? Ale przecież Rada Narodowa nigdy nie przekraczała krytycznej granicy, żeby doprowadzić do władzy patriotów. Przypomnijmy też, ilu ludzi głosowało wtedy na Czornowiła… Ukraina w tamtym czasie była gotowa do niepodległości w jednej czwartej. Obecnie moja nadzieja jest w tych młodych ludziach, którzy uczą się na uniwersytetach im. T. Szewczenki, M. Drahomanowa czy w NaUKMA, bo oni nie są obciążeni strasznym ciężarem, który wisi na każdym, kto należy do naszego pokolenia”. — Zebraliśmy się tutaj przede wszystkim, aby uczcić 90-lecie Aktu Zjednoczenia — podkreślił Wołodymyr Serhijczuk, profesor Instytutu Historii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia T. Szewczenki. — To rzeczywiście wybitne wydarzenie w życiu narodu ukraińskiego. Wznieśmy się ponad obozy polityczne i mówmy o istocie ukraińskiej historii. Właśnie Skoropadski bardzo wiele nie zrobił dla tego, aby ta soborowość się utwierdziła. Do niego przyjeżdżał przewodniczący ustawodawczej Rady Kubańskiej Mykoła Riabowoł i prosił o wsparcie wojskowe, żeby ukraiński korpus przyszedł na Kubań, bo Kubań chce przyłączyć się do Ukrainy. Skoropadski nie udzielił takiego wsparcia… Co więcej, rząd Pawła Skoropadskiego całą dokumentację prowadził po rosyjsku. Uważam, że wielką zasługą Dyrektoriatu i Symona Petlury jest to, że wtedy, 22 stycznia, doszło do formalnego zjednoczenia ukraińskich ziem. Wszak później i Skoropadski, i Hruszewski, i Wynnyczenko znaleźli się w Austrii, a na straży Ukrainy do ostatka stał S. Petlura. Właśnie takie przykłady powinny skłaniać młodzież do tego, aby budowała rzeczywiście Soborną Ukrainę. „Historia tamtych czasów — to ten fundament, na którym buduje się współczesna Ukraina, arsenał, z którego możemy czerpać idee. Bez nich demokracja, soborowość, państwo Ukraina jest niemożliwe — dołącza do rozmowy Władysław Werstiuk, zastępca przewodniczącego Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. Pierwszy raz o soborowości narodu ukraińskiego ogłosiła Główna Rada Ruska w 1848 roku we Lwowie. Znaczną część rady stanowili księża, galicyjska inteligencja. Ich poglądy kształtowały się na zrozumieniu tego, że naród, który zamieszkuje naszą ziemię, jest ukraiński. Bo o Ukrainie wspomniano jeszcze w 1187 roku w Latopisie Hipackim. Właśnie to legło u podstaw naszej idei narodowej, co dało możliwość ukraińskiej inteligencji w XIX—XX wiekach kształtować obraz współczesnej politycznej Ukrainy. Natomiast obecnie rosyjscy historycy prowadzą walkę — nie na życie, a na śmierć, o to, że nie ma żadnej Ukrainy. Więc musimy dokładać niemało wysiłków, aby dać godny odpór”.
Od historycznej przeszłości do problemów teraźniejszości mostek w rozmowie przy „okrągłym stole” przerzucił Ołeksandr Ponomariw, profesor Instytutu Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki: „W ciągu ośmiu miesięcy swojego rządzenia Ukrainą P. Skoropadski otworzył Ukraińską Akademię Nauk, dwa uniwersytety, ukrainizował prasę… Nie negując zasług S. Petlury, W. Wynnyczenki, M. Hruszewskiego, zauważmy, że ukraińską armię wtedy jednak rozformowano. Więc kiedy banda Murawjowa ruszyła na Kijów, wyszło ją zatrzymać 300 gimnazjalistów, których zniszczono, a w innych okolicznościach byliby wybitnymi działaczami ukraińskiej duchowości. Jeśli chodzi o jedność Ukraińców, to kiedyś w jednym z wczesnych poematów na śmierć Szewczenki I. Dracz napisał, że za trumną Poety szli chochoły, rusini, małorosjanie, żeby zwać się Ukraińcami odtąd. Wtedy nazywali się wszyscy różnie: chochołami, rusinami… Ale wszyscy Ukraińcy — od Sanu i nie tylko do Donu, ale i do Północnego Kaukazu — rozmawiali w języku ukraińskim. A my, ich potomkowie, za pomarańczowej władzy nie możemy odnowić ukraińskiej szkoły nr 36 w Doniecku, którą za czasów Kuczmy zamknięto. Dopóki będziemy na to pozwalać, dopóty będziemy się rozdzielać”. — Podzielam patos tych, którzy próbują znaleźć w naszej historii narodowej to, co jest pozytywem. Choć, jasna sprawa, nie zamykajmy oczu i na błędy. Ogłoszenie Aktu Zjednoczenia, które obecnie stało się świętem Jedności Ukrainy, to była bardzo niełatwa sprawa. Kiedy we Lwowie wydarzył się Listopadowy Czyn, w istocie, w ciągu jednej nocy 1 listopada Ukraińcy przejęli władzę w swoje ręce. A po 20 dniach w całej Galicji była już ukraińska władza! To świadczy o szczególnym stanie nastrojów Ukraińców — o ich wysokim patriotyzmie. Wyobraźcie sobie, to po pięciu i pół wiekach odnowiła się ukraińska państwowość na zachodnich ziemiach! A ukraiński duch, ukraiński patriotyzm, idea jedności wylały się w Dzień Zjednoczenia — dzieli się przemyśleniami akademik Mykoła Żułynski, przewodniczący Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki. — Za czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej w samej Ukrainie niezwykle skomplikowana była atmosfera z powodu bolszewickiej agitacji. Nie zapominajmy, że na frontach I wojny światowej większość stanowili ukraińscy chłopi. Teraz wyobraźmy sobie przyjście Niemców na Ukrainę. Jaka była świadomość ludzi? Patrzyli na Niemców jak na wroga, wszak jeszcze wczoraj walczyli z nimi. Jestem przekonany, że Skoropadski był ukraińskim patriotą. Takie w tamtych warunkach było jego widzenie, żeby zachować Ukrainę. Niezwykle trudno i obecnie zmienić nastroje społeczne, które znajdują się pod systemową kontrolą ideologiczną nieprzyjaznych wobec Ukrainy głosów i polityków, mass mediów. Rosja prowadzi z nami wojnę ideologiczną: pracuje systemowo, konsekwentnie, dobierając różne formy, żeby pokonać naszą niepodległość. Dlatego dla nas najważniejsza jest konsolidacja. Pawło Mychajłowycz słusznie powiedział, że musimy wypracować formy nowej organizacji narodowo-patriotycznych sił demokratycznych. Powinny być one niekoniecznie partyjne, a przede wszystkim społeczne. Ludzie są gotowi zjednoczyć się, ale być może nie chcą iść w struktury partyjne. Wspominając o 90-leciu Jedności Ukrainy, mamy za cel przede wszystkim zapełnić ideą jedności umysły młodego pokolenia na wschodzie, południu Ukrainy, na Krymie. Póki co, nie są świadomi tego, że są Ukraińcami i obywatelami Ukrainy. „Podobne dyskusje muszą odbywać się częściej, bo obecny temat „okrągłego stołu” jest palący — przekonany jest przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy Wiaczesław Biłous. — Jeśli tego nie będziemy robić my, to zrobią to za nas kanały telewizyjne, które należą do antyukraińskich struktur. Niestety, młodzież chłonie cały ten chłam, całą ohydę, którą transmituje telewizja. Tutaj zebrało się wielu państwowców, więc musimy mówić nie tyle o Rosji, która odbudowuje swoje imperium, co o naszej teraźniejszości. Myślmy nad tym, jak obecnie układa się budżet na poziomie wsi, osiedla, rejonu, obwodu, państwa. Bo jedną rzeczą jest analizować sukcesy-niepowodzenia Skoropadskiego, a inną — zaprzęgać się do pracy i rozwiązywać dzisiejsze bolące problemy. Uczmy się budować i poruszać do przodu”. Trudno w ramach jednego, nawet tak reprezentatywnego „okrągłego stołu” nakreślić te problemy, które zakorzeniły się na Ukrainie przez dziesięciolecia. Więc jak skorzystać z tej szansy, którą ma Ukraina? „Jak inteligencja może wpływać na nastroje społeczne, kiedy wiodące kanały telewizyjne na całym terytorium Ukrainy znajdują się nie w państwowych, a w prywatnych rękach? Właściciele firm telewizyjnych według światopoglądu to regionalni „chutorianie” lub małorosyjscy regionaliści, którzy sprawnie realizują koncepcję rosyjskiej doktryny informacyjnej na terytorium Ukrainy — konstatuje realia teraźniejszości Łeonid Mużuk, zastępca dyrektora Kijowskiej Państwowej Telewizji i Radia. — Obserwując to, jak redystrybuowana jest własność w sferze informacyjnej przez wiele lat, widzimy: to, co działo się w 1919 roku, według tego samego schematu, prawie jeden do jednego, nakłada się i na obecny okres. Dlatego trzeba pamiętać o wszystkich tych lekcjach historii i „scenariuszach” i nie zawsze deklarować tylko swoją tolerancję. Ważne jest nauczyć się przeciwdziałać tym wyzwaniom czasu, zakusom, które były, są i, niestety, będą. Ochronić nasze interesy narodowe możemy tylko jednocząc się, bo niezgodę „elit” wszystkich szczebli zawsze wykorzystywali sąsiedzi”. „Chcę podziękować Pawłowi Mychajłowyczowi Mowczanowi i „Proświcie” za to, że taka rozmowa się toczy. Mam nadzieję, że takie spotkania będą w całej Ukrainie — podsumowuje powiedziane przy „okrągłym stole” akademik Petro Kononenko, dyrektor Instytutu Ukrainoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. — Przeanalizowawszy naszą historię, zobaczymy, że stale żywa była idea narodowa. A my zaczęliśmy ponosić porażki, bo nie mieliśmy jedności. Od czasów Chmielnickiego i do teraźniejszości mamy wielką historię walki o prawdziwie zjednoczoną Ukrainę. To — terytorium, państwo, władza, społeczeństwo. Dlatego obecnie trzeba stawiać pytanie: w jakim stanie znajdują się społeczeństwo i państwo? Jedność musimy wychowywać w rodzinie, wyjaśniać, że wszyscy jesteśmy Ukraińcami. Uważam, że Prezydent i rząd muszą postawić pytanie o przestrzeganie wymogu konstytucyjnego: Ukraina to zjednoczone państwo! Odpowiedzialne organy wszędzie powinny działać w ramach Konstytucji i karać za akcje antyukraińskie. Trzeba robić coś także z moralnością społeczną i świadomością. Bo dla wielu ludzi, nawet nauczycieli, profesorów pojęcie „jedność” nie istnieje. Oni nad tym nie zastanawiali się. Dlatego takie „okrągłe stoły” koniecznie trzeba przeprowadzać w szkołach wyższych, towarzystwach kulturalnych w całej Ukrainie. Nasza centralna idea: Ukraina to zjednoczone państwo! Albo my wzmocnimy ją i ona jest, albo znowu powiemy, że nie było jedności, i pozostajemy stać na progu tego, że możemy stracić najwyższe osiągnięcie i skarb wieków, który mamy”. Nakreślić historyczne paralele przeszłości i teraźniejszości oraz rozstawić akcenty naszego dalszego rozwoju państwowotwórczego — tak można sformułować zadanie „okrągłego stołu” „Lekcje historii”, który zainicjowało Wszechukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki, zbierając ukraińską inteligencję w Ukrinformie 21 stycznia. Obecnie, tak jak 90 lat temu, siły antyukraińskie prowadzą przeciwko Ukrainie wojnę informacyjną — w celu dyskredytacji państwa ukraińskiego, idei narodowej, władzy, języka i kultury.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pochówek uczestników bitwy pod Krutami w Kijowie. Zamieszczono również portrety działaczy politycznych i wojskowych tamtego okresu, głównych budynków oraz miejsc związanych z treścią zbioru. Uwagę zwracają kopie okładek i poszczególne strony wydawnictw o Krutach z różnych lat, a także zdjęcia ilustrujące upamiętnienie Bohaterów Krut po 1991 roku. Opracowującym książkę jest przewodniczący rady towarzystwa historyczno-kulturoznawczego „Bohaterowie Krut”, artysta ludowy Ukrainy Jarosław Hawryluk, a przewodniczącym kolegium redakcyjnego — doktor nauk historycznych, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki Serhij Biłokiń. Wszyscy zaangażowani w powstanie książki mieli na celu zachowanie i zaproponowanie czytelnikom znanych im tekstów na temat Krut. Takie podejście jest obecnie w pełni uzasadnione, ponieważ każde słowo, każde świadectwo ma wagę dla wiedzy o samym wydarzeniu historycznym, dla wyobrażenia o jego rezonansie w czasie i przestrzeni, dla wychowania narodu Ukraińców-państwowców. Wyczyn i poświęcenie tych młodzieńców to drogowskaz dla wszystkich przyszłych pokoleń. Tylko pamiętając o przeszłości, możemy uchronić się przed powtórzeniem podobnych tragedii, a co za tym idzie, mieć godną i pewną przyszłość.
Tłumaczenie maszynowe
CENTRUM WYDAWNICZE „PROŚWITA” PREZENTUJE
Jewhen BUKET
Obecnie w Ukrainie trudno chyba znaleźć człowieka, który nie słyszałby o Krutach. Jednak jestem pewien, że większość wciąż nie wie, co dokładnie wydarzyło się w styczniu 1918 roku niedaleko stacji kolejowej w obwodzie czernihowskim. A ci, którzy wiedzą o bestialskim zamordowaniu trzystu kijowskich studentów przez bolszewicką hordę Murawjowa 29 stycznia 1918 roku, bez wątpienia chcieliby gruntowniej poznać przyczyny, okoliczności i skutki tej tragedii. Kruty i ich wyczyn stały się już jednym z symboli ukraińskiej niepodległości. Obecnie niezwykle ważne jest kontynuowanie pracy nad przekazywaniem prawdy o bitwie pod Krutami jak najszerszemu gronu odbiorców, przede wszystkim uczniom, studentom i żołnierzom. „Im wyższy piedestał zbudujemy dla tych, którzy stali się symbolem naszych zmagań wyzwoleńczych, tym dalej padać będzie rozjaśniające światło od tego symbolu”. Te słowa Ołeny Telihi stały się mottem nowej książki „Kruty. Styczeń 1918 roku”, która ukazała się pod koniec grudnia w Centrum Wydawniczym „Proświta”. Wydanie to jest bez wątpienia znaczącym wydarzeniem dla Ukrainy. Mimo że Kruty od 90 lat poruszają pamięć narodową, nie schodząc z ust kilku pokoleń pamiętnikarzy, publicystów, badaczy, polityków i poetów, przeciętny ukraiński czytelnik wciąż pozostaje w niewoli sprzecznych wersji i mitów na temat tego wydarzenia. We wstępie do wydania akademik Iwan Dziuba zaznacza, że wśród patriotycznej społeczności wciąż panuje przekonanie, iż kilkuset niewyszkolonych studentów i uczniów to wszystko, co Centralna Rada mogła przeciwstawić regularnej armii Murawjowa. Jednak z dokumentów przytoczonych w książce wynika, że na tym odcinku działały także sotnie kozackie, Strzelcy Siczowi, kureń Bohdanowski… Czytelnik może sam się o tym przekonać, a co najważniejsze – dojść do wniosku, że to właśnie heroiczny opór studentów i uczniów, ich ofiara stworzyły heroiczno-tragiczną aurę.
Wasyl TYMCZYNA, przewodniczący organizacji obwodowej Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów, m. Zaporoże
Nasz naród mężnie znosił niedolę zniewolenia, zniewagi: rusyfikację, polonizację, sztuczne głodomory, aresztowania, deportacje. Nie ma prawa zapomnieć krwi Baturyna, zniszczenia Siczy, rozkopanych kozackich mogił, zamordowanych w więzieniach. W tym wykazie tragedii są Kruty. …W lutym 1917 roku w Piotrogrodzie rozpoczęły się walki między robotnikami i rewolucyjnymi oddziałami wojskowymi a wojskami rządowymi i policją, które zakończyły się zwycięstwem wojsk rewolucyjnych. Car abdykował. Do władzy doszedł Rząd Tymczasowy. 17 marca 1917 roku w Kijowie utworzono Ukraińską Centralną Radę, której przewodniczącym został profesor Mychajło Hruszewski. Pojawiły się pierwsze formacje wojskowe. W jednostkach, które składały się głównie z Ukraińców, zaczęły działać ukraińskie komitety wojskowe, a później – oddzielne oddziały wojskowe. Do narodowego przebudzenia mas żołnierskich dołączyli byli nauczyciele, studenci, działacze spółdzielczy. Jednocześnie rozpoczęła się walka z Rosjanami, którzy wrogo odnosili się do ukraińskiego ruchu. 22 marca 1917 roku odbył się pierwszy zjazd wojskowy ukraińskich starszyn i żołnierzy garnizonu kijowskiego, którzy postanowili uznać się za Tymczasową Ukraińską Radę Wojskową. Rozpoczęła się organizacja ukraińskich pułków ochotniczych. Uczestnicy
W pierwszym rozdziale przedstawiono dokumenty z lat 1917–1918, które charakteryzują wydarzenia epoki Ukraińskiej Republiki Ludowej. Są tu zarówno Uniwersały Centralnej Rady, jak i groźby bolszewików pod adresem ukraińskich władz oraz różnorodne dokumenty związane z tworzeniem i funkcjonowaniem „ukraińskiego wojska narodowego”, a także ogromna liczba publikacji w ówczesnej prasie, która absolutnie adekwatnie reagowała na wszystkie wydarzenia. Treść materiałów archiwalnych wzmacniają artykuły i wystąpienia Serhija Jefremowa, Dmytra Doroszenki, Mychajła Hruszewskiego, Jewhena Małaniuka, Ludmyły Staryckiej-Czerniachiwskiej i innych wybitnych osobistości. Na początku drugiego rozdziału „Wspomnienia” zamieszczono najpełniejsze listy uczestników bitwy pod Krutami. Dalej znajdują się wspomnienia uczestników bitwy, ich rodzin i bliskich. Intymność zapisów i publikacji pomaga czytelnikowi poczuć tamten czas i epokę, stają się bardziej zrozumiałe przeżycia, zamiary i dążenia całego pokolenia ukraińskich budowniczych państwa. W kolejnych trzech rozdziałach zamieszczono różnorodne materiały poświęcone znaczeniu
Kondukt pogrzebowy w Kijowie. 1918 r.
tragicznych wydarzeń stycznia 1918 roku w historii Ukrainy, opublikowane w latach 1919–2008. Na szczególną uwagę zasługuje rozdział „Badania”. Zamieszczono tu prace naukowe znanych ukraińskich historyków: Witolda Kyryliuka „Sprawa nr 242: Iwan Szaryj i inni”, Ołeksandra Kowalenki „Rwaliśmy odwieczne pęta…”, Iwana Iljenki „Za wolność i los Ukrainy”, Ołeha Bożka „Kruty w świadectwach dokumentalnych”, Serhija Kota „Wałentyn Otamanowski”, Ihora Tkaczenki „Ich – młodych śmiałków tylko garstka była – z sercem ze stali i duchem z granitu” oraz „Na krwią zlanym krutańskim śniegu w nieśmiertelność wpisało się bohaterskie imię”, Serhija Biłokonia „Krutianie”, Serhija Butki „Heroizm krutian jako przykład dla członków OUN i żołnierzy UPA”, Ołeny Bojko „Bitwa pod Krutami: odtworzenie w literaturze historycznej przeszłości i teraźniejszości”. Książkę kończy scenariusz filmu fabularnego „Kruty”. Wydanie „Kruty. Styczeń 1918 roku” o objętości 840 stron to rezultat dziesięcioletniej pracy historyczno-kulturoznawczego towarzystwa „Bohaterowie Krut”. Część dokumentów i materiałów jest zupełnie nieznana lub mało znana. Niektóre z nich przedrukowano po raz pierwszy od czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej. Wykorzystano tu zasoby Centralnego Państwowego Archiwum Wyższych Organów Władzy i Administracji Ukrainy, Państwowego Archiwum m. Kijowa, Biblioteki im. O. Olżycza, Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. W. Stefanyka NAN Ukrainy. Jeszcze jedną cechą jest to, że wszystkie materiały podano w porządku chronologicznym, a autor opracowania starał się maksymalnie zachować stylistyczną oryginalność dokumentów, ówczesną ukraińską pisownię oraz pisownię wydawnictw diasporycznych. Osobno należy zatrzymać się przy dwóch blokach ilustracji. Pokazano tu mało znane portrety uczestników bitwy pod Krutami, fotografie z archiwów rodzinnych. Osobno zgrupowano zdjęcia pe-
SAMOPOŚWIĘCENIE
Tłumaczenie maszynowe
28 stycznia z Kijowa wysłano na front ostatnie oddziały Szkoły Wojskowej, a także pomocniczy kureń studentów Strzelców Siczowych pod dowództwem sotnika Omelczenki. 29 stycznia 1918 roku oba oddziały (500 osób) dojechały do stacji Kruty. W Krutach zastano pozostałości sotni szkolnej, która broniła Bachmacza, oraz mały oddział Wolnego Kozactwa, który się tu wycofał. 30 stycznia wojska moskiewskie rozpoczęły natarcie od stacji Pliski. W pierwszej wrogiej linii szli pijani marynarze. Początkowo ukraińskie oddziały odpierały ataki, ale zabrakło amunicji i garstka bohaterów nie zdołała wytrzymać naporu wrogiej falangi. Marynarze otoczyli kureń studencki, część kurenia zginęła, a innych, którzy dostali się do niewoli, bolszewicy rozstrzelali. Zajmując stolicę, bolszewicy dokonali krwawego pogromu: rozstrzelali trzy tysiące mieszkańców. Później, po wyzwoleniu miasta od bolszewików, na pobojowisku pod Krutami odnaleziono kilkadziesiąt ciał poległych siczowników kurenia studenckiego, przewieziono je do Kijowa i 19 marca pochowano na koszt państwa w zbiorowej mogile na cmentarzu Askoldowa Mogiła. W świadomości narodu tragedia pod Krutami to nie tylko bolesne wspomnienie, ale i czczenie patriotycznego ducha Ukraińców w imię poświęcenia. W Krutach usypano kurhan z wielkim metalowym krzyżem i tablicą pamiątkową z napisem: „Tutaj Ukraina strzeże wiecznego snu swoich młodych synów, którzy polegli za jej wolność w bitwie pod Krutami w styczniu 1918 r.”. Zoja DIDENKO, przewodnicząca Chmielnickiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Siły były nierówne… 300 przeciwko czterem tysiącom… Jeden ze świadków wspominał później tę bitwę tak: „Pięć godzin bez przerwy młodzi żołnierze powstrzymywali czerwone szeregi pod gradem kul i granatów… Moskiewskie bagnety bezlitośnie kłuły piersi młodzieńców, ich głowy rozbijano kolbami karabinów, dobijano rannych. Bitwa się skończyła. Wróg nie wziął ani jednego jeńca”. Wśród tych, którzy brali udział w bitwie pod Krutami, był podolanin Mykoła Bubłyk. Urodził się w Międzybożu w 1900 roku w rodzinie podolskiej inteligencji — matka była nauczycielką, a ojciec lekarzem. Pojechał uczyć się w liceum wojskowym w Kijowie. Stamtąd wraz z towarzyszami poszedł bronić Ukrainy. Zginął pod Krutami jako 18-latek… Wspomina chmielniczanka Ołeksandra Juchymiwna Hawryszczuk-Kowal, przyjaciółka Anny Iwaniwny Bubłyk, matki Mykoły: „Wiele lat Anna milczała, bo bardzo się bała — czas był straszny. Mimo to opowiedziała, że wezwano ją do Kijowa na rozpoznanie ciała. Przez dwa dni krewni rozpoznawali bliskich w wagonach, które stały na kolei. Ciała były tak zmasakrowane i zniekształcone, że trudno było je rozpoznać. Ale ona znalazła ciało syna… Nie oddali go do domu, a zawieźli do Kijowa, gdzie go pochowano”. Matka Mykoły Bubłyka, Anna Iwaniwna, pochodziła z Derażni. Pochowano ją w mieście Chmielnicki na starym cmentarzu. Wśród pochowanych na Askoldowej Mogile jest też nasz rodak — Mykoła Bubłyk. Skłońmy więc głowy przed jasną pamięcią młodych rycerzy, którzy tamtego dalekiego styczniowego poranka złożyli swoje głowy za wyzwolenie Ojczyzny. P.S. Szczególne podziękowania dla O. J. Hawryszczuk-Kowal, A. A. Kowal, N. F. Zełenko za to, że pomogły odkryć jeszcze jedną heroiczną kartę podolskiej historii.
Tłumaczenie maszynowe
UNR, która powstała w 1917 r., została zniszczona przez rosyjskich bolszewików. W ofiarnych zmaganiach Ukraińców w czasach II wojny światowej Ukraina odrodziła się jako państwo (30 czerwca 1941 roku) z inicjatywy Prowodu OUN. Państwo to wkrótce zniszczyła faszystowska Trzecia Rzesza. Po rozpadzie ZSRR siłami patriotycznych, nacjonalistycznych organizacji, Aktem Rady Najwyższej z 24 sierpnia 1991 roku i wreszcie wolą ogólnonarodowego referendum 1 grudnia 1991 roku na politycznej mapie świata pojawiło się państwo Ukraina.
Na pierwszym ukraińskim zjeździe wojskowym domagano się, aby do ukraińskich oddziałów wprowadzono ukraińskich dowódców i otwarto ukraińskie szkoły. 23 czerwca 1917 roku Centralna Rada proklamowała I Uniwersał o autonomii Ukrainy. Trzeci Uniwersał Centralnej Rady deklarował Ukraińską Republikę Ludową, lecz wciąż w federacyjnym związku z Rosją. Rząd ukraiński nie zdołał zorganizować armii i w decydującej chwili, gdy nadciągała bolszewicka nawała, nie miał na kogo się oprzeć. Na wezwanie do obrony Ojczyzny zaczęli zgłaszać się ochotnicy: Kisz Hajdamacki, Pomocniczy kurień studentów Strzelców Siczowych, Hajdamacki kurień Strzelców Siczowych, pułk im. koszowego Hordijenki i inni. W grudniu 1917 roku między ukraińskimi a bolszewickimi oddziałami wojskowymi rozpoczęły się potyczki.
17 grudnia 1917 roku Centralna Rada otrzymała ultimatum Piotrogrodzkiej Rady Komisarzy Ludowych. W nim bolszewicy zarzucali, że Centralna Rada dokonała dezorganizacji na froncie, odwołując i przemieszczając ukraińskie oddziały, a zatem stanęła po stronie zdrady rewolucji. Generalny Sekretariat Ukrainy 20 grudnia udzielił odpowiedzi na ultimatum, odrzucając próby Radnarkomu ingerowania w sprawy Ukraińskiej Republiki Ludowej. 25 grudnia 1917 r. armia rosyjska rozpoczęła natarcie na Ukrainę. W styczniu 1918 roku w wyniku pokoju brzeskiego Państwo Ukraińskie stało się podmiotem stosunków międzynarodowych. 27 stycznia 1918 roku Murawjow, pokonawszy opór młodzieży Szkoły Wojskowej, zdobył Bachmacz i rozpoczął natarcie na Kijów. Trzy setki Szkoły Wojskowej, wyczerpane walkami, samowolnie opuściły front i wycofały się do Kijowa. Pod Bachmaczem pozostała jedna setka z komendantem szkoły oraz dwa pancerne pociągi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Jewhen BUKET
Fot. autora
„W swoim domu swoja prawda i siła, i wola…” Tymi wersami z nieśmiertelnego „Kobzarza” rozpoczynały się ulotki, które w nocy z 21 stycznia 1978 roku na Czernieczej Górze w Kaniowie rozrzucił ukraiński dysydent i więzień polityczny z Kałusza Oleksa Mykołajowycz Hirnyk. Było ich prawie tysiąc, pisanych ręcznie i żadne dwie nie były takie same. Właśnie tutaj zostawił przedśmiertny apel o niepodległość Ukrainy, przeciw rusyfikacji. A potem, około 3 w nocy, oblał się benzyną i podpalił… Jego ciało znaleziono dopiero rano. Milicjanci zaczęli zbierać rozrzucone ulotki i znaleźli 970, kilka ocalało u miejscowych mieszkańców. Ta sprawa pozostawała utajniona, lecz właśnie dzięki pracownikom milicji o czynie Hirnyka dowiedziano się najpierw w Kaniowie, a potem także w innych miastach Ukrainy. Mimo zakazów, co roku 21 stycznia ktoś kładł czerwoną kalinę w miejscu śmierci Oleksy Hirnyka… Informacja o Hirnyku najpierw stała się głośna dzięki Radiu „Wolna Europa”, dopiero po odzyskaniu niepodległości prawdę o jego czynie po raz pierwszy opublikowano w prasie. W 1993 roku w Kałuszu nazwano jego imieniem ulicę i umieszczono pamiątkową tablicę na jego domu. W 1999 roku powstał Kijowski Fundusz Dobroczynny im. O. Hirnyka „Ukraińskim dzieciom — ukraińskie słowo”, na czele którego stanął Jurij Hnatkiewycz. Towarzystwo „Proświta” ogłosiło rok 2003 Rokiem Oleksy Hirnyka. W miejscu jego śmierci posadzono krzew kaliny, a następnie ustawiono kamień i tablicę pamiątkową. W 2004 roku ustanowiono nagrodę im. Oleksy Hirnyka. 7 listopada 2008 roku w Doniecku, w głównej siedzibie organizacji społecznej „Czarnobyl — Pomoc” otwarto społeczne muzeum „Smoloskyp”, pierwsze na Ukrainie muzeum Oleksy Hirnyka. Dekretem Prezydenta Ukrainy z 18 stycznia 2007 roku za wykazaną odwagę i poświęcenie w imię niepodległej Ukrainy Oleksie Mykołajowyczowi Hirnykowi nadano tytuł Bohatera Ukrainy. Odznaczenie odebrał syn Oleksy — Jewhen. „Leżał głową do Szewczenki, twarzą do nieba…” — tak zobaczył spalone ciało Oleksy Hirnyka rano 21 stycznia 1978 roku Mychajło Iszczenko. Były lekarz pogotowia, a obecnie pisarz i regionalista z Kanowa opowiedział o okolicznościach śmierci patrioty podczas tegorocznych rocznicy jego samospalenia. To on jako pierwszy poinformował żonę o prawdziwych okolicznościach śmierci Oleksy, a w 2004 roku w Centrum Wydawniczym „Proświta” ukazała się jego książka „Spalił się za Ukrainę”. W tym roku, w przededniu święta Soborności, na Czernieczej Górze zebrało się ponad tysiąc Ukraińców ze wszystkich regionów, aby uczcić Oleksę Mykołajowycza i odsłonić pamiątkowy znak, wzniesiony za grant Prezydenta Ukrainy przez rzeźbiarza Adriana Bałocha. Odsłonięcie kompozycji rzeźbiarskiej powierzono p.o. dyrektora Instytutu Pamięci Narodowej Ihorowi Juchniowskiemu, Iwanowi Pliuszczowi, Jewhenowi Hirnykowi, Dmytrowi Pawlyczko, weteranowi UPA Petro Szewczukowi oraz przedstawicielom władz lokalnych. Wysoko szanowani goście dzielili się wspomnieniami, czytali wiersze, mówili o znaczeniu czynu kałuszanina dla Ukrainy. Po raz pierwszy uroczystości upamiętniające Oleksę Hirnyka odbywały się na szczeblu państwowym. Przewodniczący Czerkaskiej obwodowej administracji państwowej Ołeksandr Czerewko zaznaczył, że czynu Hirnyka nigdy nie zapomną. Głos zabrali przewodniczący grupy deputowanych „Za Ukrainę!” Wiaczesław Kyrylenko, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy na Białorusi Ihor Lichowy, poseł ludowy Ukrainy Stepan Wołkowecki. Odsłonięta tego dnia w Kanowie kompozycja rzeźbiarska składa się z trzech części. Dolna — ukraiński ręcznik, na którym zapisano słowa poświadczające wydarzenie z 1978 roku. Na ręczniku umieszczono odwróconą trójkątną piramidę z czarnego granitu, pękniętą u podstawy. Z pęknięcia wydobywa się płomień, w którym pali się fragment cierniowego wieńca.
Tłumaczenie maszynowe
Pamięć Rodu naszego z szacunkiem przechowuje i wynosi córki i synów swoich, tych, którzy swoimi czynami i życiową drogą dodali do jego chwały cząstkę swego nieprzemijającego ducha i siły. I zapewne nie przypadkiem imieniem jednego z najlepszych synów Ukrainy nazwano wysokie państwowe wyróżnienie, Narodową Nagrodę Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Wydawałoby się, że dziś, na Ukrainie, nie URSR, to wyróżnienie znajdzie tych, którzy naprawdę są godni i zasługują na tak wysokie uznanie. Wydawałoby się… Lecz nie tak się ułożyło, jak sądzono! Nie dziwnym, lecz haniebnym szyderstwem z pamięci T. Szewczenki jest to, że wśród tegorocznych nominowanych, kandydatów do przyznania tytułu laureata nagrody jego imienia, figuruje nazwisko H. I. Łutego. To już szczyt cynizmu, gdy sygnatariusz pod z niesławy znanym „Obraszczeniem priedstawitieliej tworczeskoj intelligiencyi…” z 26 lipca 2007 r., w którym językowi ukraińskiemu — temu językowi, który bronił i podnosił na poziom światowy T. Szewczenko, przypisuje się miejsce „narieczia” zagumiennego niedorozwiniętych homunkulusów, czego z pianą na ustach domagają się tacy znani ukrainożercy, jak P. Tołoczko, W. Kornilow, W. Słonow, W. Jermołow, A. Potapowa, W. Paszkow, I. Miliew, M. Kojfman i inni, wysuwa siebie do laureatu. Nasuwa się pytanie: czy w gronie kandydatów nie ma przypadkiem nazwiska jeszcze jednego sygnatariusza tego „Obraszczenija” — Ołesia Buzyny? Ktokolwiek, tylko nie on, imię T. Szewczenki w ciągu ostatnich 20 lat wspominał najczęściej! Jeśli H. I. Łutyj utożsamia się z tym „dziejatielem”, który „kolienopriekłonnie” poświadczył swoim podpisem, to czy nie warto poszukać mu innych nominacji? Zwracamy się do ukraińskiej opinii publicznej, bijemy na alarm: nie pozwólmy się oszukać po raz kolejny! Żądamy od Komitetu Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, by nie rozpatrywał kandydatur takich działaczy jak H. I. Łutyj na tytuł laureatów tej nagrody. Ani dziś, ani jutro, ani za sto, ani za tysiąc lat!
Z poważaniem: W. A. CZABANENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki, akademik WSzU, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; T. H. SZEWCZENKO, przewodniczący Zaporoskiego obwodowego zrzeszenia WUT „Proświta” im. T. Szewczenki, docent ZNU; F. H. TURCZENKO, doktor nauk historycznych, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki, prorektor Zaporoskiego Narodowego Uniwersytetu, kierownik Katedry Najnowszej Historii Ukrainy ZNU; J. I. WASYLENKO, pierwszy przewodniczący Zaporoskiej Organizacji Krajowej NRU, dziennikarz, redaktor naczelny czasopisma „Prosto”; Wołodymyr MOSKALENKO, dziennikarz, publicysta czasopisma „MIH”; O. M. CZERNENKO, pierwszy przewodniczący Prawobrzeżnej Zaporoskiej Organizacji Ukraińskiego Związku Helsińskiego, prezydent Zaporoskiego Miejskiego Stowarzyszenia „Obrońmy Chortycę”, redaktor naczelny czasopisma „Zaporoski Spas”; I. W. PANCZENKO, przewodniczący Oriechowskiego oddziału Kozackiej Akademii Bractwa Zaporoskiego Obyczaju Siczowego; S. W. SURCZENKO, przewodniczący Zaporoskiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Społecznego Zrzeszenia „Kontrola Społeczna”
Tłumaczenie maszynowe
W Dniu Jedności Ukrainy w kijowskim miejskim Domu Nauczyciela z udziałem Prezydenta Wiktora Juszczenki uroczyście otwarto Muzeum Ukraińskiej Rewolucji. Na dwa dni przed otwarciem tutaj, w historycznym budynku Centralnej Rady, odbyła się konferencja prasowa z okazji zakończenia prac nad stworzeniem muzeum. Uczestnikami jej byli p.o. przewodniczącego Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, akademik NAN Ukrainy Ihor Juchnowski, naczelnik wydziału działalności muzealnej i wystawienniczej UIPN Ołeksandr Kuczeruk, ostatni Prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie Mykoła Pławjuk, dyrektor wykonawczy Międzynarodowego Funduszu Charytatywnego Pamięci Narodowej Ukrainy Borys Ponomarenko, prezydent Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy Wasyl Kremeń. Podczas konferencji prasowej przewodniczący Państwowego Archiwum Branżowego SBU Wołodymyr Wiatrowycz przekazał dla Muzeum Ukraińskiej Rewolucji niedawno jeszcze tajne dokumenty z byłego archiwum KGB, dotyczące działaczy URL, w szczególności przewodniczącego Dyrektoriatu S. Petlury, premiera W. Hołubowycza oraz generała J. Tiutiunnyka. W imieniu jednego z najbardziej znanych na świecie kolekcjonerów ukraińskiej falerystyki Jurija Pidłuckiego (USA) kijowska mecenas Ołeksandra Melnyk przekazała zbiór odznaczeń i odznak z epoki URL. Ukraińska rewolucja lat 1917—1921 — czas odrodzenia ukraińskiej państwowości i konsolidacji narodu — zajmuje szczególne miejsce w historii XX wieku. Współczesne państwo ukraińskie jest następcą prawnym Ukraińskiej Republiki Ludowej. Społeczeństwo wielokrotnie podnosiło kwestię stworzenia oddzielnego muzeum poświęconego temu okresowi ukraińskiej historii. W 2008 roku Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, realizując Ukazy Prezydenta Ukrainy z 16.05.05 r. „O upamiętnieniu wybitnych działaczy Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej” oraz z 12.04.07 „O środkach związanych z obchodami 90. rocznicy wydarzeń Ukraińskiej rewolucji lat 1917—1921 oraz uczczeniem pamięci jej uczestników” zaczął tworzyć w historycznym gmachu Ukraińskiej Centralnej Rady pod adresem ul. Wołodymyrska 57 ekspozycję muzeum. Pierwotną kolekcję sformowano dzięki wysiłkom działaczy Państwowego Centrum URL na uchodźstwie na czele z M. Pławjukiem, a także pracowników biblioteki im. O. Olżycza, poszczególnych obywateli Ukrainy, Ukraińców z diaspory. Centrum ekspozycji stanowi Godło Państwowe URL oraz IV Uniwersał Centralnej Rady, którym ogłoszono pełną państwową niepodległość URL 22 stycznia 1918 roku. Witryny zawierają eksponaty odzwierciedlające wszystkie etapy rozwoju ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego początku XX w., stworzenie i działalność Ukraińskiej Centralnej Rady, rządów, armii URL, znajdują się tu unikatowe materiały o generale M. Kapustianskim, pułkownikach J. Konowalcu oraz R. Suszce. Osobno umieszczono ekspozycję o Bohaterach Krut. Oddzielnymi stoiskami zaprezentowano Państwo Ukraińskie hetmana P. Skoropadskiego. Część ekspozycji poświęcono Dyrektoriatowi URL na czele z S. Petlurą. Są tu materiały o Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej, Ukraińskiej Armii Halickiej. Szczególną uwagę zwrócono na Akt Zjednoczenia z 22 stycznia 1919 roku. W specjalnych witrynach umieszczono zrekonstruowane mundury wojskowe jednostek Armii URL oraz Armii Państwa Ukraińskiego. Znaczna część eksponatów to oryginały, niektóre podano w formie kopii lub fotokopii. Projekt ekspozycji opracowali artyści S. Łucak oraz W. Kamiński. Wł. inf. Prezydent Ukrainy W. Juszczenko i przewodniczący Rady Najwyższej W. Łytwyn na otwarciu Muzeum. Zdjęcie ze strony Prezydenta
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Znacznie więcej dowiedziałem się o Marii ze wspomnień Dmytra Nedowoza, bojownika i podziemnego działacza OUN. Uczył się z nią w gimnazjum w Żółkwi. Czarująca dziewczyna — właśnie takie słowa najczęściej wyrywały się z ust tych, którzy ją znali lub widzieli po raz pierwszy. Saliwka, Marijka — tak czule nazywali ją przyjaciele. Jako gimnazjalistka przychodziła z Żółkwi do naszej wsi, do przedszkola, marzyła o wstąpieniu na Uniwersytet Lwowski, przygotowywała się, ale musiała przejść inną naukę — naukę walki o Ukrainę. Właśnie w tajnym młodzieżowym kółku OUN zapoznała się z historią ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego, [którą] zakończyli w żółkiewskim więzieniu pod koniec czerwca 1941 roku. Długo nie mogłem zrozumieć: dlaczego i za co? Ale wiedziałem: żeby była wielka Rosja, trzeba, żeby nie było Ukrainy, nawet małej. Raz stała się kością w gardle, jest mnóstwo sposobów, by się jej pozbyć. Otocz Syberię drutem kolczastym i wywoź tam — wieczna zmarzlina oswojona, a Chochłów jakby krowa językiem zlizała. Nie wystarczy wagonów? Ustaw wszystkich w szereg i siecz ołowianym gradem. I nie z naganów, a z automatów, karabinów maszynowych. Naboi wystarczy. Po co rzucać na żelazne pale, wbijać gwoździe w głowę, wyrywać nozdrza, żywcem drzeć pasy ze skóry, rozpinać na ścianie, gotować w kotle i tym wywarem karmić tych, do których jeszcze kolejka nie doszła, oblewać benzyną (jak to zrobili z dziewczętami z Wołynia), palić i chichotać, patrząc na ich męki. Niesłychane bestialstwo, bo i wśród zwierząt takiego dzikusa i okrucieństwa nigdy nie było. Trochę mi się rozjaśniło, kiedy pobyłem we wsi Kołodiazne, w obwodzie żytomierskim. Chciałem zobaczyć to miejsce, gdzie kiedyś na urwisku nad Słuczą wznosiło się legendarne miasto Kołodiażyn. Wiedziałem o nim niewiele. W 1240 roku przyszedł do miasta chan Batu, postawił 12 machin oblężniczych i nie mógł rozbić murów złożonych z dębowych kłód. Wtedy obiecał ludziom życie, jeśli się poddadzą. Poddali się — chan zniszczył miasto, obietnicy nie dotrzymał. — Nie, jednak dotrzymał — powiedział miejscowy krajoznawca, który przyprowadził nas, wycieczkowiczów, na grodzisko. — Ale jeszcze wymagał, żeby wszyscy uklękli przed nim. Nie uklękli — i potoczyły się niepokorne głowy do stóp chana. Nie uklękła przed nową ordą Galicja, nie położyła się jako wycieraczka pod kirzowe buty Wołyń, nie schyliła bujnej opryszkowskiej głowy Czarnohora. I nie chciały, nie mogły być razem z tą nieczystością, którą nie tylko nienawidzili, ale i brzydzili się być pod jednym z nią niebem, oddychać jednym powietrzem, stać się na swojej ziemi nikim. I poszli na śmiertelny bój nie dlatego, że nie chcieli żyć, a dlatego, że wiedzieli: nie staną za Ukrainę do upadłego dzisiaj — jutro już nie będzie za co umierać, i stanie się życie hańbą. Oni nie tylko kochali Ukrainę — byli nią. I dlatego ich mało było zabić. I dlatego kaci wpadali w szał i w bezsilnej wściekłości tracili ludzką postać. Znacznych bitew Armia Czerwona z hitlerowcami na zachodnioukraińskich ziemiach nie prowadziła. Była haniebna ucieczka. Wszystkie swoje dzielne kadry rzuciła na zakończenie wyzwoleńczej misji. I godnie ją zakończyła. Uciekając, zostawiła za sobą góry trupów i morze krwi. Jeszcze jedno morze rozlało się na tej ziemi — morze łez. Chowano ofiary Czerwonego terroru. Przyszła żałobna godzina 29 czerwca 1941 roku i na Żółkiewszczyznę, i na nasze Roztocze. Opuściały wsie, miasto. Na żółkiewskim rynku, wśród trzydziestu zamordowanych, oszpeconych torturami i wyjętych z trzech dołów — jedno kobiece ciało. Panichida. Modlitwy za zmarłych. Chóry cerkiewne, żałobne „Wieczna pamięć”, schylone nad świeżym grobem chorągwie, niebiesko-żółte flagi i łzy. Z rynku żałobna procesja skierowała się na przedmieście Winniki. Tam, na miejscowym cmentarzu, opuszczono do grobu ciało Marii Sało. Na świeżym kopczyku ziemi pobratymcy z kolorowych kamyków ułożyli tryzub. Za niego zginęła: żeby choć kiedyś jednak stał się godłem państwowym już wolnej Ukrainy. Dla żółkiewian ona jest bohaterką miasta, dla mnie — po prostu Ukrainką. Do tych wyżyn, na które podnieśli to miano członkowie OUN, proświcianie Galicji, żołnierze UPA, swoim życiem i śmiercią nam jeszcze trzeba dorastać.
Tłumaczenie maszynowe
Roman PEŁECH, przewodniczący Połońskiego rejonowego zjednoczenia WUT „Proświta” im. T. Szewczenki, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, obwód chmielnicki. Rok 1938. Mój rodzinny Macoszyn, przycupnięty na wzgórzach Roztocza, niedaleko Lwowa, jeszcze nie został „wyzwolony” przez Armię Czerwoną i jeszcze „złoty” wrzesień 1939 roku nie nadszedł, by dla nas, Galicjan, stać się krwawoczerwonym i syberyjsko-białym. I nasi chłopcy jeszcze żyli, a zebrawszy się w niedzielę po tańcach na pagórku, który znajduje się pośrodku wsi, jeszcze nie śpiewali: To nie las zaszumiał, Nie stuletnie dęby zatrzeszczały — To źli wrogowie Na nasz kraj napadli, To głodne wilki nadleciały. Było lato, czas koszenia, a wieś kosiła, grabiła, układała kopki i woziła. I pachniało, pachniało, pachniało. Miodowo czeremchą w górach. Zielonym sokiem skoszonych dolin. Bujną zielenią w ogrodach. Winnym zapachem wczesnych owoców w sadach. I sianem. Do zawrotu głowy, do mdłości. Siano było wszędzie. Nim napełniano zasieki w stodołach. Nim były zasypane drogi. Zwisało z gałęzi w ciasnych uliczkach. I właśnie w te upalne dni sianokosów i zwózki siana znalazłem się w przedszkolu. „Proświta” w naszej wsi działała od 1912 roku. Miała czytelnię, bibliotekę z 330 książkami, kółko dramatyczne, orkiestrę (akordeon, skrzypce, bęben, trąbę, cymbały). Pod jej muzykę od walców i polek drżała podłoga, a jeszcze, gdy rozbrzmiewała kołomyjka, gasła na scenie lampa. I żebyśmy my, dzieciaki, nie grzebali się razem z kurami w kurzu, otwarto dla nas przedszkole. Wbiła mi się w pamięć stara, opuszczona chata. Zarośnięte rdestem podwórko, pośrodku podwórka — kupa żółtego piasku, i nasza wychowawczyni Maria Sało — młoda, jasnowłosa, z wielkimi niebieskimi oczami i z bardzo czułymi i ciepłymi dłońmi. W każdą dłoń włożyła niebiesko-żółtą chorągiewkę i poprowadziła w taniec wokół kupy piasku. Krążyliśmy i śpiewaliśmy: Hej, my maluchy, My sokoły, Jak podrośniemy, Sił nabierzemy, To rozsławimy Ukrainę Na cały świat. We wrześniu, kiedy nasza wieś świętowała 70-lecie „Proświty” — na festynie, który odbywał się na łące, zaraz za wsią, wśród chórów, które przybyły na święto z Żółkwi, okolicznych wsi, był i nasz dziecięcy zespół śpiewaczy. Zachowało się od tamtego czasu pożółkłe zdjęcie — my w białych koszulach, a przed nami — ona. Niewiele zapamiętało się z tamtych dni, a i to wypierane było w jakieś dalekie zakamarki pamięci i tylko rzadko wybierało się stamtąd na światło dzienne. Rok 1951. Jestem na pierwszym roku uniwersytetu. Przyjechałem do domu po żywność. I tylko wszedłem do chaty, a na progu — Wasyl, nasz sąsiad i krewny, z rodziny Kyryków, z tych szczerych macoszyńskich Ukraińców, przeklętych i zawziętych. Żeby powstała Ukraina nie gdzieś, nie tam, a właśnie tutaj, o tutaj w tej wsi, za tym oknem, w każdym naszym oddechu, spojrzeniu, w naszym chodzie, postawie, i nie kiedyś, nie jutro, nie pojutrze, a dzisiaj, w tej i każdej chwili, ta, którą z korzeniami wyrywano z naszej ziemi i z naszych dusz i na naszych oczach mieszano z mchem i błotem. Być Ukraińcem, dla którego Ukraina jest ponad wszystko, zawsze oznaczało jedno: znaleźć się na polu bitwy, a na tym polu miejsca dla mięczaków i słabodusznych nie było. Właśnie na Kyrykach trzymała się „Proświta” we wsi. Iwan opiekował się biblioteką. Hryhorij — student prawa — zorganizował kółko nauki historii Ukrainy. Iwana zamordowali w 1941 roku. Wszystkie inne sprawy wzięli na swoje barki Myromko i Fedź — pierwszy zginął jako żołnierz UPA, drugiemu udało się wyrwać na Zachód i kontynuować służbę Ukrainie. Całą ocalałą rodzinę wywieziono na Sybir. I oto Wasyl, najmłodszy z braci, znów znalazł się we wsi. Nie wiem, czy uciekł z zesłania, czy go zwolnili. I od razu zabrał się do pracy oświatowej. — Przygotowujemy wieczór szewczenkowski. Przekąś coś — i naprzód do klubu, będziesz kierował chórem — powiedział i zniknął. To, co zrodziło się w głowie Wasyla, do mojej jeszcze nie weszło. Ale dyrygentem w żółkiewskim więzieniu jednak się stałem. Na wieczór szewczenkowski wszystko było już gotowe. Pachniała rzeczną wodą świeżo umyta podłoga. Dziewczęta uprały zasłonę. Wisiał na scenie portret Szewczenki autorstwa miejscowego artysty, przybrany ręcznikami. Rozpoczęliśmy wieczór poetyckimi wersami naszego poety. Nie brakowało też śpiewaczych głosów. Z jednego chóru cerkiewnego można było zebrać solistów nie na jeden zespół śpiewaczy. Wzniesie się z chórów Hosanna na chwałę Bożą i, podchwycona przez całą cerkiew, tutaj, pod niebieską kopułą ze złotymi gwiazdami, zleje się z głośnym „Mnohaja lita” — już na cześć Ukrainy — w jedno, w to, co zawsze było niepodzielne, nierozerwalne w sercu każdego Galicjanina — Bóg i Ukraina. Odmawiać propozycji nie zacząłem. Śpiewałem w chórze uczniowskim, na uniwersytecie — w studenckim, i wiedziałem, jak stanąć przed chórem, kiedy i jak machnąć ręką. Byli dorośli — nie było tylko dzieci. Przypomnieliśmy sobie, jak Maria Sało zbierała je po ulicach, obejściach do swojego przedszkola, i poszliśmy po maluchy. Ich głosami rozpoczęło się święto szewczenkowskie: Ukłon tobie, Tarasie, Wielki nasz proroku. Do ciebie wiernie bije Serduszko dziecięce. Oto tutaj, przed tobą, Stoją ukraińskie dzieci, Uroczyście przysięgają Wypełniać twoje testamenty. Po komunistyczno-bolszewickich żniwach i zwózce wieś powoli przychodziła do siebie. Kładli naszych chłopców pokosami. Jak szedłem przez miasto do szkoły (już uczyłem się w Żółkwi), widziałem ich nie raz. Przywozili i kładli jeden przy drugim wzdłuż chodnika naprzeciwko budynku milicji. Maminego brata Dmytra Mychalczuka, inżyniera, inteligenta, działacza „Proświty” ze wsi Merwicze, rozstrzelali w czerwcu 1941 roku we lwowskim więzieniu, tym na Łąckiego. O 6 rano do celi, napchanej więźniami, wdarł się naczelnik więzienia z trzema strażnikami. Wrzasnął: „Kłaść się!” i zaczął strzelać. Obłożył przekleństwami pomocników, że ci nie od razu opróżnili rewolwery w oczy swoich ofiar. Uratował się tylko przewodniczący „Proświty” z jednej żółkiewskiej wsi. W porę upadł i, przykryty ciałami współwięźniów, przeleżał do nocy, a w nocy, cały we krwi, wydostał się na zewnątrz i schował w krzakach. Widział, jak wynosili, dobijali i kładli (już stosami) w wykopane doły. A o świcie, kiedy strażnicy po nocnej pracy poszli na spoczynek, a i pilnować już nie było kogo, wydostał się po rynnie na ulicę.
Stało się to w 1941 roku, a w 1947 całą rodzinę mojej mamy — siostrę i brata — wywieziono na Sybir. — Za co? — nie raz pytałem mamę. — Nie wiem — odpowiadała. Wstawali bardzo wcześnie, gdzieś około czwartej. Pracy było dużo: zaorać, zasiać, zebrać, zwieźć, wymłócić. Lubili, żeby wszędzie był porządek — w chlewie, stajni, kurniku, w ogrodzie i na podwórku. Biedni nie byli. Mieli ziemię w górach i na nizinach. Wymoknie na nizinach — urodzi w górach, wypali na górze — urodzi na nizinach. Był chleb i do chleba. W dni powszednie — do pracy, w niedzielę — do kościoła. Może za to ich wywieźli. Tak nieszczęście weszło do naszej rodziny. Nie ominęło żadnej galicyjskiej chaty. Ale nawet krótko skoszona łąka daje trawę — otawę, gęstszą i bardziej zieloną niż pierwszy pokos. Na rocznicę Szewczenki zeszła się cała wieś. Z czytelni wyniesiono wszystkie ławki, krzesła, a i tak nie było gdzie stanąć. „Testament” śpiewali wszyscy. Gdy ucichło — usłyszałem czyjeś zdławione szlochanie. Długo się nie rozchodzili. To tu, to tam — przed czytelnią, w uliczkach, naprzeciwko szkoły — czerniały w nocy grupki ludzi. Nie rozchodziliśmy się długo i my, uczestnicy wieczoru. I właśnie wtedy od swoich przedszkolnych koleżanek dowiedziałem się, że imię mojej wychowawczyni to Maria Sało, że już dziesięć lat nie ma jej wśród żywych. Zamordowali ją w pierwszych dniach wojny w żółkiewskim więzieniu. Skoro nazywasz się Sało, to wrzucili cię do wrzącego kotła. Czy tak było, czy nie — już nikt się nie dowie. Ale tak mówiono. A to, że cała podłoga i ściany były we krwi i kiedy mordowali, na podwórku ryczały włączone silniki — to już nie wymysł, to widzieli i słyszeli. przyswoiła zasady konspiracji, organizacji pracy podziemnej, łączności, propagandy. Praca podziemna z każdym dniem stawała się coraz bardziej niebezpieczna. W ręce enkawudzistów wpadło archiwum polskiej policji, a w nim — listy członków OUN, członków „Proświty”, innych patriotycznych towarzystw. I właśnie wtedy, gdy zaczęto masowo aresztować, wywozić na Sybir, Maria została przewodniczką kobiecych ogniw OUN, które aktywnie działały nie tylko na Żółkiewszczyźnie, ale i w okolicznych miasteczkach — w Kulikowie, Rawie Ruskiej, Mostach Wielkich. I jeszcze została łączniczką przy rejonowym przewodniczącym Dmytro. Grób zamęczonych w 1941 roku Majewskim i, oczywiście, była wtajemniczona w działalność podziemia. A pracy było dużo. Część podziemnych przerzucano przez granicę, za San, a dla tych, którzy zostali, wyszukiwano konspiracyjne mieszkania, organizowano wyżywienie, łączność i ani na chwilę nie przerywano oporu wobec czerwonej okupacji. Maria otrzymała polecenie — popracować z nauczycielami ze Wschodniej Ukrainy. Trzeba, żeby wiedzieli, na jakiej są ziemi i po co toczy się tutaj walka. Właśnie wśród nich enkawudziści próbowali zwerbować jak najwięcej tajnych współpracowników. Maria Sało często bywała w Macoszynie. Tutaj działała uzbrojona bojówka, macoszynianie mieli swoją służbę bezpieczeństwa, kilka konspiracyjnych mieszkań. Jedno z nich należało do mojego wuja Hryhorija Pełecha. Miejscowy komunista wydał Marię w ręce katów razem z mieszkańcami wsi Hryhorijem Kyrykiem, Iwanem Hrabowcem, Wasylem Stupnyckim oraz Iwanem Besykiem — przewodniczącym „Proświty” z sąsiedniego Sołoszyna. Wszystkich ich zamę-
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksander SZOKAŁO. Ludmyła Wałentyniwna urodziła się 28 stycznia 1959 roku w mieście Romny w rodzinie robotniczej. Ukończyła Sumskie Wyższe Studium Kultury i Sztuki im. D. Bortniańskiego. Członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy, Stowarzyszenia Działaczy Sztuki Estradowej Ukrainy, członek rzeczywisty Ukraińskiej Międzynarodowej Akademii Oryginalnych Idei. Ludmyła jest jedną z najbardziej aktywnych działaczek społecznych obwodu sumskiego końca lat 80. i 90. XX wieku. Jedna z założycielek i organizatorek krajoznawczo-literacko-artystycznego towarzystwa „Spadszczyna” w Sumach, które działało w warunkach prześladowań od 1984 roku, a z czasem powstało oficjalnie. Jest także jedną z założycielek pierwszych oddziałów w obwodzie Towarzystwa Języka Ukraińskiego, Ludowego Ruchu Ukrainy, Związku Ukrainek oraz Sumskiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Kobiet im. Ołeny Telihy, której przewodniczy od 1999 roku. Jako aktywna proświcianka Ludmyła kierowała Zespołem Kozackim, który jako pierwszy na Sumszczyźnie zaczął popularyzować ukraińskie pieśni patriotyczne i zaśpiewał Hymn Ukrainy podczas pierwszego wciągnięcia na maszt flagi narodowej w Sumach nad radą miejską. Poetka Ludmyła Romen jest wychowanką Sumskiego Obwodowego Zrzeszenia Literackiego „Zażynok”. Systematycznie zaczęła publikować od 1985 roku w prasie obwodowej i republikańskiej. Autorka tomików poetyckich: „Na witrianim wohni” (1994), „Horobyna nicz” (1996), „Mowczat derewa rodu” (1999), „Jabłuka z neba” (2000, 2002), „Biłyj łebid – łebid Czornyj” (2005), „Wiruju” (2006), „Hrim” (2006). A oprócz tego, czy przede wszystkim, Ludmyła Wałentyniwna jest matką trzech wspaniałych synów, których wychowała wraz z mężem Ołeksijem Hryhorowyczem Szewczenkiem, znanym działaczem społecznym Sumszczyzny. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz redakcja kulturoznawczego tygodnika „Słowo Proświty” serdecznie gratulują Ludmyle Romen (Szewczenko) – członkini zarządu Sumskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” i kierowniczce literacko-artystycznego ośrodka „Słowo” przy Towarzystwie – z okazji jubileuszu i życzą zdrowia, twórczej inspiracji oraz radości życia.
Tłumaczenie maszynowe
Wiele talentów posiada ta niezwykła kobieta: tkactwo artystyczne, muzyka (pianistka i dyrygent chóralny), matematyka, poezja… Stąd też polifoniczność jej pisarstwa i różnorodność przejawów wewnętrznego świata — tkanie płótna własnego losu. A los ma niełatwy (po urodzeniu dzieci pogorszyło się jej zdrowie), lecz wszystkie trudności przezwycięża wolą życia i miłością do świata. W konfesyjnych „Krutych schodach do Słowa” autorka odsłania głęboką pamięć duszy. Tak oto, z praźródeł ukraińskiego odczuwania świata, z czystości rolniczych wierzeń i obrzędów oraz z życiowego bólu narodziła się oryginalna i spójna książka poetycka — „Biały łabędź — łabędź Czarny”. W słowie wstępnym do niej doktor nauk filozoficznych I. Mozhowyj pisze: „Dzisiaj, kiedy zwracamy się do źródeł naszej duchowości, kiedy odradzają się dawne tradycje, dość aktualne są próby zrozumienia specyfiki tych wierzeń, które mimo wszystko odcisnęły piętno na mentalności, obyczajach i postrzeganiu świata przez Ukraińców”. U podstaw życiowego i artystycznego płótna Ludmyły Romen leży miłość, a wątek jaśnieje słonecznymi barwami. I wszystkie wzory na tym płótnie są napromieniowane miłością i stanowią zdania niewidzialnej sakralnej istoty tego słonecznego uczucia: „Miłość jest dawana i odbierana, bo Miłość to iskra wiecznego ognia, wieczna kropla życiodajnego Działania Stwórcy, nie każda dusza jest jej warta”. Przewodniczący Zaporoskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Taras Szewczenko, skończył siedemdziesiąt lat. Urodził się we wsi Stepkiwka w rejonie perwomajskim obwodu mikołajowskiego. Ukończył Odeski Uniwersytet Państwowy im. I. I. Miecznikowa, pracował jako nauczyciel szkoły średniej we wsi Kolisne w rejonie sarackim obwodu odeskiego, jednocześnie studiował na aspiranturze u profesora S. Bowzenki, obronił dysertację „Ukraińskie gwary górnego biegu rzeki Tyłygul” (1980). Badania naukowe poświęcił studiowaniu życiowej i twórczej drogi represjonowanych i zakazanych w czasach radzieckich ukraińskich językoznawców. Taras Szewczenko jest autorem ponad 150 publikacji. Aktywny zbieracz materiałów dialektalnych, głęboki badacz fonetyki, fonologii, fleksji, leksyki i częściowo składni gwar międzyrzecza Dniestru i Bohu. Szeregiem prac naukowych Taras Szewczenko wniósł znaczący wkład w badania gwar kontinuum językowego podolsko-stepowego. T. H. Szewczenko jest jednym z założycieli Zaporoskiego Zjednoczenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego, a od marca 1997 roku — przewodniczącym Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, szefem redakcji gazety proświtańskiej „Dniprowi porohy”. W maju 1995 r. Taras Hryhorowycz został wybrany członkiem zarządu obwodowego Zaporoskiej Organizacji Obwodowej Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów. Jest członkiem oddziału obwodowego Kongresu Ukraińskiej Inteligencji, członkiem komisji ds. odrodzenia narodowego przy obwodowej administracji państwowej, członkiem Bractwa OUN-UPA. Brał aktywny udział w organizacji obchodów 500-lecia ukraińskiego kozactwa, festiwalu piosenki ukraińskiej „Czerwona ruta” w Zaporożu. Od dwunastu lat kieruje obwodowym komitetem organizacyjnym ds. obchodów Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka, corocznych obchodów dnia urodzin i powtórnego pochówku T. Szewczenki. Brał udział w stworzeniu pamiątkowego Krzyża ofiarom ludobójstwa narodu ukraińskiego, postawionego przy cerkwi Świętej Trójcy za fundusze Pyłypa Taranenki. Odznaczony dyplomem z okazji 130-lecia Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki oraz medalem „Budowniczy Ukrainy” Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w 2000 roku, honorowymi dyplomami Zaporoskiej Obwodowej Administracji Państwowej i rady obwodowej. Witając szanownego jubilata z okazji dnia urodzin, życzymy zdrowia i pomyślności, sukcesów w wypełnianiu obowiązków społecznych. Zarząd Zaporoskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zarząd obwodowy Zaporoskiej Organizacji Obwodowej Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów, Zarząd Koszowy Bractwa OUN-UPA
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksij ROWENKO, wieś Horochołyna, rejon bohorodczański, obwód iwano-frankiwski
Petro Arsenycz należy do ukraińskiej inteligencji, której ideałem były idee samodzielnego, soborowego, demokratycznego państwa ukraińskiego. Petro Arsenycz urodził się 24 stycznia 1934 roku we wsi Nyżnij Bereziw, obecnie w rejonie kosowskim obwodu iwano-frankiwskiego, w rodzinie chłopskiej. Pozostawszy wcześnie bez matki, od dzieciństwa poznał ciężką pracę, a w wolnym czasie spieszył do czytelni „Proświty”. Podczas studiów na wydziale historycznym Kijowskiego Uniwersytetu im. T. Szewczenki spotkał się ze znanym artystą, zbieraczem narodowych skarbów Iwanem Hončarem. Pracował w Stanisławowskim (obecnie Iwano-Frankiwskim) Muzeum Krajoznawczym na stanowisku starszego pracownika naukowego działu historii. W latach 1962–1966 P. Arsenycz zajmował stanowisko starszego wykładowcy archeologii i stenografii w Iwano-Frankiwskim Instytucie Pedagogicznym, z którego go zwolniono za „poparcie ideologii ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu, …za związek z nacjonalistą Morozem W. J.”. W latach 1965–1986 doznawał prześladowań. Ustanowiwszy w 1967 roku jednym z założycieli obwodowego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, wiele zrobił dla zachowania narodowego dziedzictwa kulturalnego. W 1970 roku otrzymał Dyplom Ministerstwa Kultury. Zdał na „celująco” egzamin kandydacki z etnografii ukraińskiej i napisał rozprawę „Wołodymyr Szuchewycz — badacz Huculszczyzny”. Jednak nie dopuszczono go do obrony z powodów politycznych. (W. Szuchewycz był dziadkiem Romana Szuchewycza, generała-chorążego UPA.)
W obwodzie czerkaskim zapisywał wspomnienia świadków Hołodomoru 1932–33, odwiedził w Umaniu represjonowaną Nadiję Surowcewą, która przekazała mu na przechowanie swoje rękopisy. Brał udział w Międzynarodowym Zjeździe Slawistów w Kijowie w 1983 roku, a w roku następnym — w wykopaliskach archeologicznych we wsi Pyłyny w rejonie kołomyjskim. W 1988 roku wystąpił z inicjatywą przekazania budynku Towarzystwa Sportowego na ulicy Hruszewskiego 18 (obecnie Dom Ludowy „Proświta”) pod muzeum T. H. Szewczenki. W latach narodowego i politycznego przebudzenia Petro Arsenicz był członkiem Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki, „Proświty”, „Memoriału”, NRU, Związku Krajoznawców im. I. Franki, towarzystwa „Huculszczyzna”. Występował przeciwko rusyfikacji, niszczeniu zabytków historii i kultury, sprzyjał narodowemu odrodzeniu kraju. W 1990 roku powrócił do działalności pedagogicznej na stanowisku docenta katedry historii Uniwersytetu Prykarpackiego im. Wasyla Stefanyka. Petro Arsenicz, etnograf z powołania, poświęca wiele czasu badaniom ludoznawczym Huculszczyzny, publikuje w prasie materiały o pobycie na Prykarpaciu Iwana Franki, Mychajła Drahomanowa, Wołodymyra Hnatiuka, Juryja Fedkowycza, Łesi Ukrainki, Olhy Kobylanskiej, Mykoły Kociubynskiego, Hnata Chotkiewycza, Iwanny Błażkewycz, Bohdana Łepkiego, Wołodymyra Samijłenki, rodziny Kruszelnyćkich, o życiu i twórczości Wasyla Atamaniuka, Mykoły Kozoriza, Wasyla Stefanyka, Marka Czeremszyny, N. Kobrynskiej, I. Rubczaka i innych. Petro Arsenicz — jeden z najzagorzalszych ukraińskich kolekcjonerów. W jego zbiorach znajduje się wiele rzadkich książek, broszur, pocztówek, dokumentalnych fotografii, prasy itd. Na wystawach, które organizuje krajoznawca, ożywa historia rodzinnego kraju — od doby książęcej po współczesność. Naukowiec wydał 38 książek, napisał ponad 1500 artykułów z historii i kultury Prykarpacia. Jest organizatorem muzeów na terenie kraju, uczestnikiem ogólnoukraińskich i międzynarodowych konferencji itd. Laureat nagrody im. P. Czubynskiego, członek Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki we Lwowie, Narodowej Akademii Ukrainoznawców, Naczelnej Rady Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, zarządu Ogólnoukraińskiej Elity Krajoznawców, przewodniczący obwodowego zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Obchodząc 75-lecie, P. Arsenicz pełen sił i energii. Więc z rosy i wody Panu, Petrze Iwanowiczu!
Tłumaczenie maszynowe
26 stycznia minęło 55 lat od urodzin przewodniczącego Sewastopolskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, pisarza Wołodymyra Procenki. Niedawno Wołodymyr został wybrany głównym atamanem Sewastopolsko-Czarnomorskiego Kosza stowarzyszenia „Międzynarodowe Kozactwo”. Związek Oficerów Ukrainy nagrodził znanego działacza społecznego wysokim odznaczeniem — Krzyżem Oficerskim „Za zasługi”. Ukraińska społeczność Sewastopola oraz ukraińskie kozactwo szczerze gratulują pobratymcowi jubileuszu, życzą dobrego zdrowia, szczęścia, twórczego niepokoju, męstwa i niestrudzenia w głównej sprawie jego życia — budowie niepodległej, sobornej Ukrainy. Przewodniczący Ukraińskiej Społeczności Sewastopola, zasłużony dziennikarz Ukrainy Myrosław MAMCZAK; przewodniczący Sewastopolskiej Organizacji Związku Oficerów Ukrainy Wasyl KASIUK; zastępczyni przewodniczącego Sewastopolskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Lubow PŁASKALNA; redakcja gazety „Słowo Proświty”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Nina WITUSZKO, członkini zarządu Krolewieckiego oddziału miejskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, obwód sumski. O Ołeksie Wasylowyczu Hryszczence mieszkańcy Królewca dowiedzieli się już całkiem sporo (choć do 1991 r. nazwisko to było im nieznane). Niedawno obchodzono jego 125. rocznicę urodzin. Do sprawy włączyły się także instytucje państwowe: „Ukrposzta” wraz z wydawnictwem „Marka Ukrainy” wydała jubileuszową kopertę, na której zaznaczono: „Ołeks Hryszczenko (1883—1977) — malarz, pisarz, historyk sztuki”. Całe życie poświęcił sztuce. Nie skusił się nawet na stanowisko dyrektora Galerii Trietiakowskiej. Wiedział: prawdziwy artysta nie powinien być urzędnikiem. Burzliwe wydarzenia lat 1918—1919 wypchnęły go do Europy. Poza granicami Ukrainy żył i tworzył ponad 70 lat. Jego prace znajdują się w kolekcjach największych muzeów świata, w szczególności w Kopenhadze, Brukseli, Grenoble, Madrycie, Paryżu, Filadelfii, Moskwie. Pragnął, aby także na Ukrainie były jego dzieła. Choć późno, bo dopiero w 2006 roku, Narodowe Muzeum Sztuki wzbogaciło się o nie (67 dzieł malarstwa i grafiki, jeden gobelin). Syn ziemi królewieckiej był także pisarzem-pamiętnikarzem. Jedna z jego najlepszych książek to „Ukraina moich błękitnych dni”, wydana w 1958 roku w Monachium. Są w niej wzruszające wspomnienia o dziecięcych i młodzieńczych latach w Królewcu, ukraińskich zwyczajach, tradycjach, życiu codziennym, o barwnych ludziach, którzy go otaczali. Książka zachwyca soczystym, melodyjnym językiem, ciepłem domowego ogniska, zgody i miłości. Królewieccy proświcianie, choć przeczytali ją jeszcze na początku lat 90., mieli tylko jeden egzemplarz. Dlatego pojawił się problem wznowienia. W 2001 roku w Charkowie książkę wydano ponownie. Bardzo się cieszyliśmy, bo wspieraliśmy wydawców. Ale z jakiegoś powodu zamiast zapowiadanych 500 egzemplarzy przywieziono nam tylko kilka. I prawie wszystkie te egzemplarze okazały się wadliwe — brakowało 24 stron. Inicjatorami charkowskiego wydania byli rówieńscy proświcianie, redaktorzy i korektorzy: Mychajło Borejko, Jewhenija Hładunowa, Natalija Podranećka, którzy nie otrzymali ani jednego egzemplarza. Dlatego zdecydowano, że prace wydrukowano w 1912 roku i wznowiono na Krymie na 150-lecie L. Symyrenki. Rękopisy drugiego i trzeciego tomu zostały utracone w latach wojny domowej. W ciągu wieloletnich poszukiwań w archiwach kilku krajów P. Wowczacz odnalazł część utraconych rękopisów. Bolszewicy i denikinowcy zniszczyli i ograbili posiadłość Symyrenków, zniszczyli archiwum, samego uczonego zabili czekiści w 1920 roku. A rozstrzelanie w 1938 roku wybitnego naukowca, kontynuatora dzieła Łewka Symyrenki — jego syna Wołodymyra, rozgromienie unikalnej szkoły Symyrenki spowodowały ostateczne zniszczenie archiwów. Publikacje ojca i syna Symyrenków, pozostałości materiałów archiwalnych pozwoliły zrekonstruować drugi tom. W książce znajduje się dodatek, w którym czołowi naukowcy Ukrainy naświetlają współczesny stan technologii uprawy wszystkich kultur, które badał Łewko Symyrenko. Zorganizowaliśmy Świąteczną Kolędę, aby zachęcić ludzi do udziału w obrzędach ludowych, przeprowadziliśmy konkurs na najlepsze wykonanie kolęd. Niezwykle ważne jest, aby media wreszcie stały się ukraińskie. W telewizji nie wspomina się o znanych ukraińskich uczonych, pisarzach, artystach. Za to ciągle migoczą rosyjskie „gwiazdy”. Niedawno w TSN pokazano materiał: mieszkańców domu, na którym znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona reżyserowi filmowemu, w dniu jego urodzin zapytano, kim jest Serhij Paradżanow. Nie wiedzą! Zgadzam się z każdym słowem artykułu Lubow Hołoty „Żegnaj, przestępny!”. Prosimy o informowanie o tym, czym zajmuje się Instytut Pamięci Narodowej, Instytut Języka Ukraińskiego, państwowe instytucje o profilu kulturoznawczym, związki twórcze, a także o metodach pracy w oddziałach proświcianckich, o planowanych akcjach. Nie zaszkodziłoby posłuchać także członków zarządu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Życzę sukcesów w pracy proświcianckiej!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
by ponownie wydać utwór Ołeksy Hryszczenki jeszcze raz. Znaleźli dobroczyńców i wydrukowali elegancką książkę: twarda oprawa, ozdobiona krolewieckim ornamentem ręcznikowym, z wieloma ilustracjami. Wspaniałe przedmowie do książki napisała kandydat nauk pedagogicznych, docent Lilija Owdijczuk. Niejednokrotnie zwracali się mieszkańcy Równego także do nas, krolewieckich proświecian. Nasz entuzjasta Iwan Kobyzkyj jeździł do Równego w celu współpracy. Dlatego z Równego przysłali krolewieckiej „Proświcie” w prezencie 25 egzemplarzy. Otrzymawszy taki wspaniały prezent, urządziliśmy prezentacje: w szkole nr 4 dla uczniów klas starszych i nauczycieli, w rejonowym wydziale oświaty — dla zastępców dyrektorów szkół rejonu. Zaprezentowaliśmy także moją książkę „Proświta” — nasz los”, która niedawno ukazała się w wydawnictwie „Proświta” w Kijowie. W niej jest rozdział o Ołeksie Hryszczence, który swoją twórczością połączył nas. Ołeksij NEŻYWYJ, docent Ługańskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki Czytam nowy tomik poetycki Ołeksandra PecZory „Powstali uśpione niepokoje” (Połtawa: Połtawskie obwodowe zjednoczenie WUT „Proświta” im. T. Szewczenki, 2008) i jakbym widział rodzinną Łubieńszczyznę — jej niedaleką przeszłość i teraźniejszość. Nie zawsze wywołuje radosne uczucia to, co przemyślane przez artystyczne odczucie świata literata. Oto wiersz „Okaleczona wieś”: Moja wieś zmieniła się w chutor. I prawie nie zostało w niej wieśniaków. Chaty, sady — mogiłami skute. Hasają w chwastach święta ziemia. I rzeczywiście, myślę, wspominając wieś Chytci, gdzie się urodziłem i wychowałem i od której, zwłaszcza w dawnej części, pozostały głównie zawalone i rozgrabione budynki. Takich niezbyt optymistycznych szkiców i pejzaży (autor książki jest profesjonalnym artystą) jest tutaj niemało. Jednak w większości poezji Ołeksandr PecZora pragnie odtworzyć czy nie najtrudniejsze w życiu jednostki i społeczeństwa — połączenie pamięci historycznej i teraźniejszości. I główną uwagę skupiono na przemyśleniu postaci wybitnych twórców, którzy odzwierciedlali w twórczości światopogląd narodu. Dla autora są to przede wszystkim Taras Szewczenko i Wasyl Symonenko. Początkowo obraz Wielkiego Kobziarza przychodzi do czytelnika przez pryzmat jego podróży po Łubieńszczyźnie, pobytu we wsi Iskiwci. Teraz z udziałem proświecian odbywa się tutaj coroczne święto szewczenkowskie. Wasylowi Symonence poświęcono rozdział „Dobry rycerz Symon”, który rozpoczyna się wierszem „Wybacz, Wasylu”. Jego rodzinna wieś Bijwci niedaleko Łubniów, nieco dalej — Tarandywci. Tam działa szkolne muzeum literackie Wasyla Symonenki. Tutaj co roku na Wasyla przyjeżdżają pisarze z Kijowa, Połtawy, Łubniów. Wzruszony, Ołeksandr PecZora wtedy czyta: Wybacz, Wasylu, niedalekim tym, którzy w czasach sowieckiej choroby przeciwko tobie i martwemu walczyli, lecz nie zdołali twego ducha zwyciężyć. Bliski ludowej formie pieśniarskiej cykl wierszowany „Uśpione niepokoje”, który narodził się pod wrażeniem spotkań z matką Wasyla Symonenki: Obejmuje Udaj Bijwci przepiękne. Pamiętają ludzie sławną matkę Hannę. A ona w Czerkasach, siwa i bezsilna, Obejmuje często synową mogiłę… Dumy biją w skronie, w kraj łubieński płyną: Tu Wasyl w zaspach kilometry mierzył. Tu stawał poetą, w Ukrainę wierzył. W końcowym rozdziale „Motywy rodzinnego kraju” zamieszczono wiersze Ołeksandra PecZory, które stały się pieśniami. Piękne słowo „rodzinny kraj” stało się nazwą historyczno-krajoznawczego i literacko-artystycznego czasopisma, założycielem i wydawcą jego jest Ołeksandr PecZora, przewodniczący Łubieńskiego miejskiego zjednoczenia WUT „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, autor książek poetyckich, fotografik, organizator świąt literacko-artystycznych. Obdarowujemy i prezentujemy książki edukatorom. W centrum — portret Ołeksy Hryszczenki, stworzony przez proświecianina Mykołę Łytwyna (na zdjęciu drugi od prawej)
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor CHOMENKO, Krym. W Symferopolu odbyła się prezentacja wydania drugiego tomu książki „Krymskie sadownictwo przemysłowe” ukraińskiego uczonego-ogrodnika i pomologa Lewka Płatonowycza Symyrenki. Wydawca monografii, krymski akademik Petro Wołwacz, zadedykował to wydarzenie Dniu Jedności Ukrainy, własnym 70. urodzinom oraz 50-leciu działalności naukowej. Zaznaczył, że książka o nieprzeciętnej wartości naukowej powraca do ukraińskiej i światowej nauki sadowniczej oraz historii ojczystej dokładnie 100 lat po jej wydaniu. Pierwszy tom fundamentalnej L. P. Symyrenko
Tłumaczenie maszynowe
Wiera BODNARUK, profesor, przewodnicząca Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki w Chicago
O działalności obwodowych i miejscowych Proświt oraz ich potrzebach dowiadujemy się z ich listów, z „Słowa Proświty”. Ponieważ rok 2008 upłynął pod hasłem pamięci Hołodomoru 1932–1933, udzieliliśmy pomocy finansowej na wydanie książek o tej wielkiej tragedii oddziałom Proświt w Chersoniu, Charkowie, Równem, Czernihowie, Zaporożu, Sumach, Sewastopolu i Ługańsku. Na stworzenie strony internetowej o Hołodomorze na Mikołajowszczyźnie przekazaliśmy środki uniwersytetowi im. Piotra Mohyły w Mikołajowie. Środki na stypendia dla studentów z ubogich rodzin, którzy będą studiować ukrainistykę, przekazaliśmy Akademii Ostrogskiej, uniwersytetowi im. Piotra Mohyły w Mikołajowie oraz studentom w Kijowie za pośrednictwem „Smołoskypu”. Na pierwszy podręcznik farmakologii w języku ukraińskim przekazaliśmy środki na Uniwersytet Doniecki, na
Tetiana POŁUBKO, uczennica klasy 11, młoda członkini Proświty, m. Czerniowce
Serdeczne podziękowania dla naczelnego redaktora p. Ljubow Hołoty za ufundowaną prenumeratę na rok 2009.
festiwal młodzieży „Mazepa-fest” oraz na pomnik hetmana Mazepy w Połtawie. Oprócz pomocy finansowej wysłaliśmy 15 paczek książek na uniwersytety w Ostrogu i Mikołajowie, do Kijowa oraz do „Proświty” w Samborze. Członkowie naszego Towarzystwa aktywnie uczestniczyli w obchodach 75. rocznicy Hołodomoru w Chicago w stanie Illinois oraz w North Port na Florydzie. Zorganizowaliśmy wieczór literacki Wasyla Stusa, rozpowszechnialiśmy książkę „Wasyl Stus w odbiciach”, wydaną przez „Proświtę” w Połtawie. Te imprezy były opisywane w ukraińskiej i amerykańskiej prasie. Nas w diasporze bardzo niepokoją wiadomości z Ukrainy o braku tolerancji i współpracy między frakcjami w Radzie Najwyższej. W czasie kryzysu gospodarczego współpraca jest bardzo ważna, aby Ukraińcy pokonali wszystkie trudności i osiągnęli odpowiedni poziom życia, aby kultura ukraińska się rozwijała. Życzymy sukcesów w waszej pracy na rzecz narodu ukraińskiego i Państwa Ukraińskiego!
Lubię „Słowo Proświty”, ale wychowuje mnie babcia, która zastąpiła i ojca, i matkę, dlatego nie zawsze starcza nam pieniędzy na prenumeratę. W pierwszym numerze przeczytałam artykuł Ludmyły Stryżko „Czczą byka, drwiąc z Tarasa”, który mnie zainteresował. Niepokoi mnie zachwyt współczesnych wschodnimi tradycjami. Przecież my, Ukraińcy, mamy własne tradycje — od przodków. W zeszłym roku ukończyłam z wyróżnieniem szkołę artystyczną im. Mykoły Iwasiuka. Jedną z prac egzaminacyjnych był obraz „Świąteczny wieczór”. Kiedy go malowałam, nawet nie przyszło mi do głowy, by przedstawić tam szczura czy byka. Chciałam pokazać to, co rodzime, by samej zbliżyć się i zbliżyć widzów do odwiecznych obyczajów, które przetrwały wieki. Warto wiedzieć, co szanują inne narody, ale nie trzeba ślepo kopiować ich upodobań.
Tłumaczenie maszynowe
W. SYDORUK, przewodnicząca Iljicziwskiego Miejskiego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, obwód odeski
Przeczytałam wiadomość L. Stryżko, spojrzałam na te „rogi” i oczywiście się oburzyłam. Być może wydawca nie włożył w swoje arcydzieło nic obraźliwego dla Ukraińców, ale jaki to brak smaku i kultury! Uporczywie uczymy się wschodniego horoskopu, chińskich mądrości, to czemu się dziwić? A swojego często nie znamy. U nas w Iljicziwsku do dziś ktoś nazywa siebie „chachoł”, szczerze się dziwi, po co nam w mieście ukraińska gazeta, w konflikcie gazowym popiera rosyjskie interesy, lży ukraińską kulturę. To przeważnie ludzie, którzy potrafią zarabiać pieniądze, ale wciąż im mało. W takich warunkach „Proświta” pracuje, nie szczędząc sił. Zapoczą-
Tłumaczenie maszynowe
Larysa MASEKO, doktor nauk filologicznych, profesor, laureatka nagrody im. Borysa Hrinczenki
Jeśli mówić o osiągnięciach w dziedzinie polityki językowej w latach niepodległości, to przede wszystkim należy do nich zachowanie statusu języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego, mimo nieustannych dążeń prorosyjskiej i małoruskiej części polityków do wprowadzenia języka rosyjskiego jako drugiego języka państwowego. Wymagało to znacznych wysiłków sił narodowo-demokratycznych, a rola Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki w utrwaleniu państwowego statusu języka ukraińskiego jest niezaprzeczalna.
Znaczny postęp w zakresie rozszerzania funkcji języka ukraińskiego obserwuje się w sferze oświaty. Jeśli w 1987 roku ponad połowa uczniów na Ukrainie uczyła się w szkołach rosyjskojęzycznych, to w latach niepodległości zrusyfikowanie Ukraińców poprzez system oświaty zostało zatrzymane. Obecnie w kraju przeważają szkoły i wyższe zakłady naukowe z państwowym językiem nauczania. Ponadto stworzono sieć ogólnokształcących szkół z nauczaniem językami narodowych mniejszości. Według danych «Statystycznego rocznika Ukrainy za 2006 r.», na początku roku szkolnego 2006—2007 na Ukrainie funkcjonowało 21 417 ogólnokształcących zakładów naukowych różnych form własności. Uczyło się w nich 5 120 147 uczniów, z których 79 % zdobywało wykształcenie w języku ukraińskim, 20 % w języku rosyjskim, 24,2 tys. uczniów w języku rumuńskim, 18,5 tys. w węgierskim, 5,5 tys. w mołdawskim, 6,0 tys. w krymskotatarskim, 1,5 tys. w polskim, 0,4 tys. w angielskim, 0,05 tys. w słowackim, 0,1 tys. w bułgarskim¹. W wyższych zakładach naukowych, których na Ukrainie funkcjonuje 966, według danych Ministerstwa Oświaty i Nauki na 1 stycznia 2007 r., łączna liczba studentów wynosiła 2 786 582. W ZWN I–II poziomu akredytacji uczyło się 468 029 studentów. Z nich w języku państwowym — 84,7 %, w rosyjskim — 15,3 %. Liczba studentów w ZWN III–IV poziomu akredytacji wynosiła 2 318 553, z nich w języku ukraińskim uczyło się 83 %, w rosyjskim — 16,9 %².
Jednocześnie osiągnięcia w dziedzinie oświaty są znacznie skromniejsze na wschodzie i południu. Tak, w Ługańsku tylko 10,3 % uczniów uczy się w języku ukraińskim, a w obwodzie — 40 %³. Iryna Mahrycka przytacza również taki wymowny fakt. W Swerdłowsku w obwodzie ługańskim, według danych statystycznych, 40 % uczniów uczy się w szkołach ukraińskojęzycznych. Natomiast zgłoszenia do przystąpienia do ogólnopaństwowych testów w roku szkolnym 2007—2008 rozłożyły się następująco: chęć pisania testów w języku ukraińskim wyraziło 14 % uczniów, w rosyjskim — 86 %. W związku z tym, bez wątpienia, można twierdząco odpowiedzieć na pytanie, które zadaje I. Mahrycka, komentując przytoczoną statystykę: «Czy może te ostatnie procenty są wskaźnikami rzeczywistego stanu nauczania w języku ukraińskim w Swerdłowsku?»⁴
Jedną z przyczyn niskiego poziomu władania językiem państwowym wśród absolwentów szkół na Ługańszczyźnie jest nieprzestrzeganie reżimu językowego w ukraińskich szkołach. Niestety, ukraińskojęzyczny status wielu placówek oświatowych pozostaje względny nie tylko w regionach problemowych pod względem funkcjonowania języka ukraińskiego, ale także w szkołach i wyższych zakładach naukowych stolicy. Używanie języka ukraińskiego ogranicza się do zajęć lekcyjnych, na przerwach uczniowie i studenci, a niekiedy także pedagodzy przechodzą na rozmowy po rosyjsku. Aby sytuacja komunikacyjna zmieniła się na korzyść języka ukraińskiego, musi się ukształtować krytyczna masa nauczycieli, którzy wykazywaliby językową stałość, byliby wzorem nie tylko języka, lecz także etycznego zachowania dla tych, których uczą.
Tymczasem w środowisku szkół i wyższych zakładów naukowych stolicy obserwuje się także pewne pozytywne tendencje. Tak, dyrektor ukraińskojęzycznego kijowskiego liceum «Hołosijiwśkyj» Ju. Woloszczuk zaznacza w wywiadzie eksperckim: «Nauczyciele między sobą rozmawiają po ukraińsku i po rosyjsku w proporcji 60:40, uczniowie — 50:50, rodzice 60:40. Taka sytuacja nie jest zupełnie naturalna. W ostatnim czasie sytuacja w tym zakresie znacznie się poprawiła. Obecnie już obserwuje się taką tendencję: im młodsi rodzice, tym wyższy procent rozmów w języku ukraińskim»⁵.
Pedagog podkreśla też oczywiste przyczyny niskiego poziomu używania języka ukraińskiego w systemie komunikacji miejskiej — brak uzgodnionych działań, ukierunkowanych na upowszechnianie języka ukraińskiego w sferze oświaty, z jednej strony, i w sferze kultury — z drugiej: «Kiedy przeważająca większość prasy jest rosyjskojęzyczna, kiedy większość programów telewizyjnych jest rosyjskojęzyczna, to wychodzi na to, że naprawdę państwowa polityka językowa istnieje tylko w sferze oświaty, a powinna być wszędzie»⁶.
Z tymi słowami nie sposób się nie zgodzić. Wszyscy, którym nie jest obojętna przyszłość naszego państwa — działacze, organizacje społeczne, wydawnictwa, w tym «Słowo Proświty», stale zwracali uwagę kierownictwu kraju na zagrażający państwowej suwerenności stan naszej przestrzeni informacyjno-kulturalnej, w której rządzi sąsiednie państwo. Właśnie tę sferę, nie mniej ważną dla przyszłości języka ukraińskiego, a w konsekwencji także narodu, w latach niepodległości faktycznie utracono.
Na potwierdzenie przytoczmy najnowsze dane statystyczne dotyczące prasy. Największy nakład (a zatem i rozpowszechnienie) na Ukrainie mają dwie rosyjskojęzyczne gazety — «Fakty» (1,1 mln, według innych szacunków — 600 000) i «Siegodnia» (700 000, według innych szacunków — 500 000). Gazety te nie tylko utrzymują czytelników we wspólnej z Rosją przestrzeni informacyjno-kulturalnej, lecz także stale, jak na przykład gazeta «Siegodnia», publikują materiały dyskredytujące ukraińską kulturę. Wymowny jest już sam fakt, że ekspertem ds. kultury w gazecie «Siegodnia» występuje ukrainofob Ołeś Buzyna. W pierwszej czwórce największych gazet wydawanych na Ukrainie znajduje się tylko jedna ukraińskojęzyczna, o nakładzie 200 000 — «Silśki wisti». Jej czytelnicy to przede wszystkim mieszkańcy wsi⁷.
Ta sama sytuacja występuje w sferze rozrywkowo-informacyjnych mediów. Dla ilustracji porównajmy nakłady ukrainojęzycznych i rosyjskojęzycznych glamourowych czasopism dla kobiet. Ukrainojęzyczny magazyn „Вона” ukazuje się w nakładzie 35 tysięcy, podczas gdy rosyjskojęzyczny magazyn kobiecy „Натали” ma nakład 642 tysiące, a rosyjskojęzyczny „Cosmopolitan в Украине” — 135 tysięcy. Ukrainojęzyczne czasopisma kobiece również znacznie ustępują rosyjskojęzycznym pod względem objętości: „Вона” liczy 122 strony, a „Cosmopolitan в Украине” — 242 strony8.
O okupacji rynku książki na Ukrainie przez rosyjską książkę napisano wiele. Mimo że literatura ukraińska intensywnie się rozwija, a każdego roku pojawia się wiele utworów różnych gatunków, w tym popularnych, nakłady ukraińskich książek są w setki razy niższe od rosyjskich.
Stan ukraińskiego wydawnictwa książkowego i dystrybucji książek został szczegółowo przedstawiony, między innymi, w raporcie ekspertów z 2006 roku: „Niedocenianie przez państwo fundamentalnej roli książki w kształtowaniu świadomości narodowej i obywatelskiej, bezsystemowość i niekonsekwencja działań mających na celu wspieranie wydawnictwa i dystrybucji książek, brak skutecznego monitoringu efektywności tych działań, brak ciągłości w działaniach organów władzy w zakresie rozwoju wydawnictwa oraz zabezpieczenia prawnego tego procesu nie pozwoliły istotnie zmienić sytuacji na rynku książki. Tak, w 1990 roku na Ukrainie wydano ponad 170 mln egzemplarzy książek, czyli 3,27 książki na mieszkańca, które równocześnie sprzedawano w ponad 4 000 księgarniach. Natomiast w 2005 roku wydano 54 mln egzemplarzy, czyli 1,15 książki na mieszkańca. Ale sprzedać ten wolumen książek ukraińscy wydawcy mogli już w 400 księgarniach. Zatem jeśli liczba książek według nakładów zmniejszyła się 3,14 raza, to liczba księgarń – niemal 11 razy. To świadectwo degradacji infrastruktury, która powinna zapewniać popularyzację i promocję narodowej książki wśród odbiorców. Równocześnie obserwuje się pozytywną dynamikę wzrostu liczby wydań według tytułów (1990 rok – 7 046 tytułów, 2005 – 15 720 tytułów), jednak bez zwiększenia masy nakładowej książek nie udało się istotnie poprawić pozycji ukraińskiej książki. Jeśli w 1991 roku nakład jednego tytułu wynosił
Tłumaczenie maszynowe
23,2 tysiąca egzemplarzy, to w 2005 roku — 3,4 tysiąca. Jednak ta średnia liczba obejmuje również literaturę edukacyjną dla szkół ogólnokształcących, gdzie nakład jednego tytułu wynosi czasem setki tysięcy egzemplarzy. Zatem średni nakład „rynkowej” książki nie przekracza 500 egzemplarzy, co czyni ją niemal niedostępną dla przeciętnego Ukraińca”9. Nie obserwuje się istotnej poprawy sytuacji również w ciągu ostatnich dwóch lat. Tak więc kijowska administracja nie tylko kontynuuje zamykanie stołecznych księgarni, w szczególności specjalistycznych, ale także nie przedłuża umów najmu z państwowymi wyspecjalizowanymi wydawnictwami „Dnipro”, „Mystectwo”, Ukraińska Encyklopedia im. M. P. Bażana, PWA „Księga Pamięci Ukrainy”, „Oberehy” i in.10. Stan wydawnictw i rozpowszechniania książek, zgodnie z którym rosyjskie książki mają absolutną przewagę na ukraińskim rynku, odpowiednio kształtuje również popyt, blokując zmianę sytuacji na korzyść artefaktów literatury ukraińskiej. Niedawne ogólnoukraińskie badanie, które wyjaśniało także kwestię wyboru języka, w którym zazwyczaj respondenci czytają literaturę piękną, dało następujące wyniki: 16,7 % poinformowało, że czyta po ukraińsku, 40,3 % — po rosyjsku i 37,3 % — w obu językach11. To samo badanie pokazuje, że do dwujęzycznych regionów należą nie tylko centrum i północ, gdzie większość czyta literaturę piękną w równym stopniu w języku ukraińskim i rosyjskim (odpowiednio 54,2 % i 48,9 %), ale także zachód (43,4 %). Natomiast na wschodzie i południu liczba respondentów, którzy czytają literaturę w obu językach, znacznie maleje (odpowiednio do 26,4 % i 24,3 %). Większość populacji tych regionów czyta literaturę piękną w języku rosyjskim (68,9 % i 65,5 %)12. Dyskusje w grupach fokusowych we wschodnich i południowych obwodach potwierdziły, że ich mieszkańcy preferują rosyjskie książki. Ukraińską książkę kupują tylko pod warunkiem, że nie ma rosyjskiej alternatywy, a książka jest bezwzględnie potrzebna. Niektórzy nawet deklarowali, że odmawiają czytania ukraińskich książek13. Zatem wpływ literatury ukraińskiej we wschodnich i południowych obwodach przez lata niepodległości został sprowadzony niemal do zera. Ciąg dalszy nastąpi. 1. Kalinowska Oksana. Sytuacja językowa w sferze edukacji // Polityka językowa i sytuacja językowa na Ukrainie. Analiza i rekomendacje. — Kijów, 2008. — S. 202. 2. Tamże. — S. 203. 3. Tamże. 4. Tamże. — S. 83. 5. Tamże. — S. 218. 6. Tamże. — S. 218. 7. Besters-Dilger Juliane. Polityka językowa w środkach masowego przekazu // Polityka językowa i sytuacja językowa na Ukrainie. Analiza i rekomendacje. — Kijów, 2008. — S. 244. 8. Lewkowa Anastasija. — Język ukraiński we współczesnej kulturze masowej. — Praca kwalifikacyjna na uzyskanie stopnia licencjata filologii. — Kijów, 2008. — S. 33. 9. Raport ekspercki „Ukraina w 2006 roku: sytuacja wewnętrzna i zewnętrzna oraz perspektywy rozwoju”. — Kijów, 2007. — S. 32. 10. Sfera humanitarna Ukrainy. Stan. Rozwój. Perspektywy. Zbiór materiałów informacyjno-źródłowych. — Kijów, 2008. — S. 70. 11. Besters-Dilger Juliane. Polityka językowa w środkach masowego przekazu // „Polityka językowa i sytuacja językowa na Ukrainie. Analiza i rekomendacje”. — Kijów, 2008. — S. 269. 12. Tamże. 13. Tamże. — S. 270. Stepan BOJKO, m. Iwano-Frankiwsk Niestety, naród ukraiński nie tylko pije, wymiera od narkotyków i AIDS, ale także degraduje. Brudnym słowem grzeszą u nas we wszystkich sferach, niezależnie od majątku i pozycji społecznej. Piosenkarz Kuźma zszokował publiczność piosenką „Trzeba wszystkich posłać na…”, a minister spraw wewnętrznych J. Łucenko oświadczył merowi Kijowa L. Czernowieckiemu: „Lepiej być gejem, niż politycznym pedałem”. A niedawno na 5 kanale przeciwnicy z dwóch partii tak się kłócili, że pomyślałem: włóczędzy, a nie członkowie parlamentu. Więc gdzie żyjemy? Filolodzy nazywają obecną sytuację pandemią, zarazą złorzeczenia. Statystyka twierdzi, że sympatyków grubiaństwa jest coraz więcej. Według danych Ukraińskiego Instytutu Badań Społecznych, 55 % Ukraińców wcale nie peszy niecenzuralne słownictwo, które często wykorzystuje się w filmach, programach telewizyjnych, i tylko 20 % odmawia oglądania programów telewizyjnych oraz czytania literatury z przekleństwami. Język literacki dla wielu Ukraińców staje się atawizmem. Nie chce się wierzyć, że turecki podróżnik Ewlija Czelebi, odwiedziwszy Ukrainę w XVII w. i uznawszy bogactwo naszego języka, naliczył w nim tylko cztery przekleństwa: „czort”, „didko”, „świnia”, „pies”. A niedawno stołeczna językoznawczyni profesor Łesia Stawyćka wydała słownik niecenzuralnego słownictwa „Język ukraiński bez tabu”, gdzie podano pięć tysięcy niecenzuralnych słów i stałych zwrotów. Jak zaznaczyła autorka, aby przekleństwo zostało wniesione do tej książki, „musiało być powielane w książkach, pojawić się w gazetach, w radiu oraz telewizji”. Opinie naukowców o czasie pojawienia się tych słów-pasożytów są różne. Tak więc Iryna Farion, kandydat nauk filologicznych, autorka kilku książek, uważa, że na Ukrainę te słowa przyszły przede wszystkim z Rosji. Istnieje teoria: przekleństwa najbardziej rozpowszechnione są u tych narodów, które odznaczają się zaborczymi tendencjami w zachowaniu. Rosja wyprodukowała ten kod. Niecenzuralne przekleństwa można traktować jako protest przeciwko społeczeństwu, które w czymś nie zadowala jednostki. Także przekleństwo może być po prostu słowem-pasożytem lub oznaką niskiego poziomu intelektu, wynikiem niezdolności do wyrażenia myśli. Doły społeczne niby przeklinają od ciężkiego życia. Ale dobrze pamiętam czasy powojenne, kiedy my, dzieci, mogliśmy tylko marzyć o obecnej odzieży, słodyczach czy zabawkach, ale razem z rodzicami odwiedzaliśmy chorych, rodziny, które biedowały… Nie złorzeczyliśmy Bogu czy państwu, nie zazdrościliśmy, a zadowalaliśmy się tym, co mieliśmy. Pamiętam, w 1947 roku, kiedy mama szła w pole, a mnie zostawiała wiadro drobnych ziemniaków, ja po dwa ziemniaki rozdawałem tym, którzy głodowali, i szedłem do piwnicy nabrać jeszcze, aby te dzieci nie umierały… W 2008 roku nasza „Proświta” przeprowadziła dla młodzieży kilka działań dotyczących walki ze złorzeczeniem. Profesor filologii Mykoła Łesiuk, redaktor „Halickiej Proświty” Mychajłyna Bodnar, przewodnicząca „Młodej Proświty” W. Olijnyk urządzili wieczornice i ukraińskie dyskoteki dla młodzieży, aby nasze dzieci i wnuki rozmawiały po ukraińsku, bez złorzeczenia, śpiewały, kolędowały, umiały zachowywać się w cerkwiach i na miejskich wydarzeniach, w towarzystwie starszych i młodych. Możemy, jeśli stworzymy odpowiednie środowisko. Wiele zależy od nas samych.
Tłumaczenie maszynowe
Borys CHOMENKO, m. Winnica Stepan Rudanśkyj… Imię owiane sławą i ludową miłością. Wybitny poeta-liryk, humorysta i satyryk, tłumacz i folklorysta, który czerpał duchowe natchnienie z czystych źródeł ludowego życia i ludowej poezji, do dziś zachwyca wielbicieli słowa artystycznego siłą i wyrazistością talentu. 6 stycznia 1834 r. w rodzinie księdza Wasyla Rudanśkiego we wsi Chomutynci na Podolu (obecnie rejon kalinowski) urodził się syn Stepan, któremu przypadł ciężki i szczęśliwy los — pomnożyć sławę rodzimego piśmiennictwa. Blisko serca wziął on niedolę ludu, który wycieńczony w niewoli, nie kornął się jednak samowoli i okrucieństwu pańszczyźnianych właścicieli. Ów duch buntu, pragnienie wolności i sprawiedliwości młodzieniec poczuł w pieśniach i dumach ziomków, w licznych bajkach i podaniach, przysłowiach i powiedzeniach, w ostrym humorze, z którego od dawna słynie Podole. Właśnie wtedy, na początku lat 50. XIX wieku, ucząc się w seminarium duchownym w Kamieńcu Podolskim, zafascynował się folklorystyką, zaczął pisać wiersze liryczne i ballady. Namiętne pragnienie wybrania własnej drogi zmusza go, wbrew woli ojca, do zerwania ze stanem duchownym i wstąpienia w 1855 r. do Petersburskiej Akademii Medyczno-Chirurgicznej. Rozpoczęły się półgłodne lata studenckie — ojciec odmówił pomocy nieposłusznemu synowi. O niedoli S. Rudanśkyj opowiedział w autobiograficznym wierszu „Student”: W sławnym mieście Petersburgu, Niedaleko od Newy, Z błota wygląda Chata biednej wdowy. S. Rudanśkyj widział kontrasty społeczne zarówno w rodzinnej Ukrainie, jak i na obczyźnie. Jego „śmiech przez łzy” to smutna prawda o położeniu ówczesnej inteligencji. Nie na darmo 1 września 1861 r., żegnając się z Petersburgiem, Rudanśkyj zapisał w dzienniku wymowne wersy: „Żegnaj, Pietropolu! Żegnaj, moje piekielne ognisko! Niewiele siły, mojej rodzimej siły, spaliło się w tobie, a grzechem byłoby o tobie zapomnieć. Surowym żelazem z ziemią i rdzą trafiłem do ciebie, ty mnie przetopiło: ty mnie przekuło i suchym, i twardym wypuściło od siebie”. FRAGMENT WYSTĄPIENIA M. MARYNOWYCZA PODCZAS WRĘCZENIA MU NAGRODY im. WASYLA STUSA Kijów, Dom Nauczyciela, 14 stycznia 2009 roku W tym krótkim słowie zaproponuję nam wspólnie odpowiedzieć na to pytanie, które nie jeden z nas dzisiaj stawia przed sobą: „Jak żyć dalej?” Jak zachować siebie, kiedy dokoła wszystko tonie w nieczystości, kiedy jasne nadzieje stają się pożółkłymi iluzjami, wiara w dobro — utopią skazanych, a zasady moralne — figowymi listkami, które raczej uwydatniają, niż ukrywają? Naród osłabiony wewnętrznym rozłamem, wycieńczony cynicznym oblężeniem informacyjnym i energetycznym Rosji oraz zdezorientowany zwątpionym odosobnieniem Europy. Zatem nie dziwi, że stan ukraińskości — znów w kryzysie, duch ukraińskości — znów w niepokoju. I wydaje się, nigdy jeszcze cynizm nie był tak bezkarny i zwycięski. Czyż nie pora zmieniać imperatywy moralne? Czy nie mylił się znany poeta: „Dobro powinno być z pięściami”? I nagle w naszą teraźniejszość wdziera się list Wasyla Stusa do syna z obozu, który stał się jego, Wasyla, łożem śmierci: „Ideałem jest jeden Jednocześnie Petersburg jako centrum rosyjskiej kultury dał bardzo wiele młodzieńcowi z Ukrainy. Mamy skąpe informacje o otoczeniu naszego ziomka, o jego kontaktach w stolicy imperium. Tutaj S. Rudanśkyj słuchał wykładów wybitnych uczonych: S. Botkina, I. Sieczenowa, M. Zinina, wchodził w skład ukraińskiego stowarzyszenia studenckiego. Czy spotykał się Rudanśkyj z wielkim Kobziarzem? Rzetelnych świadectw nie ma. Ale takie spotkanie mogło odbyć się w redakcji czasopisma „Osnowa”, na łamach którego opublikowano kilka lirycznych poezji S. Rudanśkiego. W redakcji często bywał T. Szewczenko. Wiadomo, że w listopadzie i grudniu 1860 r. autor „Kobziarza” wraz z rosyjskimi pisarzami brał udział w czytaniach literackich w sali koncertowej Pasażu. W stolicy Rosji Rudanśkyj spotkał i zaprzyjaźnił się z wybitnym ukraińskim kompozytorem i poetą-tłumaczem, również pochodzącym z ziemi winnickiej, Petrem Niszczynśkym. Wieloletnia przyjaźń łączyła go z malarzem I. Ajwazowskim, spotykał się z przyjaciółmi Szewczenki, artystą M. Szczepkinem i malarzem W. Kowalowem, z pisarzami M. Kostomarowem, A. Metłynśkym, korespondował z M. Drahomanowem. Po ukończeniu akademii nasz ziomek pracował w Jałcie jako lekarz. Brał aktywny udział w życiu społecznym i kulturalnym miasta. W Jałcie kontynuował swoją działalność literacką, głównie jako tłumacz, jednocześnie interesował się etnografią i archeologią Krymu, pasjonował się malarstwem. Niestety, w rozkwicie sił twórczych, zachorowawszy na cholerę, Rudanśkyj odszedł z życia. Zmarł 3 maja 1873 r. Smukłe cyprysy nad błękitną morską bezkresnością strzegą wiecznego spokoju poety-obywatela na starym cmentarzu massandrowskim… Swoją drogę w literaturze Rudanśkyj zaczął od utworów romantycznych. W balladach „Dwa trupy”, „Wieczornice”, „Luba”, „Rozmaj”, „Upiór” poruszał problem ludzkiego szczęścia. Wybitnym osiągnięciem literatury ukraińskiej stała się liryka Rudanśkiego. Szczerość i głębia uczuć, związek z tradycjami ludowo-pieśniarskimi zapewniły niezwykłą popularność wielu intymnym wierszom, a utwory „Mnie zapomnij”, „Ty nie moja”, „Powiej, wietrze, na Ukrainę”, „Oj czemu ty nie latasz” dawno weszły do repertuaru ludowego. Pieśń „Powiej, wietrze…” (muzyka L. Aleksandrowej, aranżacja W. Zaremby) znana jest daleko poza granicami Ukrainy jako hymn do miłości i niezłomnej miłości do Ukrainy. I. Franko słusznie zaznaczył „wysoką wartość, artystyczność” liryki Rudanśkiego, która ujawnia „uczciwą i prawdziwą duszę poety”. Było to świeże słowo w ukraińskiej poezji czasów poszewczenkowskich. S. Rudanśkyj żył niepokojem o los rodzinnego kraju. W wierszu „Do Ukrainy” (1859), którego ani razu nie drukowano w czasach totalitarnych, poeta z bólem konstatuje: Twoja sława — w mogile, / A wolność w Sybirze, / Oto co tobie, mateńko, / Moskale zrobili. Ale poeta nie tracił wiary, że dzieci usłyszą głos matki-Ukrainy — i będzie ciemiężycieli kara. Aby przywrócić pamięć historyczną, obudzić godność narodową Ukraińców, Rudanśkyj zwracał się do heroicznych stron naszej przeszłości (wiersz „Pieśń Chmielnickiego”, poematy „Iwan Mazepa, hetman ukraiński”, „Pawło Połubotok”, „Iwan Skoropada”, „Pawło Apostoł” i in.), tłumaczy „Słowo o wyprawie Igora”.
Jeszcze ważniejszy jest jego humor i satyra — słynne śpiewomówki. Iwan Franko w artykule „Do studiów nad St. Rudanśkym” słusznie zauważył: „Najbardziej oryginalnym i zarazem najbardziej ludowym okazał się Rudanśkyj w swoich »Śpiewomówkach«, w tych krótkich epickich anegdotach, których fabuła zazwyczaj wzięta jest z ust ludu i przybrana w lekką, można by rzec, krótką formę ludowej kołomyjki. Tutaj autor nasz… niezwykły kunszt formy i języka ludowego, żywość i prostotę wyrazu, delikatny humor, który, niczym pogodny, dobrotliwy uśmiech, rozlany jest nad wszystkimi tymi utworami…”. Znawca folkloru, Rudanśkyj trafnie wykorzystywał w śpiewomówkach wzorce ludowej mądrości i kultury śmiechu — przysłowia i powiedzenia, anegdoty, humorystyczne opowiadania, legendy i podania. Jakże aktualnie brzmią te utwory w naszych czasach! Mieszkańcy Winnicy głęboko czczą pamięć poety-ziomka. Tradycyjnymi stały się w jego ojczyźnie Dni humoru i satyry, poświęcone autorowi „Śpiewomówek”. Biorą w nich udział mistrzowie śmiechu z różnych miast Ukrainy. We wsi Chomutyńci wzniesiono pomnik Rudanśkiego (rzeźbiarz I. Honczar), funkcjonuje muzeum ludowe. Ustanowiono Ogólnoukraińską nagrodę literacko-artystyczną jego imienia. Maksym Rylśkyj nazwał Stepana Rudanśkiego poetą ludowym. Ten najwyższy tytuł wielki ziomek zasłużył całym swoim życiem, pełnym twórczego zapału i obywatelskiej odwagi w imię wolności i szczęścia ludzi pracy, w imię Ukrainy. Z okazji 175-lecia od dnia urodzin klasyka literatury ukraińskiej Stepana Rudanśkiego w jego ojczyźnie odbyło się Ogólnoukraińskie święto satyry i humoru. Na centralnym placu Kaliniwki zebrało się kilka tysięcy wielbicieli twórczości wybitnego mistrza słowa. Występy pisarzy i zespołów folklorystycznych, handel wyrobami twórców ludowych, zawody siłaczy, inscenizowane widowisko na podstawie śpiewomówek Stepana Rudanśkiego — wszystko to przyciągało uwagę, podnosiło na duchu. Gośćmi święta byli deputowany ludowy Ukrainy, przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wołodymyr Jaworiwśkyj, artysta ludowy Ukrainy, laureat Nagrody im. Szewczenki Anatolij Pałamarenko. Dyplom laureata Ogólnoukraińskiej nagrody literacko-artystycznej im. S. Rudanśkiego wręczono humoryście z Winnicy Wołodymyrowi Krasylence. „Uśmiecha się do Rudanśkiego nowe tysiąclecie” — tak nazywa się zbiór utworów laureatów tej nagrody, wydrukowany na jubileusz w Winnicy.
Tłumaczenie maszynowe
Aleksij BORŻKOWSKIJ, prawnuczy bratanek Stepana Rudańskiego, m. Żytomierz
W wydawnictwie „Bohdan” (m. Tarnopol) w pięknym wydaniu poligraficznym (twarda oprawa, kolorowe ilustracje) ukazała się książka pisarza Jewhena Biłousowa „Stepan Rudański — poeta i lekarz”. Jest to pierwsza artystyczno-dokumentalna powieść o Stepanie Rudańskim dla dzieci. Książka zawiera portrety i fotografie Stepana Rudańskiego z jego życia, dokumenty ukazujące drogę twórczą i działalność społeczną poety i lekarza, autografy utworów, strony tytułowe jego rękopiśmiennych zbiorów, zdjęcia domów z tablicami pamiątkowymi poświęconymi Stepanowi Rudańskiemu, wspomnienia oraz wiele innego rzeczowego i poznawczego materiału. Jak Rudański szedł ciernistą drogą do swojego celu? Jakie miał radości i smutki? Jakich szczytów dosiągł w twórczości? Czy zostawił dobry ślad na ziemi? O tym wszystkim opowiada w powieści Jewhen Biłousow.
Tłumaczenie maszynowe
W dniu świętego Wasyla od dwudziestego roku z rzędu w Domu Nauczyciela ukraińscy patrioci obchodzą urodziny Wasyla Stusa i Wasyla Symonenki. Tego dnia wręcza się nagrody im. Wasyla Stusa. Laureatami w 2008 roku zostali członek-założyciel Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, prorektor Ukraińskiego Katolickiego Uniwersytetu Myrosław Marynowycz oraz dyrektor wydawnictwa „Smoloskyp” Osyp Zinkewycz. Wieczór prowadził prezydent ukraińskiego oddziału Międzynarodowego PEN Klubu Jewhen Swerstiuk, wystąpili stusowscy laureaci Halina Siewruk, Eleonora Sołowej, Larysa Łysza, główny redaktor wydawnictwa „Smoloskyp” Rostysław Siemkiw i inni. Na takich zebraniach powstaje niezwykle jasna aura, która daje nadzieję i dodaje sił na cały rok. „Słusznie mówi się, że jesteśmy «maleńką szczyptą», ale gdy jesteśmy razem, jesteśmy niepokonani” — zaznaczyła Eleonora Sołowej. Zatem pojawiło się pytanie: co mają robić patrioci w dzisiejszych okolicznościach?
— dobra i sprawiedliwości, uczciwości i miłości. Innego, zapewne, nie ma. Dodam jeszcze — ideał Piękna” (List do syna, 3.10.1983). I nagle ta słynna formuła Wasyla z zesłania, która stała się jednym z jego testamentów: „…Zapragnęło się i mnie — żyć tak, by gołębie siadały na ramionach” (List do syna, 25.04.1979). Czy to formuła marzyciela? Testament skazańca? Czy zwątpiony współczesny nie powiedziałby:
„Co? Żeby gołębie siadały na ramionach?! Przecież to to samo, co gdyby ludzie siadali na głowie!” A jednak zastanówmy się. Na Ukrainie mogą spróchnieć szlacheckie dyplomy, poświadczające jej bezpośrednie dziedzictwo po Rusi Kijowskiej; mogą wyblaknąć jej książęce szaty i pordzewieć rycerskie zbroje. Lecz niezniszczalną pieczęcią jej staroruskiego pierworodztwa jest męczeństwo Borysa i Gleba, które określiło jej duchowość i zdeterminowało jej historyczny los. „Dla Żydów zgorszenie, a dla Greków głupstwo” — powiedziałby św. ap. Paweł o tym męczeństwie (1 Kor 1,23). „Dla świata zgorszenie, dla Rosji słabość” — powiedziałby nasz rozgniewany współczesny. A duch sekularyzmu, zmęczony oczekiwaniem na „Waszyngton z nowym i sprawiedliwym prawem”, wyrzekł się tej formuły. Tak, w Izraelu zbolałe serca, niezdolne ogarnąć rozumem i sercem grozy Holokaustu, zakwestionowały duchowy typ Cierpiącego Sługi, tak wyraziście nakreślony przez proroka Izajasza: „Był uciskany i pognębiony, lecz ust swoich nie otwierał. Jak baranek na rzeź prowadzony był… I między złoczyńców wyznaczono Mu grób Jego, …choć krzywdy nie uczynił i nie było w Jego ustach podstępu…” (Iz 53,7.9). A zakwestionowawszy ten duchowy typ, odrzucili go. I na Ukrainie nie mniej zbolałe serca, przerażone niekończącym się szeregiem narodowych klęsk, wyrzekły się owego niezmiennego naszego męczeństwa i wezwały do krzemiennego przeciwstawiania się złu i do twardej ręki. Jednak za słowami Wasyla „…żeby gołębie siadały na ramionach” nie kryło się uniżenie przed Władcą ciemności. Przeciwnie, stał za nim potężny duch miłości i dobra, krzemienna wola niepójścia na kompromis ze złem. I ten sam Majdan był tak niewzruszony właśnie dlatego, że nad nim zawisła arka miłości, jakby Pan mówił nam: „Tym duchem zwyciężycie!” I okazało się, że także miłość może uczynić człowieka stałym i nieugiętym, a wszystkich wrogów, zwłaszcza rosyjskiego Napoleonika, — małymi i śmiesznymi. Ponad cztery lata temu Pan, jak przed izraelskimi prorokami, odsłonił przed nami zasłonę przyszłości i pokazał, jacy możemy być silni i zwycięscy. Ta siła jest nam genetycznie dana, skropiona niewinną krwią i uświęcona ofiarą bohaterów. Nie wyrzekajmy się jej, lecz przeciwnie — zaufajmy jej. Uwierzmy, że zawstydzeni zostaną mądrzy tego świata, tak jak zawstydzeni zostaną i jego mocni (1 Kor 1,27). A w naszych mękach i wątpliwościach, w krzywdach i wstrząsach dojrzewa nowa i błogosławiona epoka, bo to przecież Bóg, a nie nerony naszych czasów, jest Panem historii. A Wasyl Stus już dawno jest w gronie tych, na których ramionach teraz siadają anioły…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
będzie weselej!”. A przy szkole kobieta z innej wsi, żegnając usta, mówiła, że u nich jedna matka, oszalałszy z głodu, zjadła swoje dziecko. Tiulin wysłuchał Browki, który uważał Stalina za winnego głodu, gwałtownie wstał, powiedział, że ma inne zdanie i wyszedł. Iwan Wenedyktywycz czekał na trybunał. Noc minęła w niepokoju. Lecz kiedy się spotkali, Tiulin udawał, że nic się nie stało. Po zdemaskowaniu kultu jednostki Stalina Tiulin przekonał się o racji Browki. Browko później wspomniał o tym w artykule o Juriju Kondratiuku. Wtedy jeszcze, gdy żył Tiulin (do 1996 roku), Browko spotykał się z nim. I wtedy, gdy tamten był zastępcą ministra obrony ZSRR. Przyjaciel nie zadzierał nosa! Do kogo, jak nie do niego, zaryzykować pojechać? Spotkali się u Tiulina w domu. Tego bardzo zdziwiło „polowanie” na „nacjonalistów”: „Ja o takich oskarżeniach Rosjan, i to jeszcze wśród frontowców, nie słyszałem!”. Browko ostrożnie zażartował: u was takich nazywają inaczej — patrioci… Tiulin wszystko zrozumiał. Browko słyszał, jak on przez telefon prosił kogoś o pomoc dla towarzysza broni, bo w Kijowie, powiada, nawet za podejrzenia z partii wyrzucają. Kiedy Browko wrócił do Kijowa, zobaczył, że Tiulin pomógł. Częściowo zwrócono książki. Niby zdjęto zakaz wykonywania zawodu, choć żadnej pracy nie oferowali… Spotkał się z generałem Szulżenką w budynku KGB, „najwyższym budynku w Kijowie”, bo z niego widać… Syberię. Samozwańczy generał był demonstracyjnie szczery: — Myślisz, że my ciebie tylko za cytowanie Hruszewskiego ukaraliśmy? Gadać nie trzeba. Kto cię za język ciągnął, że nasi zabili Banderę? Jeśli chcesz żyć, zapomnij o nacjonalizmie. Ukraińskim. Perspektywiczna jest tylko droga proletariackiego internacjonalizmu. Skręcisz jeszcze raz z tej drogi, i Moskwa nie pomoże… Iwan Wenedyktywycz tak i nie zrozumiał, dlaczego Moskwa już nie pomoże. Czy nie zechce tego robić, czy po raz drugi nie posłuchałby jej taki ziomek? Nie posłuchałby na pewno: „perspektywiczny” generał wkrótce zginął. Zaniepokoiło co innego: on tylko w domu mówił „Banderę zabili nasi”, to czyżby i żona była Brutusem? Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
W przededniu swoich 94. urodzin (za tydzień) Iwan Wenedyktowycz Browko przyszedł do redakcji „Słowa Proświty” razem ze swoim przyjacielem, pisarzem Wasylem Wasylaszkiem, autorem szkicu, który obecnie drukujemy. Tego mroźnego dnia zdecydowaliśmy, że podamy szkic nieco później i obecnie nie mogę sobie wybaczyć, że właśnie tak się stało — zawsze warto pamiętać, że w tym wieku dzień jest jak rok. Ale nic nie zapowiadało złej godziny. A sam Iwan Wenedyktowycz powiedział: „Data przecież nie jest okrągła. Oto jak dożyjemy 95. urodzin, wtedy będziemy świętować”. Natomiast i w redakcji, i w dniu urodzin, kiedy do niego zadzwoniłam z życzeniami, obiecał mi napisać o Serhiju Korolowie — coś takiego, czego nie pisał i nie opowiadał dotąd. A jeszcze przypomniał, że był u mnie w domu w gościach, a ja, być może, o tym zapomniałam, bo było to dawno, jeszcze w latach osiemdziesiątych…. Dziwiłam się czujnej pamięci Iwana Wenedyktowycza, który wykładał okoliczności naszego poznania, i cieszyłam się jego człowieczeństwem, słonecznością, otwartością — jest szczególny czar, szczególna magia w starszych ludziach, którzy nie stracili zainteresowania ludźmi młodszymi wiekiem i są gotowi podzielić się z nimi tym, co najskrytsze. Kiedy wieczorem 23 stycznia zadzwonił do mnie Wasyl Fedorowycz Wasylaszko i powiadomił, że Iwan Wenedyktowycz jest już w lepszym świecie, długo nie chciałam w to wierzyć. Człowiek, który myślał, kochał, chodził po Kijowie i myślał żyć przynajmniej do 95 lat, zmarł, wróciwszy do domu po tym, jak wykonał jakieś zwykłe życiowe sprawy — administracja osiedla, sklep, być może świeża gazeta w kiosku. Dzisiaj zaczynamy drukować szkic-życiorys o Iwanie Wenedyktowyczu Browce, który on sam pobłogosławił przed swoją wieczną drogą. Dzisiaj po raz pierwszy piszemy o nim „był”… Dzisiaj, ogłaszając mu wieczną pamięć i z pokojem wypuszczając jego nieśmiertelną duszę, po raz pierwszy pojmujemy ogrom straty: uśmiechnięty, jasny, otwarty — już nieziemski… Pokój duszy i wieczna pamięć, drogi człowieku! Lubow HOŁOTA
Wasyl WASYLASZKO, m. Kijów
Ze szczytu 94 lat Iwan Wenedyktowycz Browko (urodzony 15.01.1915) ogląda rodzinną Ukrainę, a także Rosję, Białoruś, Polskę, Niemcy, Austrię, Czechy, które bronił przed faszyzmem czy gdzie służył, a w oczy znów celuje czujny wzrok: — Wołają, by objąć Towarzystwo Pedagogiczne Ukrainy, katedrę? Nie wyjdzie… — Odstąp — mówi Iwan Browko zjawie. — Daj coś dobrego wspomnieć… I wspomina. Pierwszy w ZSRR kosmodrom Kapustin Jar za Wołgą. Stela z imionami sterników kosmosu. Czyta: „Browko I. W.” Tutaj dowodzony przez niego dywizjon wystrzeliwał rakiety balistyczne. Pierwsze! 18.10.1947 r. startuje zmodyfikowana FAU-2. Sięgnie Kazachstanu za 300 km! Za pulpitem — generalny konstruktor rakiet Serhij Korolow, też Ukrainiec. Odwodzą sztangi. Liczą sekundy. Start! Za 10 lat sztuczny satelita Ziemi, dzieło Korolowa, otworzy Erę Kosmiczną! O, ten wzrok! Prześladował on Browkę podczas delegacji w Czerniowcach. Ledwie zachwycił się Browko pałacem uniwersytetu, jak to czujne spojrzenie kłuje w nastrój. Czym zawinił? Może rzecz w oświadczeniu, którym prosił o pozwolenie czytania kursu wykładów z pedagogiki po rosyjsku dwóm Koreańczykom osobno, żeby nie pozbawić całej grupy akademickiej wykładów w języku ojczystym? Rektor Uniwersytetu Kijowskiego mruczał: „Tworzymy naród radziecki”. Myślał: a samych Rosjan pytali, po co im pseudonim „radziecki”, wszystkich rusyfikować, w nacjach rozpuszczać? Oto Mongołowie: połykali świat, ale się zadławili, zostali tylko w Mongolii. Myślał, jak przybędzie do Kijowa, zaproszą go do KGB, a KGB… „wita”. W wagonie. Mówią, przeprowadzili przesłuchania jego krewnych, studentów i wykładowców. Dowiedział się, że nawet zdjęli go z pociągu w Połtawie, przeszukali i przesłuchali jego matkę, Natalię Feodosijiwnę Browko. Jego mieszkanie — jak po rewizji. Najpierw zabierali książki, a potem całą bibliotekę zagarnęli. Rarytasy jeszcze od dziadka Feodosija i z ruin domu w Warszawie. Opróżniły się półki, gdzie były utwory Bohdana Łepkiego, Serhija Jefremowa, Mykoły Kulisza, Symona Petlury, Sofiji Rusowej. Tydzień przesłuchań — i zebranie partyjne. Kwitł maj 1960 roku. I. Browko poniżony, napiętnowany, samotny opuszczał Czerwony Korpus Uniwersytetu Kijowskiego, żegnał się z nim. Jakby szklana ściana poruszała się z przodu, wyobcowywała ludzi. Wszystko słyszał głos sekretarza: „Wroga ukraińskiego narodu Hruszewskiego cytował!” Piekło, że towarzysze broni, koledzy, jak na komendę, głosowali za wygnaniem z KPZR, a co za tym idzie, i z pracy. Podnosili ręce, jakby się poddawali. Na pożegnanie jednak ręki nikt nie podał, nie współczuł. Schyliwszy czoła, nie patrząc jeden drugiemu w oczy, rozbiegli się jak myszy. Potem Wasyl Stus powie Browce, że po więzieniu i od niego w Kijowie stronili „przyjaciele”, żeby nie zauważono ich w „podejrzanych związkach”. Idąc z „egzekucji”, Browko pokłonił się Kobziarzowi. Nagle z ławki, gdzie siedziało troje, jeden wstał, szybko podszedł i, rozłożywszy ręce jak skrzydła, szczerze objął wygnańca: „Drogi Iwanie Wenedyktowyczu, trzymajcie się, my was kochamy”. To był jego student, poeta Wołodja Pidpałyj. Szczery pocałunek, ciepłe słowo, jak lecznicze lekarstwo, dodały sił Browce — zniknęła rozpacz i on znów poczuł pewność. Co prawda, wróciwszy do domu i zostawszy sam, Iwan Browko jednak się zamyślił: jak żyć dalej, co go czeka? Rozum gorączkowo szukał odpowiedzi. W ciszy zadzwonił telefon. Usłyszał nieznajomy męski głos z przyjemną ukraińską wymową: „To Antonenko-Dawydowycz”. Chciał było ostrzec, że on, Browko, jest „pod czapką”, ale powiedział „pod dachem”, na co tamten zauważył: „Wszyscy my żyjemy pod jednym dachem, ale mam nadzieję, że to nie stanie na przeszkodzie naszemu spotkaniu jutro, 31 maja, u mnie w domu!” Browkę przywitał życzliwy inteligent w wyszywanej koszuli. Zaprosił do stołu na rozmowę. Zauważywszy, że gość ogląda portrety na ścianie, doprecyzował: u góry — Pantełejmon Kulisz, jego „kulisziwka” uporządkowała nasz język, jego „Czarna rada” zapoczątkowała ukraińską powieść historyczną, jego przekłady z Szekspira, Byrona, Goethego przybliżyły nas do kultury Europy, jego Biblia po ukraińsku przybliżyła nas do Boga. Niżej — portret Mykoły Chwylowego, któremu sam Pawło Tyczyna dedykował wiersze. Chwylowyj samobójstwem powstał przeciwko głodowi, represjom. Na dole — zdjęcie Hryhorija Kosynki, błyskotliwego nowelisty, zamęczonego w Czece. Na tym „portretowa rozgrzewka” się skończyła. Browce błysnęło: powiedz, kto jest twoim przyjacielem, a powiem ci, kim jesteś. Ale mówić miał o czymś innym: potwierdzić lub zdementować plotki o „rozgromie organizacji nacjonalistów na uniwersytecie”. Rozgromu, właściwie, nie było: nie było kogo i za co gromić. Gonili z pracy. I za co? Za żądanie, żeby wykłady czytano, a prace naukowe pisano w języku ojczystym.
Borys Dmytrowycz słuchał z bólem. Był poruszony tym, że ze stanowiska dziekana wydziału dziennikarstwa odwołano docenta Szestopała. Jako „nacjonalistę”, który dbał o prowadzenie wykładów po ukraińsku, nawet Rosjanom wpajał miłość do tego języka. Na łamach „Oswity” w artykule „Ten zdumiewający dziekan — Matwij Szestopał” (28.04. — 4.05.97) profesor Dmytro Stepowyk i poeta Mykoła Som wspominali, że dziekan, „podstawiając” siebie, uparcie nie zwalniał podejrzanych. Uratował też Stepowyka, którego dręczono za znalezioną u niego pod poduszką ikonkę (dla mamy). Dysydenta poruszyło to, że prześladowania dotknęły również profesora chemii Andrija Hołuba za to, że prowadził wykłady z chemii w oparciu o ukraińską terminologię. To on następnego dnia wsparł i uspokoił Browkę, słysząc, że winą tego ostatniego było nie tylko cytowanie M. Hruszewskiego, ale także powoływanie się na Sofiję Rusową oraz wyjaśnianie zjawisk psychologicznych nauką Freuda. Za szkodliwe uznano jego stwierdzenie, że pierwszym, który pisał o ruchu robotniczym, nie był M. Gorki, którego powieść „Matka” ukazała się w 1905 roku, lecz I. Franko, którego „Borysław się śmieje” czytano już w 1880 roku. Browko usłyszał: mimo wszystko należy się ratować. W domu Browko przywołał w pamięci przyjaciół. Zatrzymał wzrok na zdjęciu: na schodach Reichstagu stał z Heorhijem Tiulinem, pułkownikiem, szefem sztabu 3. armijnej grupy operacyjnej Gwardyjskich jednostek moździerzy, gdzie on sam kierował wywiadem. Przypomniał sobie epizod nocnej rozmowy z Tiulinem po rozkazie z Moskwy, by nie szturmować Warszawy, gdzie Niemcy tłumili polskie powstanie. Rozmawiali o Roosevelcie, Churchillu. Kiedy zaś mowa zeszła na Stalina, Browko opowiedział o głodzie na Ukrainie w latach 1932—1933. We wsi Rudka koło Siczysława wprost na lekcji u niego, 17-letniego nauczyciela, zmarła z głodu (myślano, że zasnęła) 10-letnia Marijka Chajło. Dziewczynki nie miał kto pochować, bo siostra zmarła, a tatę, inwalidę wojny domowej, znaleziono na podwórku martwego, mama w domu leżała nieruchoma, spuchnięta z głodu, a z głośnika na słupie do klasy oszałamiającym strumieniem przez otwarte okno płynął radosny śpiew: „Żywjom my wiesieło siewodnia, a zawtra
Iwan Browko. Lata 60...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
o. Jurij MYCYK, profesor
Nazwisko reżysera filmowego Jewhena Deslawa (prawdziwe nazwisko Słabczenko) (1899–1966) w czasach sowieckich było zakazane. Rosyjscy szowiniści i bolszewicy nie mogli mu wybaczyć, że bez wahania poparł Ukraińską Republikę Ludową i pełnił służbę dyplomatyczną na jej rzecz, a później pozostał na emigracji (Francja, Hiszpania). Deslaw dorównywał swoją wielkością sławnemu Ołeksandrowi Dowżence. Nawiasem mówiąc, Deslaw przyjaźnił się zarówno z Dowżenką, jak i z wybitnymi artystami XX wieku, wśród których byli reżyserzy Luis Buñuel i Marcel Carné, malarz Salvador Dalí, pisarz Wołodymyr Wynnyczenko. Deslaw jako pierwszy Ukrainiec został uhonorowany prestiżową amerykańską nagrodą „Oscar” już w 1939 roku (za najlepszy film zagraniczny), nagrodą weneckiego festiwalu filmowego i innymi, a przy zdjęciach (jako reżyser, scenarzysta, operator) uczestniczył w ponad 150 filmach fabularnych we Francji, Hiszpanii, Portugalii i Szwajcarii. Niestety, we współczesnej Ukrainie znajdują się tylko trzy filmy Deslawa, a jego archiwum zachowało się fragmentarycznie, i to w zagranicznych archiwach. W jednym z nich (archiwum patriarchy ukraińskiej emigracji w Europie Zachodniej Jewhena Baczynskiego (1885–1978), kierownika Ukraińskiego Czerwonego Krzyża UNR, którego później wyświęcono na biskupa UAPC), przechowywanym w Ottawie, udało nam się wy-
Jewhen BUKET
Zawsze zastanawiało mnie, dlaczego w mojej rodzinnej wsi Hruzkie na Kijowszczyźnie podczas wojny nigdy nie było sowieckiego podziemia? Czy starsi mieszkańcy czegoś nie dopowiadali, czy ja pytałem nie o to? Wojna, Niemcy, własowcy, policjanci, automaty, horror, krew, łzy… I ani słowa o podziemiu… Oczywiście ktoś ze wsi był w jakichś oddziałach leśnych mścicieli, o czym potem co roku opowiadał na wiecu w Dniu Zwycięstwa, ktoś od czasu do czasu okradał wiejską mleczarnię i spichlerz, szkodząc okupantowi. Ale we wsi Hruzkie nigdy nie było sowieckiego podziemia, podczas gdy we wszystkich okolicznych wsiach powstały organizacje, a tu – nic! Czy naprawdę chłopi przez ponad dwa lata cichutko siedzieli w swoich chatach i czekali na wyzwolenie, po cichu zginając grzbiety przed Niemcami i ich pachołkami?
* * * Mój przyjaciel, historyk z Byszowa Walerij Wiktorowicz na początku lat 90. gdzieś zdobył kopię archiwalnej sprawy sowieckich służb specjalnych o działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w ówczesnym rejonie byszowskim. Pewnego razu zaprosił mnie, abym przejrzał te materiały. Na początku lipca 1941 roku nacjonalista Muzyka z Zachodniej Ukrainy, zebrawszy ludzi na cmentarzu w Byszowie, namówił ich do utworzenia podziemnej organizacji nacjonalistycznej. Przeglądamy listy osób obecnych na zebraniu. Widzę wśród nich przewodniczącego kołchozu im. Frunzego z Gruzkiego, Onopryja Korniejowycza Forostowca. Idziemy dalej. Ogniwa Byszowskiego Rejonowego Zarządu OUN-B zostały utworzone we wszystkich trzech kołchozach Gruzkiego… Oto niespodzianka! Odpowiedź na wszystkie pytania! Ale potrzebne są inne dowody, ludzie we wsi muszą o tym wiedzieć.
* * * Baba Wira zawsze czekała na mnie. Była przyjaciółką mojej babci, znała wszystko o wsi i trochę o
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wydobyć dziesiątki nieznanych wcześniej listów Desława, napisanych w latach 40.—60. XX w. Ze stron tych listów Desław wyłania się jako patriota Ukrainy, który całe życie poświęcił Ojczyźnie. Odgrywał ważną rolę w życiu społeczno-politycznym i kulturalnym ukraińskiej emigracji, planował nakręcić filmy fabularne o Iwanie Mazepie (rolę Motri miała w nim grać Marilyn Monroe!), Symonie Petlurze i Jewchenie Konowalcu, film dokumentalny o niepodległej Ukrainie Karpackiej itp., ale z powodu braku środków tego zamysłu nie udało się zrealizować. Desław aktywnie współpracował z ukraińskimi wydawnictwami emigracyjnymi, zamieszczając na ich łamach materiały nie tylko artystyczne, w szczególności opowiadania, ale i o charakterze społeczno-politycznym. Przebywając w Madrycie w okresie powojennym, Desław postanowił regularnie przedstawiać przeglądy materiałów prasy zagranicznej o Ukrainie, tym bardziej, że dobrze znał kilka języków obcych. W styczniu 1948 r. zwrócił się z listem do Je. Baczynskiego, aby ten przesłał jedną z takich notatek do gazety „Ukraińska Trybuna” w Monachium i przytoczył tę notatkę („Obczyzna pisze o Ukrainie”). Jej głównym tematem jest heroiczna walka UPA o niepodległą Ukrainę, tak jak opisywano ją na łamach francuskiej gazety „Revue de Paris” oraz hiszpańskiej gazety „Domingo”. Desława bez wątpienia przyciągnęła w tych artykułach sympatia autorów do walki UPA, to, że widzieli w niej kontynuatorów tradycji narodowowyzwoleńczych zmagań czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej. Ta niewielka notatka to ważny dokument epoki, dlatego przytaczamy ją w całości z zachowaniem osobliwości autorskiej pisowni. Mamy nadzieję, że dalsze poszukiwania archiwum Jewchena Desława przyniosą nowe ważne znaleziska. * * * „E. D[esław]. Obczyzna pisze o Ukrainie. Revue de Paris z 1 stycznia 1948 r. zawiera reportaż Allena de Prela „Podnosząc żelazną kurtynę”, w którym autor przedstawia swoje wrażenia z podróży po współczesnej Polsce. Przez szybę wagonu sypialnego de Prel widzi ruiny Bydgoszczy, Torunia, Kutna… Zniszczenie Warszawy nie poddaje się opisowi — ten, kto znał dawną polską stolicę, teraz jej nie pozna. Po luksusowych hotelach i kawiarniach nie pozostał żaden ślad. Pokój, w którym mieszkał podczas swojego pobytu de Prel, nie miał żadnego komfortu, ani nawet czystej bielizny. Głównym tematem rozmów w Warszawie są „południowi terroryści” — tak polski rząd nazywa UPA. Tym „południowym terrorystom” autor reportażu poświęca cały artykuł pod tytułem „Powstanie, które trwa osiem lat”. „Terroryści” liczą gdzieś około 180 000 osób i składają się głównie z „galicjan” i „rutenców”. Teren akcji tych powstańców dochodzi na zachodzie aż do Łodzi, a na wschodzie aż do Kijowa. Granic dla nich żadnych nie ma. Polskie straty według rządowych statystyk warszawskiej władzy w wyniku tego powstańczego terroru to 9000 polskich urzędników, 5000 polskich oficerów i żołnierzy, 1402 oficerów, podoficerów i żołnierzy czerwonej armii okupacyjnej. Od czasu do czasu Warszawa ogłasza amnestię dla powstańców, na którą nikt nie odpowiada. Artykuł kończy się ciekawym przyznaniem: tych powstańców nie trzeba mieszać z niewielkimi grupami polskich bandytów, którzy korzystają z braku jakiejkolwiek władzy na miejscu i grabią ludność. Madrycki tygodnik „Domingo” w numerze z 28 grudnia 1947 r. drukuje artykuł Jeana Rozaka „Desperaci”. Rzecz idzie o „banderowcach” i „bulbowcach”, których autor rzekomo widział na własne oczy koło „linii Curzona”, gdzie żadna władza rządowa nie istnieje. Są to — „sławne białe oddziały, wśród których żyje i panuje duch Petlury… Wśród powstańców są też byli oficerowie czerwonej armii. Wszystkie wysiłki trzech państw: Polski, Czechosłowacji i Rosji, by zniszczyć te oddziały, jak dotąd nie dały żadnych rezultatów. Szwajcarskie ilustrowane czasopismo „Illustré” podaje wielką kolorową mapę Związku Radzieckiego z różnymi wiadomościami o poszczególnych republikach. Oto niektóre z tych danych: Ukraina ma 30 milionów ludności. Po wojnie koło Nikopola stworzono ogromne specjalne „miasto bez nazwy” (oczywiście do produkcji bomb atomowych!), drugie podobne miasto istnieje koło Dniepropietrowska i ma stać się głównym ukraińskim ośrodkiem produkcji aut. W roku 1955 cały Donbas ma być całkowicie odbudowany. Na mapie Ukrainy jest alegorycznie przedstawiona kobieta-robotnica z motyką na ramieniu, która odwróciła się plecami do moskiewskiego chłopa i zdecydowanie zmierza na zachód. Cała hiszpańska prasa podała wiadomość o mianowaniu pana biskupa Iwana Buczki wizytatorem apostolskim dla Ukraińców w Europie Zachodniej. Katolickie koła Hiszpanii wyrażają nadzieję, że pan biskup zostanie wkrótce mianowany ukraińskim kardynałem”. prowadziły do Kijowa, stoczył się ze wzgórza w zarośla, później dotarł do rodzinnej wsi. Całą wojnę ukrywał się na piecu, gdyż na każdym domu wisiała tabliczka: kto tu mieszka i ile osób. Jego w spisie nie było. Gdyby znaleźli, rozstrzelaliby całą rodzinę. Kiedy wieś wyzwolili, zapisał się na ochotnika na front. Zginął od razu przy sąsiedniej wsi Juriwce. Jego żona została wtedy z pięciorgiem małych dzieci. Żeby wykarmić rodzinę, w dzień pracowała w kołchozie, a w nocy razem ze starszymi dziećmi szła na kołchozowe pole zbierać kłosy. W 1946 roku w Hruzkom był głód. Dwoje młodszych dzieci zmarło… O pradziadku w księdze pamięci powiedziano po prostu: „zginął”. I takich zmarłych są dziesiątki tylko w jednej wsi. Kiedy biedne żołnierskie wdowy w głodne powojenne lata zbierały dla dzieci zeszłoroczne ziemniaki, pokrzywę, szczaw i kwiat akacji, rodziny radzieckich żołnierzy, którzy wrócili z wojny jako zwycięzcy, regularnie otrzymywały racje żywnościowe. Babcia przez to nigdy nie świętuje Dnia Zwycięstwa i nie lubi weteranów. * * * Kopia akt archiwalnych, które przechowują w muzeum historycznym w Byszewie, zawiera ciekawy dokument: to tajny rozkaz, że wszyscy mężczyźni w wyzwolonych wsiach, gdzie są informacje o działalności OUN, podlegają obowiązkowej mobilizacji do sił zbrojnych. Wszystkich ich od razu kierować na linię frontu, bronią i amunicją zapewniano tylko wtedy, gdy były zbędne… Dlaczego więc w Hruzkom wspominają o podziemiu OUN-B jak o „ukraińskich partyzantach”? Dlaczego prawie wszyscy oni poszli na śmierć dobrowolnie, bez broni? Często myślę, a jak bym działał w sytuacji, w której oni się znaleźli — na zagrabionym terytorium, codziennie pod lufą automatu i świstem niemieckich kul? Co lepsze — zginać kark przed Niemcem czy przed Moskalem? Wszystko jedno! Trzeba było ratować życie najbliższych ludzi za wszelką cenę, nawet cenę własnego życia. Oni bronili rodzinnej ziemi. Chwała bohaterom!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
myślicie, przypomnicie sobie, może słyszeliście coś o nich? — Nie — powiedziała, chwilę pomyślawszy, babcia. — Oto ci krzyż święty — przeżegnała się — nie było ich tu nigdy. Ja całą wojnę we wsi byłam i ani razu o takich nie słyszałam. Byłem zdziwiony, a nawet trochę zbity z tropu. Opowiedziałem jej o dokumentach, które widziałem w Byszewie, o tym, jakie dobre jest nasze państwo, że teraz można całą prawdę o przeszłości opowiadać i niczego się nie bać. Ale twierdzącej odpowiedzi na swoje pytanie tak i nie otrzymałem. Wygląda na to, że babcia nic nie wiedziała o nacjonalistach. — A znała Pani przewodniczącego kołchozu Frunzego, Forostowca? — zapytałem, niemal tracąc nadzieję, że usłyszę coś pożytecznego. — A czemuż by nie? Oczywiście, że znałam, ja przecież przed wojną dorabiałam w tym kołchozie — jeszcze kiedy do szkoły chodziłam. Powstańcy na chutorze. Drzeworyt Niła Chasewycza wszystkich jego mieszkańców. A jeszcze bardzo lubiła opowiadać o dawnym życiu, o którym jeszcze jej babci opowiadała babcia… Ja zawsze szczegółowo zapisywałem całą tę jej „czystą prawdę”, co, chyba, podobało jej się najbardziej. Tego dnia, przywitawszy się, zapytawszy o zdrowie, sukcesy w gospodarowaniu i opowiedziawszy o swoich sprawach i rodzinie, zapytałem ją: — Babciu Wiro, a banderowcy we wsi byli? — Nie, nie było — odpowiedziała, jakby już nie raz słyszała takie pytanie. — Babciu Wiro, a jeśli trochę po- Marsz powstańców na Polesiu. Drzeworyt Niła Chasewycza Nił Chasewycz. Drzeworyt z lat 1942—1947. Dobrym człowiekiem on był. — A w czasie wojny co robił? — W partyzantce był. — Jak?! W jakiej partyzantce? On przecież jest na listach OUN! U nas nie było we wsi czerwonych partyzantów, przecież sama Pani mówiła! — Nie było — odpowiedziała babcia Wira. — U nas we wsi władzy radzieckiej nie bardzo lubili. — A jacyż to wtedy partyzanci? — Ukraińscy. Oni walczyli nie za władzę, a za naród. Ludzi ratowali, młodzież, żeby na roboty do Niemiec nie zabierali, dywersje Niemcom robili, a potem, jak nasi przyszli, na ochotnika na front się zapisywali. Tylko nie wiem, czy wrócił ktoś z nich do domu… * * * Mój pradziadek na początku wojny trafił do niewoli. Kiedy kolumna jeńców-żołnierzy Armii Czerwonej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
W Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy odbył się wieczór pamięci z okazji 75. rocznicy śmierci W. Łeontowycza oraz prezentacja świeżo wydanej książki Ołeny Łeontowycz „Oskrzydlony Ukrainą: życiorys Wołodymyra Łeontowycza z dygresjami i rozmyślaniami”. materialnie wspierał czasopismo „Literaturno-naukowyj wisnyk”, które zostało przeniesione ze Lwowa do Kijowa. Aktywna działalność społeczna wpływała na rozwiązywanie spraw gospodarczych, kulturoznawczych i oświatowych Połtawszczyzny. Przez wiele lat Łeontowycza wybierano deputowanym powiatowych łubieńskich i połtawskich gubernialnych ziemstw, był członkiem Towarzystwa Ukraińskich Postępowców, które stało na zasadach autonomii Ukrainy, federacyjnego ustroju Rosji i ładu parlamentarnego. Wybrano go zastępcą przewodniczącego Towarzystwa. Podczas wydarzeń rewolucyjnych lat 1917—1918 Towarzystwo Ukraińskich Postępowców delegowało Łeontowycza do Centralnej Rady. W rządzie hetmana P. Skoropadskiego Łeontowycz zajmował stanowisko ministra spraw ziemskich. Projekt ustawy ziemskiej, której podstawą było prawo własności prywatnej, nazywano „ustawą Łeontowycza”. Na obczyźnie Wołodymyr Łeontowycz tęsknił za ojczystym krajem. Marzyły mu się owe bezkresne stepy, stawy, czarujące gwiaździste noce. Za granicę dochodziły wieści o śmiertelnej zniewadze zadawanej Ukrainie i jej ludziom. Łeontowycz bardzo się niepokoił, a jego serce nie wytrzymało. Powrotowi z zapomnienia imienia Wołodymyra Łeontowycza zawdzięczamy jego stryjecznej wnuczce, pisarce Ołenie Łeontowycz. Z rodem Ołeny Łeontowycz powiązani są Łeontowycze, Symyrenkowie, Ustymowycze, Szulhyni, Połubotkowie, Apostołowie, Myłoradowycze. Zaczynając zbierać po okruchach informacje o Łeontowyczu, Ołena jeszcze w pełni nie uświadamiała sobie, jaki ciężar kładzie się na jej barki. Wszak Wołodymyra Łeontowycza napiętnowano jako „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalistę”, jego książki wycofano z obiegu, a wszystko poddano przekleństwu i zapomnieniu. Pani Ołena od pierwszych kroków działalności badawczej propagowała twórczość W. Łeontowycza, dbając, by stała się znana szerokiemu ogółowi. Jej wysiłkiem przeprowadzono liczne wieczory twórcze na jego cześć, odsłonięto tablicę pamiątkową na budynku przy ulicy M. Hruszewskiego 16, gdzie mieszkał pisarz i działacz społeczny. Pamiętam wizytę w bibliotece im. W. Wernadskiego, gdzie przyszło mi zobaczyć egzemplarz powieści W. Łeontowycza „Pany i ludzie”, wydanej w 1929 roku na Ukrainie w okresie ukrainizacji. Błyskotliwą przedmowę do wydania napisał Serhij Jefremow, ale ją wyrwano podczas procesu sądowego nad S. Jefremowem, któremu przypisywano udział w SWU. Strasznie było patrzeć na tę zniszczoną książkę. Pięć lat poświęciła Ołena Wasyliwna, aby przygotować do druku utwory Wołodymyra Łeontowycza. Wszak aby przyjąć pisarza do swego serca, naród musi czytać i znać jego utwory. Dzięki tytanicznej pracy i pomocy materialnej zagranicznych wnuków W. Łeontowycza pani Ołena wydała czterotomowy zbiór utworów pisarza. Weszły tam opowiadania, powieści, spuścizna epistolarna, wspomnienia, artykuły artystyczno-krytyczne i publicystyczne. Książka rozpoczyna się bardzo ciepłym i szczerym odzewem literaturoznawczyni, laureatki Nagrody Szewczenkowskiej Mychajłyny Kociubynskiej: „Z szkicu O. Łeontowycz, wielce informatywnego i emocjonalnego, wyłania się atrakcyjny obraz człowieka subtelnego, inteligentnego, moralnie wyrobionego, idealistycznie nastawionego, a zarazem maksymalnie rzeczowego i pracowitego, który kochał Ukrainę wzruszająco i oddanie, do głębi duszy i, za wyrażeniem J. Czykałenki, „do głębi własnej kieszeni”. Jeszcze jedno chce się podkreślić: za wszystkim, o czym opowiada Ołena Łeontowycz, stoi wyraźny imperatyw moralny, przegląda się drogocenne poczucie wspólnoty rodzinnej, pamięć rodu. A pamięć rodu — to pamięć narodu, zachowanie rodu — to zachowanie narodu”. Niewielka objętościowo, ta książka jest bardzo pojemna. Napisana lekkim językiem, z wielką miłością, zachwyca i porusza. Książkę uzupełniono nowymi danymi, listami, wspomnieniami, wszystkim, co udało się odnaleźć i zebrać u nas i za oceanem. Z opowieści o życiu i twórczości W. Łeontowycza wyłania się żywa, wyrazista osobowość o gorącym sercu, wielkiego patrioty, dla którego „jego ojczysty kraj i jego państwo stały się samocelami”, przegląda się cała epoka, w której żył i tworzył. Na stronach raz po raz wyłaniają się imiona współczesnych — współpracowników i towarzyszy broni Wołodymyra Łeontowycza: J. Czykałenko, W. Symyrenko, B. Hrinczenko, M. Hruszewski, M. Kociubynski, S. Jefremow, O. Szapował. Na wieczorze Wołodymyra Łeontowycza. Autorka życiorysu Ołena Łeontowycz oraz laureat nagrody im. T. H. Szewczenki pisarz Mykoła Szudria Badaczka dzieli twórczość pisarza na trzy okresy, dając choć krótką, ale ważną charakterystykę każdemu z nich”. Wzbogacają opowieść urywki wspomnień współczesnych, którzy żyli w Pradze i kontaktowali się z pisarzem. Nie mogą nie poruszyć wspomnienia Ołeksandra Szulhyna o niełatwym okresie życia W. Łeontowycza: „Ciężko cierpiał Wołodymyr Łeontowycz, przybity losem i beznadzieją, gnębiącymi myślami. Cierpienia, zdawało się, dotarły do krawędzi, do niemożliwego, i tutaj nieubłagane myśli jego, płacz za przeszłością, strach przed przyszłością zaczęły przekształcać się w jakąś twórczą myśl, a myśli wywoływały wyraziste, choć momentami też bolesne obrazy życia”. Dzięki duchowemu odrodzeniu na świat przyszły wspaniałe utwory „Wspomnienie uciekiniera”, „Dziecięce i młodzieńcze lata Wołodii Hankewycza”, zbiór opowiadań „Worochobnia”, „Wspomnienia”, ukończona „Kronika Hreczków”, artykuł naukowy „Rolnictwo na Ukrainie”. Przykuwają uwagę „Obserwacje literackie” W. Łeontowycza o stanie literatury ukraińskiej na Ukrainie pod władzą bolszewików. Pisał prawdę, podpisując artykuły pseudonimem „Dawny”. I czekiści, choć jak próbowali, nie zdołali dowiedzieć się, kto kryje prawdziwe imię pod tym pseudonimem. Autorka eseju „Oskrzydlony Ukrainą” nie ograniczyła się do przedstawienia kamieni milowych biografii i twórczości pisarza. W kanwę opowieści wplata swoje rozmyślenia, aktualne uwagi, to wzbogaca opowieść, przybliża postać pisarza-wygnańca do nas. Zasługują na uwagę rozdziały o losach dzieci W. Łeontowycza. Za-
Tłumaczenie maszynowe
Ludmyła KOCHEWSKA
W Pradze 10 grudnia 1933 roku o godzinie 7:25 przestało bić udręczone serce wielkiego syna Ukrainy Wołodymyra Mykołajowycza Łeontowycza. Utalentowany pisarz, publicysta, wydawca, mecenas, znany działacz społeczny i państwowy, Wołodymyr Łeontowycz całe świadome życie oddał Ukrainie, bo kochał ją bezgranicznie. Potomek rodowitej szlachty kozackiej, która należała do połtawskiej gałęzi rodu Łeontowyczów, przejął w genach od ojca, Mykoły Pawłowycza, tę głęboką miłość do ziemi, z której rodzą się wielkie czyny w imię ojczystego narodu, w imię odrodzenia jego państwowości. Uzyskawszy dobre wykształcenie domowe, Wołodymyr Łeontowycz uczył się najpierw w łubieńskim, a potem w pryłuckim gimnazjum. Zostawszy studentem wydziału prawa Uniwersytetu Moskiewskiego, ostro uświadomił sobie różnicę między Rosjanami a Ukraińcami, sercem poczuł swoją ukraińskość. Miał nie lada odwagę, by przed ukończeniem uniwersytetu napisać pracę kandydacką „Historia posiadania ziemi na Ukrainie od powstania hetmana B. Chmielnickiego do wprowadzenia poddaństwa przez carycę Katarzynę II”. Zwróćmy uwagę: student Łeontowycz używa słowa Ukraina, a nie Małorosja, jak było to ustalone w Imperium Rosyjskim. Bardzo wysoka ocena pracy naukowej młodego prawnika wróżyła mu udaną karierę, lecz W. Łeontowycz, jak trafnie zauważył jego współczesny Ołeksandr Szapował, „nie utonął w tak zwanym rosyjskim morzu kulturowym”, lecz powrócił na Ukrainę. „Moskwa nie wywarła na mnie wpływu rusyfikacyjnego – pisał później Wołodymyr Mykołajowycz – przeciwnie, tam po raz pierwszy zatęskniłem za ojczystym krajem, poczuwszy różnicę w obyczajach i usposobieniu ludności, i tam po raz pierwszy obudziła się we mnie świadomość narodowa…”. Jeszcze bardziej wzmocniła się ona i pogłębiła pod wpływem jego krewnego Wasyla Fedorowycza Symyrenki, wybitnego inżyniera cukrownictwa, mecenasa. Wasyl Symyrenko przekazał środki na wydanie w 1891 roku we Lwowie pierwszego opowiadania Łeontowycza „Żołnierski rozruch”, które ukazało się drukiem pod pseudonimem W. Łewenko. Łeontowycz dał się poznać jako utalentowany nowelista, doskonały znawca soczystego, barwnego, wyrazistego i bogatego języka ukraińskiego, jako autor nieobojętny na los prostych ludzi. I w powieściach „Pany i ludzie”, „Stare i nowe”, „Abdul Gazis”, „Śladami apostołów (Obrazki z życia duchowieństwa na Ukrainie)”, we wszystkich późniejszych utworach pisarz dostrzegł i poruszył najbardziej bolesne kwestie, które niepokoją społeczeństwo. Pisał utwory, słowami Serhija Jefremowa, „rozumną ręką”. Wołodymyr Łeontowycz zajmował się nie tylko pisarstwem. Niepokoiła go kwestia języka ojczystego. Domagał się, aby uczniowie uczyli się po ukraińsku, opiekował się bibliotekami ludowymi. W swojej wsi Orichiwszczynie zbudował szkołę dla wiejskich dzieci i utrzymywał nauczyciela. Bardzo dużo czasu zabierało mu prowadzenie gospodarstwa rolnego, w którym zdołał osiągnąć znaczne sukcesy. Dobrze znał się na nauce agronomicznej, kochał ziemię. W. Łeontowycz był zamożnym człowiekiem dzięki niestrudzonej pracy, znaczną część dochodu oddawał na sprawę ukraińską. Zdaje się, że nie było żadnego ukraińskiego tematu, który by go nie poruszał i którego by nie dotknął. Po wydarzeniach rewolucyjnych 1905 roku, kiedy zniesiono zakaz drukowania w języku ukraińskim, wraz z Je. Chykałenką i W. Symyrenką doprowadził do wydawania ogólnoukraińskiej gazety „Hromadska dumka”, która później przyjęła nazwę „Rada”. Finansował czasopismo „Nowa hromada”, był członkiem redakcji i
PIERWSZY NA UKRAINIE Niedawno w Tarnopolu wydano książkę „Ukraińska folklorystyka”. Opracowanie i redakcję ogólną przeprowadził docent katedry folklorystyki ukraińskiej imienia akademika Fiłareta Kołessy Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, przewodniczący komisji folklorystyki Towarzystwa Naukowego imienia T. Szewczenki Mychajło Czornopyskyj. Wydanie to pierwszy na Ukrainie słownik-informator o narodowych skarbach ustnej twórczości ludowej z wyjaśnieniem terminologii folklorystycznej, etnograficznej, etnomuzycznej i kulturoznawczej, informacjami o regionach etnograficznych, gatunkach folkloru, ośrodkach naukowych zajmujących się ukrainoznawstwem, wybitnych wydaniach skarbów ukraińskiego folkloru.
Słownik-informator „Ukraińska folklorystyka” będzie przydatny pracownikom naukowo-dydaktycznym, kulturalno-oświatowym, nauczycielom, dziennikarzom, studentom, uczniom, szerokiemu kręgowi czytelników, którzy chcą wzbogacić się o wiedzę na temat tradycyjnej kultury ludowej oraz sztuki muzyczno-poetyckiej.
W Równem zaprezentowano zbiór „Żyję pieśnią dla Ukrainy”. Zawiera on artykuły i zdjęcia dotyczące drogi życiowej i twórczej kompozytora, folklorysty, profesora, kierownika artystycznego laureata międzynarodowych i ogólnoukraińskich festiwali, ludowego zespołu pieśni i tańca „Żywohrai”, Andrija Pastuszenki. Jest on autorem ponad 30 podręczników i autorskich zbiorów, ponad 200 pieśni, muzyki do spektakli oraz albumów muzycznych. Ponad 100 pieśni folklorysta zapisał od swojej mamy, Jewhenii Iwaniwny Pastuszenko. Zespół „Żywohrai”, stworzony przez Andrija Pastuszenkę i Stepana Demianczuka, dał ponad 300 koncertów i występów we wszystkich zakątkach Ukrainy oraz w wielu krajach zagranicznych. Przy udziale „Żywohraju” nakręcono trzy filmy muzyczne. Ponad pół wieku temu w Niemczech ujrzał światło dzienne „Śpiewnik UPA”. Dzięki Rówieńskiemu Zjednoczeniu Obwodowemu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki oraz Rówieńskiemu Obwodowemu Oddziałowi Towarzystwa „Memoriał” im. Wasyla Stusa faksymilowe wydanie tej pieśniowej kroniki Ukraińskiej Powstańczej Armii ukazało się drukiem w Równem. Prezentacja odbyła się w obwodowej bibliotece naukowej. Przewodniczący Rówieńskiego Zjednoczenia Obwodowego Towarzystwa „Proświta” Mykoła Fedoryszyn opowiedział: „Kiedyś, idąc do wsi, zobaczyłem pośrodku pola trzy wiśnie… Zacząłem wypytywać. Ludzie opowiedzieli, że w tym miejscu zabito młodzieńca. Orał pole, kiedy do wsi wchodzili sowieci. Ktoś z nich uznał, że to syn banderowca. Rozstrzelali go. Tam chłopca pochowano. Rodzice w tym miejscu posadzili trzy drzewka. A następnego dnia śpiewano już o tym żałosną pieśń. Tak działo się niemal w każdej wsi. Tak powstawały pieśni”. Te pieśni na prezentacji wykonała studencka grupa wokalna zespołu „Żywohrai” Międzynarodowego Uniwersytetu Ekonomiczno-Humanistycznego im. Stepana Demianczuka. Książka wieńczy kronikę powrotu imienia W. Łeontowycza na Ukrainę. Pani Ołena podziękowała wszystkim, którzy pomagali jej w pracy przez wiele lat. Wśród uhonorowanych osób znalazły się nazwiska F. Pohrebennyka, W. Pohrebennyka, A. Pohribnego, M. Kociubynskiej, N. Szumyło, M. Szudri, B. Horynia, J. Oswalt, N. Myroneć, L. Maćko. Na wieczór pamięci W. Łeontowycza przyszło wielu zainteresowanych ludzi. Otworzyła go „Barkarola” M. Łysenki, którą wykonała laureatka międzynarodowych nagród, docent Akademii Muzycznej Iryna Szesterenko. Wieczór prowadził zastępca dyrektora Instytutu Literatury NAN Ukrainy Serhij Halczenko. Minutą ciszy obecni uczcili pamięć W. Łeontowycza. Ołena Łeontowycz opowiedziała o wydaniu czterotomowego dzieła W. Łeontowycza oraz o napisaniu książki „Skrzydlony Ukrainą”. Następnie wystąpili: starszy pracownik naukowy Instytutu Literatury NAN Ukrainy Natalja Szumyło, laureat nagrody im. T. Szewczenki pisarz Mykoła Szudria, pracownik naukowy Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy Pawłyna Dunaj, redaktor gazety „Rada” Mykoła Cymbaluk, autor tych słów, uczennica 11 klasy Ukraińskiego Liceum Humanistycznego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki Switłana Owczarowa. Mistrzyni słowa artystycznego Natalja Milutenko przeczytała fragment powieści W. Łeontowycza „Dziecięce i młodzieńcze lata Wołodii Hankewycza”, a Mychajło Orluk — fragment wspomnień W. Łeontowycza o swoim towarzyszu broni, wybitnym ukraińskim kompozytorze M. Łysence. Mówcy wysoko ocenili twórczość W. Łeontowycza, bez którego ukraińska literatura początku XX wieku byłaby uboższa. Podkreślając unikalność pracy pani Ołeny, która przywróciła imię Łeontowycza Ukrainie, wszyscy jej dziękowali. Wysoką ocenę otrzymała również zaprezentowana książka. Mykoła Szudria zaznaczył, że praca O. Łeontowycz to konspekt powieści-kroniki o wybitnym człowieku. Ukrainy bez Łeontowycza nie sposób sobie wyobrazić, powiedział i zauważył, że autorka książki zdołała w sposób prosty, przystępny i gruntowny przeniknąć w twórczość W. Łeontowycza, nałożyć kanwę biografii na jego twórczość. Ołena Łeontowycz przejęła sztafetę swojego dziadka: została pisarką, członkinią NSPU, badaczką źródeł wielkiego i sławnego kozackiego rodu. Bóg pobłogosławił ją na ten wyczyn i wsparł w niełatwej, świętej sprawie — przywrócenia Ukrainie imienia jednego z jej najbardziej oddanych synów.
Tłumaczenie maszynowe
Wydanie „Trzy pierścienie” (Antonycz B. I. Trzy pierścienie. — Lwów: Litopys, 2008. — 128 s. Przedmowa M. Ilnyckiego; opracowanie, redakcja naukowa i literacka D. Ilnyckiego; oprawa graficzna R. Romanyszyn oraz A. Lesiwa), które ujrzało światło dzienne pod koniec 2008 roku, dokonało jakościowego skoku w branży wydawniczej na Ukrainie: projekt graficzny książki zachwyca elegancją. Jest to wydanie unikatowe, gdyż z jednej strony w reedycji „Trzech pierścieni” wiersze podano w nowoczesnym składzie, a obok — reprint, na którym widnieje pismo samego Antonycza. W epoce kserokopii i książki elektronicznej to wydanie potwierdziło, że w walce między cyfrą a literą nie wszystko jeszcze stracone: książka może pretendować do bycia wzorową i estetycznie doskonałą. Tym bardziej, gdy mowa o Antonyczu. Dmytro DROZDOWSKYJ, Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, „Wseswit”. Nie od razu odkryliśmy dla siebie „poganina” i „dzieciaka”, który stworzył taką przestrzeń artystyczną, że wyprowadził ukraińską poezję modernistyczną na poziom europejski, a może i światowy, gdyż utwierdził modernistyczną tendencję do poetyki mitu. Mitoświat Antonycza to zdumiewająca przestrzeń duchowo-estetyczna, którą dziś trzeba na nowo przeczytać. Niestety, Antonycz, przelatując jak meteor i pozostawiając po sobie wspomnienie młodzieńca, który ujrzał prawdę, nie doczekał się takiej lektury, jak powiedzmy młody Rimbaud… Antonycz tylko dał o sobie znać, ale jego świat poetycki to unikatowe połączenie mitu i wyobraźni. U Antonycza wyobraźnia artystyczna mistrza połączyła się z wyobraźnią poganina, z wiarą chrześcijanina w jej wymiarze nie dogmatycznym, lecz istotowym. „Trzy pierścienie” mają tę symboliczną chrześcijańską podstawę, gdyż jeden z pierścieni tej książki to Pierścień Pieśni. O co chodzi? Przede wszystkim o to, że ta pieśń to wychwalanie Boga za szczodre dary, jak czynił to swego czasu król Dawid. Mając w skarbcu literatury ukraińskiej taki diament jak Antonycz, ważne jest dziś powrócenie do jego ponownego odczytania. „Trzy pierścienie” z jednej strony do tego prowadzą, gdyż jest to najlepsza, najbardziej doskonała pod względem estetycznym książka poety (o czym pisał Jewhen Małaniuk i co zaznacza w głębokiej i ciekawej przedmowie profesor Mykoła Ilnycki). Tym bardziej, że to eleganckie wydanie zawiera kopie stron, na których wiersze na arkuszach papieru wypisywał sam Bohdan Ihor Antonycz. Imię poety w książce zapisane jest właśnie w takim wariancie, co odtwarza fakt, jak sam podpisywał się Antonycz (zauważę, że warto było to podkreślić w posłowiu). Styl pisania jest ważny dla zrozumienia myślenia artystycznego Antonycza. Dziś opracowano nawet teorie, które mogą na podstawie pisma ustalić istotę człowieka. Bez wątpienia dla literatury nic to nie daje, ale daje dla masowego postrzegania postaci Antonycza jako człowieka-twórcy. Człowiek niebędący filologiem nie będzie doszukiwał się subtelności teorii estetyki, ale zechce odkryć dla siebie nieprzeciętność poety. I ta książka daje wszystkie klucze do takiego odkrycia. Oprawa graficzna wydania jawi się jako komplementarna wobec książki, jest pełna ducha geograficznego świata Antonycza, co daje czytelnikowi klucze. Dla Antonycza przestrzeń Łemkowszczyzny, Lwowa, Karpat miała niebagatelne znaczenie. Dla poety ziemia to przestrzeń metafizyczna, z której rodzi się człowiek i do której powraca. Czasem w laboratorium poetyckim człowiek zbliża się do rośliny, gdyż według Antonycza to właśnie roślina pozostaje przez całe życie najwierniejsza swojemu miejscu urodzenia. Wspomina o tym również D. Pawłyczko w przedmowie do wydania poezji Antonycza „Pieśń o niezniszczalności materii”: „Nieustanny ruch materii w formach żywego i martwego, świadomego i nieświadomego, nieskończona przebudowa tych form na podstawie ich przenikania się… Ale ludzka świadomość prędzej godzi się na swoje materialne przedłużenie w postaci drzewa niż w postaci kamienia, gliny, pyłu. Dlaczego Antonycz tak często i tak namiętnie „studiuje” relacje człowieka i rośliny… Rzecz zdaje się w tym, że roślina ma nieosiągalną wierność miejscu urodzenia, dziecięcą nieodpowiedzialność za swoje życie, zmienny wygląd i wyższy smak w dostosowywaniu swojej indywidualności do otoczenia, do czasu, pory roku i dnia, do jasnej pogody i innego nastroju nieba…” (Pawłyczko D. W. Pieśń o niezniszczalności materii // Antonycz B. I. Pieśń o niezniszczalności materii. Poezje. — K.: Radianśkyj pysmennyk, 1967. — S. 28—29). Niezniszczalność — być może ten koncept warto tłumaczyć w tym aspekcie, że dla B. I. Antonycza świat to obieg energii, substancji; Wszechświat, który nie rozwija się liniowo, ale dla którego w centrum ruchu jest koło, które jest bezkresne. Świat Antonycza jest niezniszczalny, ponieważ wszystko w nim przepływa z jednej rzeczy w drugą, to archaiczny świat, w którym nie ma przeciwstawienia między człowiekiem jako podmiotem a światem jako obiektem. Jest magiczne nierozerwalne koło, w którym istnieje świat — zwierzęcy, roślinny, ludzki. Atutem świata poetyckiego Antonycza jest to, że na poziomie ontologii pisma poeta wytworzył przestrzeń mitu, a to początek w cywilizacyjnym pojmowaniu rzeczywistości i siebie w niej. O tym trafnie pisze w przedmowie do książki znawca Antonycza Mykoła Mykołajowycz Ilnycki. Lwowski badacz niebagatelną uwagę poświęca dzieciństwu Antonycza, wskazując na te obrazy świata marzeń i iluzji, które pozostały z poetą na całe życie, które dalej jedynie ujawniały się poprzez modulacje, ale istotnych zmian tych obrazów Antonycza nie było (jego centralne obrazy — wrzeciono, które zastępuje siekierę). M. Ilnycki wspomina w przedmowie artykuł „Mitoświat Antonycza” Maryny Nowikowej, który swego czasu wydrukowany w „Suczasnosti” dokonał przewrotu w postrzeganiu „dzieciaka”. Zdaje się, że tak jak napisała badaczka, więcej o Antonyczu nie udało się powiedzieć nikomu. Nie mogę nie wspomnieć o wydaniu Antonycza, do którego pisał przedmowę Dmytro Pawłyczko (mam na myśli już cytowaną „Pieśń o niezniszczalności materii” z 1967 roku). Oczywiście, z perspektywy dnia dzisiejszego można zarzucać „zaangażowanie” niektórych fragmentów, ale takiej lektury Antonycza, w której myśl interpretatora nie zlewała się, a organicznie wyrastała z materii poezji, z filozofii poezji, jeszcze nie było. Lektura, której dokonał Dmytro Wasylowycz, zachwyca spójnością i adekwatnością, jednocześnie chodziło o utwierdzenie nowego Antonycza. Chciałoby się, aby wkrótce Antonycz zagrał wszystkimi barwami, a do tego ważne jest odnowienie samej zdolności pomyślenia Antonycza inaczej, niż już przywykliśmy go widzieć. Powiedzmy, że u tego poety sama symbolika liczbowa może stanowić przedmiot osobnego badania. Narodziny Chrystusa w wierszach Antonycza „Boże Narodzenie” i „Kolęda”, które należą do „Trzech pierścieni”, opisano nie jako domysł króla Heroda, lecz jako wydarzenie rzeczywistości poetyckiej. I choć wiersz „Boże Narodzenie” brzmi idyllicznie, to w wersach „Narodził się Bóg na saniach w łemkowskim miasteczku Dukli…” jest też nuta niepokoju: „na saniach” w dawnych czasach — i nie tak znowu odległych (miejscami jeszcze na początku XIX w.) — chowano nieboszczyków. W „Kolędzie” napięcie wewnętrznego dramatyzmu stopniowo rośnie: Ciosają cieśle ze srebra sanie, ściele się śnieżysta droga. Na tych saniach w błękit nieznany Dziecię Boże powiozą. Jadą sanie, płacze Pani, śniegiem ściele się życie.
M. Nowykowa na swój sposób interpretuje wiersze „Boże Narodzenie” i „Kolęda”: „Ze wszystkich wiejskich zajęć najczęściej w jego świecie wspominane są rzemiosła. Zresztą, wybierane są głównie te rzemiosła, które do dziś stoją bliżej magii, tworzenia rzeczy jako tworzenia świata. I tutaj też zachodzi selekcja: cieśle Antonycza chętniej wznoszą świątynię niż stół, a stół — bardziej prawdopodobne niż płot (ogrodzenie). Zasada jest zrozumiała. Im bardziej symboliczny, sakralny przedmiot, tym szybciej wezmą się za jego wykonanie mistrzowie-magowie Antonycza. Jeśli już ciosać sanie, to nie zwykłe, a srebrne, żeby jechała nimi Jasna Pani — Matka Boska…” (Nowykowa M. Mitowiat Antonycza // Suczasnist. — 1992. — nr 9. — s. 86). Motyw ciosania należy do systemu tworzenia świata (tkactwo, plecenie itp. — zajęcia te mają archaiczną naturę, wiąże się je z rytuałem kosmologicznym). Po przeczytaniu pierwszego wersu wiersza „Kolęda” chce się zadać pytanie: dlaczego cieśle ciosają sanie ze srebra? Srebra nie da się wyciosać. Ale właśnie jako początek mitycznego działania można wyjaśnić tę wizję. Świata, który zostanie dalej stworzony, nie da się poznać racjonalnie, można go jedynie przeżyć, trzeba w niego wierzyć, gdyż apeluje on nie do racjonalnej wiedzy odbiorcy. Przed nami otwiera się misterium o narodzinach Chrystusa. Tylko z tych dwóch wierszy przed czytelnikiem rozpościera się kosmogonia, odtworzona w poetyckiej wyobraźni. Ta książka poezji Bohdana Ihora Antonycza zaświadcza, że badanie twórczości poety powinno być ważnym etapem w zrozumieniu systemu literatury ukraińskiej XX wieku. W takim przypadku, analizując jego poezję, można dojść do wniosku, że w historii literatury ukraińskiej XX wieku Antonycz był poetą o archetypowym spojrzeniu. Jego poezja posiada potężne zaplecze mitologiczne na poziomie organizacji obrazowej. Z kolei „mitowiat Antonycza” to przestrzeń, która realizuje się nie tylko na poziomie obrazów, ale także wyrazu dźwiękowego, gdyż fonosemantyka u Antonycza jest również niezwykle ważnym środkiem artystycznym. W dobrą drogę razem z „Trzema pierścieniami” „dzieciaka” Antonycza, który należy do skarbów nowej literatury ukraińskiej. A nowa książka to czarujący szlif tego skarbu, który nam jeszcze przyjdzie zrozumieć i odkryć.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
ПОЧИНАЄМО РОЗМОВУ
Володимир ФЕРЕНЦ, м. Івано-Франківськ
Перед Різдвом зовсім несподівано довелось дуже близько ознайомитися з драматичною ситуацією острова Хортиця. Книжку про це “Бентежна Хортиця” надіслав мені колишній генеральний директор національного заповідника “Хортиця” Костянтин Сушко. Я ніколи не бував на острові, а з паном Сушком ми знайомі лише заочно — через “Слово Просвіти”. Прочитавши доволі особисту, але й загальноукраїнську оповідь про долю символу козацтва — Хортиці, майже зримо відчув напругу величезних проблем, які стоять на шляху відродження українства у Східній Україні. Такі книжки дуже потрібні, щоб з’ясувати справжні наміри владної еліти. Українську культуру, Українську державу, український бізнес і українські святині повинні розбудовувати національно свідомі українці, не підпускаючи до цієї справи чужих, байдужих людей, прокладати шлях замість сидіти в хаті й нарікати на президента, уряд чи ще на когось. Історія Хортиці справді бентежить і викликає бажання якось допомогти. Хоч порадників серед нас багато — більше, ніж здатних щось змінити. Проте доведеться розпочати з міркувань. Якби існували потужні правозахисні українські організації, розмова була б інша. Спершу важливо з’ясувати, що для нас, українців, означає Хортиця. Не варто навіть заглиблюватися в історію, описувати духовну ауру та історичні обставини, бо все одно Хортицю по-різному сприйматиме галичанин, закарпатець, волинянин і мешканець херсонських степів. Однак сама назва Хортиця несе великий націєтворчий, універсальний для кожного українця сенс — це колиска козацтва, козацька святиня. Як і кожна святиня, вона може стати мертвою реліквією, археологічним заповідником, науковим об’єктом, а може отримати сучасне і дуже потрібне для нинішніх українців призначення. Сама доля велить Хортиці стати місцем відпочинку зросійщеної української душі, місцем духовного підживлення. Чиновникам з Міністерства культури важко осягнути нагальну потребу створення оаз вільного і справжнього українського буття, які можуть стати дуже популярними рекреаційними центрами не лише для етнічних українців. Зрозуміло, що в українських національних заповідниках повинна функціонувати лише українська мова, тобто персонал може не розуміти російської, німецької, англійської, але повинні працювати перекладачі в національному одязі. Іноземним відвідувачам це не зашкодить, лише додасть задоволення від колориту. За аналогією з “зеленим туризмом” етногенеруючий, націєвідновлювальний туризм має надзвичайно цінне призначення не лише для духовної рівноваги українців, відновлення українського смаку. Такі святині як Батурин, Хортиця, Холодний Яр повинні компенсувати поганий приклад Києва, який попри всі храми і святині вже не є духовною столицею, бо російськомовний і захоплений далекими від українства цінностями. Після очищення душі в справжніх українських святинях українці повинні йти до Києва, надихати столицю і вищу владу українством. Після відвідання таких місць свідомому українцеві бракуватиме українського телебачення, радіо, книжки, газети. Після інформаційної поразки України і наслідку — самозросійщення етнічних українців — оази в пустелі неукраїнської України конче потрібні, інакше не виживемо! А ще треба розширити межі таких оаз, аби вони не перетворились на резервації на кшталт індіанців США. Після зняття мораторію на продаж землі й за незмінної політичної системи на нас чекає саме така доля, якщо вболіватимемо лише за власне добро. Щоб Україна ствердилася, треба залучати людей до
М. Томенко і К. Сушко. 23 серпня 2007 р.
співпраці в національних організаціях: безплатно, у вільний час, зарезервований для громадської роботи. Однак, щоб українські організації були сильними, слід добре платити їхнім функціонерам, фінансувати вишкіл правління й оснащувати сучасною технікою. Українці повинні “дорости” і до потреби жертвувати хоч гривню на гідне утримання національних організацій, а вже потім сподіватись на появу власної громадянської сили й організованості, належну повагу до себе. Потрібні сильні, сучасні, добре оснащені громадські організації на утриманні народу, а не держави. Переконливо свідчить про слабкість українських організацій історія національного заповідника “Хортиця” і те, що українці не розуміють, звідки повинна братись їхня сила в боротьбі зі свавіллям чиновників, а також численних проплачених і переконаних ненависників українства в Україні. Якби українські козацькі організації діяли розумно і послідовно, не було б пам’ятника Катерині в Одесі, не посмів би представник держави розмовляти з громадянами іноземною мовою, не зневажали б українця господарі українського інформаційного простору. Нам не потрібні концепції захисту — тільки перемоги, інакше не варто й розпочинати. Знаючи обережну і кмітливу українську природу, неважко передбачити, що після кількох потужних націєствердних акцій число прихильників і повернених в етнічне українство лавиноподібно зростатиме. У цьому сенсі захист українського розв’язання концепції Хортиці не повинен бути проханнями, зверненнями і петиціями до влади. Це до нас, найчисленнішої й автохтонної частини суспільства, мають звертатися по підтримку етнічні меншини, і ми
Скульптурне зображення козака, встановлене 22 травня 2007 р.
зобов’язані всіх розсудливо підтримувати з гідністю нащадків своєї землі. Для перемоги справжнього українського статусу Хортиці й усіх українських святинь треба називати імена й нечесні діла тих, хто стоїть на шляху гарантованого Конституцією розвитку етнічної самобутності українців. Хай кожен українець докладе зусиль, щоб ці особи були покарані іменем народу, а решта не сміла переступати порога владної установи держави і виборного органу. Скінчилася стара пісня про ворогів і воріженьків — у вільній Україні повинна відчуватися присутність потужного ядра активних українців, інакше всі подумають, що українців в Україні справді немає. “І прийдуть, і правитимуть нами користі своєї ради”,— так написано на ще не знайденому віщому камені десь там, на стародавній Хортиці. Від редакції. Вважаємо за не/ обхідне провести на сторінках “Слова Просвіти” читацьку конфе/ ренцію за книжкою Костянтина Сушка. Слідкуйте за публікаціями.
Dmytro DROZDOWSKI, Akademia Kijowsko-Mohylańska, „Wseswit” Za każdym razem, gdy na Ukrainie pojawia się książka przekładów literatury światowej, wydaje się, że nasza kultura o jeden krok zbliżyła się do tych skarbów słowa, które odzwierciedlają doświadczenie estetyczne krajów, różnych narodów, które reprezentują różne mentalności. Bez wątpienia każda literatura narodowa ma własny „panteon” najwybitniejszych pisarzy, którzy kształtują jej oblicze na świecie. Mimo to żaden człowiek nie jest w stanie ogarnąć doświadczenia duchowego od antyku do współczesności, które nagromadziło się w literaturze. Dlatego też przetłumaczenie wszystkich pisarzy świata na wszystkie języki jest niemożliwe. Przekład z jednej strony odzwierciedla główne tendencje literatury światowej danego okresu w danym kraju, a z drugiej — koniecznie odzwierciedla też preferencje estetyczne tłumacza, gdyż aby przetłumaczyć dzieło artystyczne, musi nastąpić wewnętrzne zrozumienie oryginału artystycznego. I nie chodzi tylko o zrozumienie na poziomie znaczeń i liter, a o głębsze zrozumienie tego arealu semantycznego, z którego wyszło to dzieło prozatorskie czy poetyckie w swojej kulturze. A czytelnikom przekładu pozostaje cieszyć się procesem przeniesienia światopoglądu do innej kultury. Zwłaszcza gdy chodzi o przekłady poetyckie, gdyż poezja to, oprócz wszystkiego, także filozofia. Właśnie jako zbiór światowej myśli filozoficznej można określić książkę Switłany Żołob „Rzeka — nieskończona”, która ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Etnos” w nakładzie tysiąca egzemplarzy. W przedmowie D. Pawłyczki czytamy: „…Przykładów tak subtelnego, filigranowego doprecyzowania i pogłębienia myśli oryginału w przekładach Switłany Żołob można znaleźć wiele… Mistrzostwo translatorskie Switłany Żołob jest na poziomie sztuki jej nauczycieli: Hryhorija Kocura i Mykoły Łukasza. Właśnie ta książka zaświadcza, że surowy wiek nie podmienił jej życia. Ona zna własne brzegi, gdzie biją źródła czystej, zdrowej wody, pomiędzy którymi toczy się jej życie, jak nurt rzeki, który niesie mądrą ludzką boleść, nadzieję i dobroć w morze ukraińskiego języka i kultury”. I rzeczywiście, Switłana Kostiantyniwna to postać znacząca w ukraińskiej kulturze. Autorka tomików poetyckich („Jarosławna”, „Słoneczne wzgórza”, „Drzewo życia”), wieloletnia redaktorka w wydawnictwach „Dnipro” i „Pedahohiczna presa”, postanowiła podarować ukraińskiemu czytelnikowi najlepsze przekłady utworów poetyckich literatury światowej, które obejmują niemal całą kulę ziemską, gdyż reprezentują kultury węgierską, francuską, słowacką, rosyjską, polską, latynoamerykańską. Czuć, że każdy wiersz-przekład w tym zbiorze nie jest przypadkowy; między przekładami poetyckimi uformował się związek, który daje możliwość zobaczenia zarówno stylu, jak i toku myślenia tłumacza. W „Rzece — nieskończonej” nie ma nazwisk drugorzędnych, a jeśli nie znamy twórczości jakiegoś poety spośród tych, którzy weszli do zbioru, to jest to tylko nasza wina i nasza nieznajomość skarbów literatury światowej. Wśród najsłynniejszych nazwisk, które już w swoim czasie zostały przetłumaczone na ukraiński i które znalazły oddźwięk w sercu czytelnika, można wymienić poezje Chilijczyka Pablo Nerudy (z poematu „Pieśń powszechna”, „Kamienie Chile”, z elegii „Niepochowana” itd.), Peruwiańczyka Césara Vallejo (wiersz „Masa”). Przekłady autorów latynoamerykańskich to osobny składnik wydania. Miłość Switłany Żołob do literatury tego regionu jest dawna. Właśnie z tej miłości powstał przekład słynnej powieści Márqueza „Jesień patriarchy” z 1978 roku (przetłumaczona razem z Serhijem Borszczewskim), która ujrzała światło dzienne na łamach pierwszych numerów ówczesnego czasopisma „Wseswit”. Jednak w zbiorze „Rzeka — nieskończona” zamieszczono także przekłady Hiszpana Federica Garcíi Lorki, Greka Jannisa Ritsosa, Francuzów Charlesa Baudelaire’a, Stéphane’a Mallarmégo, Prospera Mérimée, Lautréamonta (autora bardzo rzadkiego pod względem translatorskim, gdyż do dziś nie ma ani jednego ukraińskojęzycznego przekładu Lautréamonta (Isidore’a Ducasse’a) w formie osobnego wydania, a rosyjski przekład pochodzi jeszcze z połowy XX wieku); rosyjskich poetów Osipa Mandelsztama („Stary Krym”), Anny Achmatowej (z cykli „Młodość”, „Wiatr wojny”, „Lamentacje”, „Nauczyciel”, „Elegie północne” itd.), Afanasija Feta, Fiodora Tiutczewa („Spotkałem cię — i wszystko, co minęło…”) oraz wielu innych autorów. W przekładzie z rosyjskiego można poczuć, ile pracy włożono w to, by osiągnąć takie mistrzostwo, które może dorównać geniuszowi Maksyma Rylskiego, który przetłumaczył dla literatury ukraińskiej „Eugeniusza Oniegina”. Spotkałem cię — i wszystko, co minęło W zgasłym sercu ożyło, Jakby złote lata powróciły, I duszę wypełniło ciepło. Jak przed zimową porą Bywają dni, bywa chwila, Gdy powieje nagle wiosną, I coś w sercu zaboli… (F. Tiutczew). Dla mnie odkryciem był pierwszy wiersz tego wydania — utwór balkarskiego poety Kajsyna Kulijewa. To więcej niż przekład, sam w sobie wiersz emblematyczny, filozoficzny, gdzie w kilku strofach zawarta jest cała wielkość żywiołu przyrody, jej wieczność i nieprzemijalność. Na tym tle życie ludzkie to tylko preludium do czegoś większego, co jednak koniecznie się wydarzy, „dopóki stoją te góry”. Wiersz jest jednocześnie tragiczny i życiodajny: panorama tysiącleci przesuwa się przed oczami, gdy zanurzasz się w głębiny tego utworu. Refren wiersza (wyniesiony do tytułu) uderza tym, jak trafnie udało się uwiecznić cały świat w jednym prostym zdaniu, które ucieleśnia takie koncepty, jak niezniszczalność, wieczność, moc, ochrona-amulet. U mnie ten utwór od razu wywołał skojarzenia z powieścią „Kiedy walą się góry” Czyngiza Ajtmatowa… Czy to tylko zbieg okoliczności, czy rzeczywiście w tych utworach autorom udało się uchwycić istotę życia i Wszechświata? Dopóki stoją te góry — Będą płynąć rzeki z przeczystych śniegów, I wiatrem wiosny będzie wiało z gór, Dopóki stoją te góry. Dopóki stoją te góry — Wczesną wiosną przebiśniegi będą zawsze Zdziwione/biało po zboczach kwitnąć, Dopóki stoją te góry. Dopóki stoją te góry — My, ludzie, od radości i od uraz Śmiać się i płakać będziemy nie raz, Dopóki stoją te góry. Dopóki stoją te góry. Tutaj będzie boleść, czekanie i miłość, I żal, i nadzieja, i żar modlitw, Dopóki stoją te góry. Ale chyba najwięcej w tej książce jest przekładów z gruzińskiego. Swego czasu u Switłany Żołob ukazała się książka przekładów współczesnej gruzińskiej poetki Any Kalandadze „Wysokie niebo Gruzji” (1987). W tym zbiorze można przeczytać także przekłady poezji innych gruzińskich autorów: Galaktiona Tabidze, Karlo Kaladze, Iraklija Abaszidze, Lii Czawczawadze, Raula Czilaczawy. To daleko niepełna lista poetów, których przedstawiła ukraińskiemu czytelnikowi Switłana Kostiantyniwna. Kiedy przeglądasz ten zbiór, nie zauważasz ani jednego przypadkowego wiersza, wszystkie poezje są ze sobą powiązane. Mimo że przetłumaczone poezje pochodzą z różnych czasów i kultur, w rzece Czasu Switłany Żołob utworzyły swoją rzekę — również wieczną, nieskończoną, która będzie płynąć, dopóki na tym świecie będzie żyła poezja.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
grupy Iryny Chmilewskiej „Rodyna”. Z Pokucia do Równego przybyli „małankari”. Mychajło Herlip, kierownik grupy i diakon cerkwi prawosławnej we wsi Bełeluja, opowiada, że we wsi chodzą trzy „Małanki”. Najlepsza przyjechała na festiwal „Kolada”. Najbardziej kolorytowe w „Małance” są trzy Niedźwiedzie, które mają kostiumy ze siana. Prawda, twarze zasłaniają współczesne maski przeciwgazowe. A gdyby zamiast nich była maska z kory, to powiało by od nich prawdziwie starym praukraińskim obrzędem. Dzisiaj pogańska „Małanka” przekształciła się pod wpływem kultury chrześcijańskiej. W programie festiwalu był konkurs tradycyjnego dziedzictwa kulinarnego kolęd „Kutia”. Polski chór „Carmen” wziął udział w rejonowym święcie kolęd i szczedriwek w Tuczynie oraz wstąpił pokolędować do posiadłości przewodniczącego hoszczańskiej rejonowej „Proświty” Ołeksandra Miszczuka we wsi Maliniwka. Tegoroczny festiwal podarował mieszkańcom Równego spotkania z oryginalnymi talentami, jasne, porywające wrażenia z obcowania z prawdziwą sztuką i dobrem, które promieniuje z kolędy. Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301204 Nakład — 7000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. „Wszyscy eksperci szanse komunistów na przyszłe życie polityczne oceniają jako bardzo niskie. Dlatego w obecnej kadencji dwa tuziny deputowanych z KPU są nie tyle „strefą buforową” między koalicją a opozycją, co sprzedajnym bagnem, które wystawia na sprzedaż swoje głosy podczas rozpatrywania strategicznie ważnych i konfliktowych projektów ustaw”. Partia Komunistyczna ubiegłego stulecia i dzisiejsza — jakie są między nimi różnice? Komu służą dzisiejsi komuniści? Gdzie jest ich ojczyzna? Przyłączcie się do rozmowy, którą redakcja rozpoczyna w następnym numerze „Słowa Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Fedoryszyn oraz Konsul Rzeczypospolitej Polskiej w Ukrainie Anna Pustuł. Mykoła FEDORYSZYN, kulturoznawca, przewodniczący Rówieńskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Godne miejsce wśród międzynarodowych imprez kulturalnych zajmuje Słowiański Festiwal Folklorystyczny „Kolada” w Równem – napisał w liście gratulacyjnym do uczestników i gości festiwalu Konsul Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Łucku Tomasz Janik. List odczytała konsul pani Anna Pustuł w Rówieńskim Miejskim Pałacu Kultury podczas uroczystego otwarcia festiwalu. W pałacu zebrali się ludzie, którym bliskie są święta Bożego Narodzenia. Organizatorom, mimo wszelkich trudności finansowych, udało się zebrać uczestników, którzy zaprezentowali na scenie nie tylko przykłady staroukraińskich misteriów obrzędowych, ale także współczesne stylizowane (stworzone na podstawie bożonarodzeniowo-noworocznych tradycji folklorystycznych) wesołe widowisko kolędnicze. Do udziału zaproszono zespół obrzędu narodowego „Rodosław” z Żytomierza. Bożonarodzeniowy dramat o narodzinach Jezusa Chrystusa pokazał polski chór katedralny „Carmen” z Białegostoku. Analogami tego bożonarodzeniowego misterium w Ukrainie są wertepy: „Pasterze”, „Trzej Królowie”, „Car Herod”. Niestety, w tym roku do Równego nie przyjechał żaden ukraiński wertep. Noworoczny obrzęd-misterium „Wodzenie Kozy” stworzyły dzieci z zespołu folklorystycznego „Zahrawa” Rówieńskiego Miejskiego Pałacu Kultury. Tysiącletni rytuał śmierci i zmartwychwstania Kozy świadczy o wieczności życia. Switłana Prychodko, kierownik zespołu, zapisała ten obrzęd na Polesiu, niedaleko Dubrowicy. A zapomniany obrzęd „Wodzenie Konia” przywieziono do Równego z Łucka. To praukraińskie misterium do dziś funkcjonuje w rejonie kamień-koszyrskim obwodu wołyńskiego. Zespół w szkole sztuk nr 2 „Wołyńskie zabawy” prowadzi Oksana Hodlewska, uczestniczka znanego. Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK. Dział językowy Swiatosław MIZERNiUK 279-39-55. Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN 270-55-57. Dział korekty Ołena SZuŁHA 278-63-69. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69. Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55. Redaktor dyżurny Swiatosław MIZERNiUK.
Tłumaczenie maszynowe
W galerii miejskiej „Ławra” otwarto wystawę „Ból fantomowy”, która składa się z prac-dekoracji Serhija Jakutowycza do filmu Jurija Illenki „Modlitwa za hetmana Mazepę”. Jest to pierwsza „ekranowa” praca kijowskiego grafika, potomka romantycznego pokolenia kina poetyckiego. Ojciec artysty, malarz Heorhij Jakutowycz, był przyjacielem i kolegą Serhija Paradżanowa oraz Jurija Illenki, pracował nad ilustracjami do utworów Kociubynskiego, Franki, Stefanyka. Film „Modlitwa za hetmana Mazepę”, nakręcony w 2001 roku, zyskał rozgłos i niejednoznaczną reputację. Według słów Wadyma Skuratiwskiego, „Modlitwa” od początku swojego ekranowego istnienia trafiła pod „nożyce” krytyki i zwykłej koniunktury politycznej, która tylko udaje krytykę filmową”. Opinie wahały się od pełnego uznania zachwytu po jawne lekceważenie. Po prezentacji taśmę „odłożono na półkę”, jak niejednokrotnie bywało z dziełami sztuki, które miały określony rezonans ideologiczny. Czas trwania pierwszej wersji filmu wynosi ponad cztery godziny, ale z czasem taśmę skrócono do trzech. Zrozumiałe, że w takich okolicznościach całej pracy nie można było zaprezentować widzowi. Przez długi czas część dekoracji przechowywano w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, potem przedstawiono je jako osobne dzieło. Wystawa Serhija Jakutowycza w „Ławrze” to niewypowiedziane akcenty filmowe, przeniesione w przestrzeń galerii. Zmieniwszy koniunkturę, portrety Jakutowycza nabrały nowego, bardziej kontrastowego brzmienia. Ekspresyjne obrazy ciężkiej doby ukraińskiej historii — okresu wielkiego wzlotu i tak samo wielkiego upadku, punktu, w którym czas jakby rozdwaja się, osiągając egzystencjalne napięcie, pokazując wyraziste obrazy na tle rozdarcia utartej rzeczywistości. „Ból fantomowy” oznacza tutaj tęsknotę za przeszłością, kiedy słowo „zwycięstwo”, które zawisło w powietrzu, od lekkiego powiewu wiatru wpada w usta innego, kiedy cała ukraińska ziemia traci promień nadziei. Artysta reprezentuje zbiorową traumę, która stała się formą pamięci narodowej, heroicznym eposem kolejnych stuleci. Pojedyncze figury walki w pustce przestrzeni galerii jeszcze raz dają okazję do rozmyślań nad historyczną i codzienną odpowiedzialnością przed sobą i społeczeństwem w czasie, gdy nadzieje na pomoc zewnętrzną nie są niczym więcej niż natrętnym fantomem. Wystawa potrwa do 1 lutego. Zdjęcie Olesia Dmytrenki. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,27 hrywny, na 3 miesiące — 12,36 hrywny, na 6 miesięcy — 23,42 hrywny. 09004 4 820095 780016 Wł. inf.
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny – Pawło MOWCZAN
Redaktor prowadzący – Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodniczący), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwszy zastępca redaktora prowadzącego
Nina HNATIUK 279-49-47
Zastępca redaktora prowadzącego
Petro ANTONENKO 279-49-47
Zastępca redaktora prowadzącego ds. produkcyjnych
Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe