Strona · s. 9strona oryginału ↗
„ZAMIAST SONETÓW I…” (ELEKTRONICZNA POCZTÓWKA DLA SAMEGO WARIATA)
Слово Просвіти, №04 за 2011 рік
Wiaczesław LEWYCKI
Pewien słynny bohater wyznawał: po przeczytaniu dobrej książki ciągnie go, by zadzwonić do autora. Zgodnie z dzisiejszym gustem takiemu entuzjaście należałoby wystukiwać do pisarza SMS-a albo wiadomość internetową… Rejestr technicznych nowinek się mnoży, a oszałamiających powodów artystycznych, by się odezwać, brakuje. Wszystko staje się jeszcze bardziej zagmatwane, gdy chce się podzielić przemyśleniami i z literatem, i z jego bohaterem. Zwłaszcza jeśli tym bohaterem jest programista, zdolny złamać wszystkie niewidoczne hasła recenzenta i wysłać „cenzora w sobie” na kwarantannę antywirusową. Publikacja długo oczekiwanej powieści Ł. Kostenko nastąpiła w znaczącym okresie. Przyczyną tego nie jest jedynie głośny światowy cyberskandal czy krajowe przekrojenia przestrzeni informacyjnej. Nie chodzi też o legalizację turystyki czarnobylskiej, którą narrator utworu uważa za świętokradztwo. Wydaje się, że ukazanie się „Zapisków… samoszalonego” zbiegło się w czasie z kolejnym wzrostem zainteresowania klasycznymi „Zapiskami szalonego”. Niektóre z ostatnich ponownych lektur tej książki zaskakująco bliskie są w duchu odkryciom pisarki. Znana rosyjska instytucja, na przykład, przygotowała eksperymentalne przedstawienie na podstawie Gogola. Wszystkie wydarzenia romantycznej noweli rozgrywają się w Internecie. Tu Popryszczyn jest zaprawionym użytkownikiem komputera, a jego wyobraźnia przeniesiona na monitor. „A może odwrotnie: monitor w wyobraźnię” — w duchu zgodnym powiedziałby ukraiński Samoszalony, przypominając branżowy dowcip o inwersji komputerowej. Dla Ł. Kostenko zapuszczanie się w dziedzinę cybernetyki nie jest miražną terra incognita. Warto przypomnieć, że wśród postaci dramatycznego poematu „Duma o braciach nieazowskich” było dwóch programistów. Pierwszy dziwił się co do Sachna Czerniaka: „… Jak poeci mogli przeoczyć taką postać na przestrzeni wieków?…” Ten wyrzut przeradzał się w zamiar „zdigitalizowania” historii i przystosowania maszyny do napisania wyczerpującego, obiektywnego liro-eposu. Na tle „literackiego poprzednika” Samoszalony jest pełen ostrzejszego sceptycyzmu. Mimo wszelkich nadziei na godną „linię obrony” stwierdza: „Jesteśmy statystami duchowej pustyni”. Ale tworzenie wirtualnego ładu świata nie traci atrakcyjności dla narratora. W przeciwieństwie do Pierwszego programisty, Samoszalony jest „jakimś… dziwnym historykiem”. „Dziwność” polega na dążeniu do wypełnienia luk w teraźniejszości, a nie w przeszłości. Młodemu kijowskiemu inteligentowi zależy na pogodzeniu ludzkich, prywatnych i globalnych rozmiarów. Emocjonalne kontury katastrof nakładają się na codzienne wstrząsy, jakby zawiłe tablice szyfrujące do odnajdywania czegoś tajemnego. Najważniejsze przy tym, by zachować wrażliwość wśród przeciętnych informacyjnych splotów. Główny bohater powieści sam broni się przed myślą, że stał się kronikarzem. O pewnej swobodzie w utrwalaniu obserwacji świadczy między innymi różna objętość „rocznych notatek”. Po przełomie tysiącleci „gęstość” w relacjonowaniu wydarzeń powoli maleje. Rozważając efemeryczny „dziennik ludzkości”, Samoszalony ostrożnie strzeże się nie „wiatrów Historii”, lecz przeciągu z kuchni. Staranne wyliczanie najdrobniejszych pułapek, czuwanie nad przestrzenią intymną znajduje odbicie także w warunkowym imieniu bohatera. Oczywiście nie jest on oficjalnym Samowidcem. I preferuje nie zdigitalizowanie, lecz czułe, autoironiczne oswojenie „Szalonego” z „opowieści petersburskiej” XIX w. Dziwne, że „Zapiski…” niemal od razu po wydaniu zaczęto postrzegać jako całkiem „publicystyczną powieść”, palący dziennik. Elementu realistycznego nie brakowało na przykład w prozie W. Domontowicza czy M. Kapora. Jednak obaj wymienieni pisarze w swoich literaturach narodowych wiążą się z bohemską tradycją intelektualną. Drobiazgowość Ł. Kostenko w gromadzeniu rzetelnego materiału faktograficznego także opiera się na wyrazistej intrydze artystycznej. Książka zbudowana jest nie jak deklaratywny „ruchomy pasek” w wiadomościach telewizyjnych, lecz jak sarkastyczny koncept-kolaż: „W Kalifornii płoną lasy. Na południową Afrykę spadł śnieg. W Tajlandii zdechł lampart na ptasią grypę. W Kolumbii porwano biskupa”. Nie wolno zapominać, że „pismo elektroniczne” jest uznanym i badanym zjawiskiem. A kiedy Samoszalony po kryjomu pochyla się nad klawiaturą, idee o dramatyzmie, growej naturze, metaforyczności cyberteksu nie wydają się puste. Ponadto w ogromie komunikatów co chwila przebija się mistyfikacja (niemal jak kawałek czerwonej sukienki, na którą często powołują się narrator z żoną). Zamiast wyświechtanej emotikony trafia się tu stosownie epizod, na przykład o bałwanie, którego widziano pod Kobelakami, „chcieli nawet wybrać go do parlamentu”. Ujęcia z kamer internetowych, które ustawia autor, dobrane są wybrednie i dynamicznie. Można się o tym łatwo przekonać, śledząc spacer bohatera po odrestaurowanym Majdanie Niepodległości: „Kamienne harmonijki schodów, mydlane bańki latarni… Ogromny dekoracyjny globus obraca się nad galaktyką tandety… A nad tym wszystkim… — kamienna kaplica, na kaplicy kolumna, na kolumnie kula, na kuli nogi, na nogach tęga dziewka w plachcie… Niepodległość w lśniącym złocie. Fajnie”. Jeśli zaś chętny czytelnik będzie polegał na słuchu, szybko okaże się: utwór jest przenikliwie zrytmizowany. Trwalszym niż wyodrębnienie równych rozdziałów okazuje się w książce podział tekstu na fragmenty z jednym zdaniem w akapicie. W krótkich, plastycznych urywkach zostały też ujęte refleksje Ł. Kostenko w niedawnej antologii „Sennowidy”. Rzeczywiście, wszystkie „Zapiski…” są wzorem „strof” i „antystrof”. Po długiej „emigracji wewnętrznej” wybitna poetka powróciła z pozornie prozatorską powieścią. Jest to jednak prawdziwie błyskotliwa „powieść-wers libre”. Z tą cechą wiąże się poboczna (raczej formalna, a nie treściowa) intryga utworu — obserwacja rytmicznych wahań czy narastań. Podobnie jak młody P. Tyczyna, pisarka zmusza do pojęcia czegoś surowego i pięknego, „zamiast sonetów i oktaw”. Czegoś niewymownie lirycznego, lecz zamiast tenorowych ozdobników o „zaczarowanych skrzydłach trzmiela”, z których kpi Samoszalony. Czegoś tak typowego dla Ł. Kostenko, lecz skrajnie odmiennego od „zaocznego fanatyzmu” wobec kilku jej wersów z podręczników.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
