Strona · s. 10strona oryginału ↗
NARÓD JAKO PROJEKT KULTURY
Слово Просвіти, №04 за 2011 рік
Dmytro DROZDOWSKI, „Wseswit”, specjalnie dla „Słowa Proświty” Naród istnieje jako pamięć kultury. Taka obserwacja wyłania się po przeczytaniu monografii Anthony'ego Smitha „Kulturowe fundamenty narodów. Hierarchia, testament i republika”. Dla zachodniego czytelnika Smith to uznany klasyk światowej antropologii, politologii i historii. Książka ta powstała w wyniku dyskusji na dorocznej konferencji Towarzystwa Badań nad Etnicznością i Nacjonalizmem przy London School of Economics w 2004 roku. Należy zaznaczyć, że London School of Economics to jeden z najbardziej prestiżowych i najpotężniejszych ośrodków intelektualnych Wielkiej Brytanii. Na czym polega ważność tej pracy, która nie pretenduje do statusu „intelektualnego boomu”? Rzecz w tym, że monografia Anthony'ego Smitha podsumowuje kolosalny materiał historyczny, archeologiczny i polityczny na temat tego, w jakim czasie i pod jakimi warunkami powstały narody. We współczesnej myśli historycznej istnieją dwa równoprawne pytania: „Czym jest naród?” i „Kiedy powstaje naród?”. Pierwsze pytanie jest ontologiczne, zmusza nas do zrozumienia samej istoty zjawiska. Ale w rzeczywistości to właśnie drugie pytanie może postawić kropkę nad „i”, ponieważ daje panoramę czasową, a tylko z dużej odległości można dostrzec źródła świadomości narodowej. Naród dla A. Smitha to projekt historyczno-kulturowy. Oto definicja, którą proponuje badacz: „Jest to nazwana i samookreślona wspólnota ludzka, której członkowie pielęgnują wspólne mity, wspomnienia, symbole, wartości i tradycje, tworzą i rozpowszechniają charakterystyczną kulturę publiczną oraz przestrzegają wspólnych wartości i wspólnych praw. Podobnie tożsamość narodową można zdefiniować jako nieprzerwane odtwarzanie i reinterpretację struktury wartości, symboli, wspomnień, mitów i tradycji, które stanowią charakterystyczne dziedzictwo narodów, oraz identyfikację jednostek z tą strukturą i dziedzictwem… Dobór cech typu idealnego jest określony przez trzy założenia. Pierwszym z nich jest wiodąca rola procesów społecznych i zasobów symbolicznych w formowaniu i zachowaniu narodów,
właśnie one nadają im wyrazisty, lecz elastyczny charakter. Drugie założenie polega na tym, że niemało cech typu idealnego wywodzi się z wcześniejszych symboli etnicznych i etnoreligijnych, tradycji, mitów i wspomnień, właściwych masom ludności, które uważają się za bliskie lub spokrewnione. Razem te dwa założenia dotyczą pytania „Czym jest naród?”, czyli unikalnego charakteru narodu historycznego. Trzecie założenie polega na tym, że te procesy społeczne i zasoby symboliczne… mogą mieć żywy oddźwięk wśród ludności przez długie okresy czasu”. Tak naród nie może istnieć bez ziemi (terytorium), kultury, pamięci (mitologii, swojej przestrzeni symbolicznej i systemu orientacji wartościowych). Smith mówi o „wielowymiarowości charakteru większości narodów i nacjonalizmów, często wielowarstwowości charakteru ich tradycji kulturowych, co stało się rezultatem stopniowej ewolucji lub nagłych zmian i rewolucji. Z kolei ta wielowymiarowość świadczy o dalszej ważności różnych tradycji kulturowych, zwłaszcza tradycji testamentu i republiki, które nadają wspólnotom narodowym bogactwo i różnorodność”. „Będę twierdził — rozwija myśl historyk — że formy wspólnoty narodowej zależą od pewnych tradycji kulturowych, które wywodzą się z dawnych czasów i ukształtowały właściwy członkom tych wspólnot charakter i poczucie tożsamości narodowej”. Zdaniem brytyjskiego socjologa i kulturoznawcy, głównymi charakterystykami narodu mogą być następujące: „1. dobrze określone terytorium z ustalonym centrum i wyraźnie zdemarkowanymi oraz kontrolowanymi granicami; 2. jednolity system prawny i wspólne instytucje prawne w granicach tego terytorium, które tworzą wspólnotę polityczno-prawną; 3. udział wszystkich członków, czyli obywateli, w życiu społecznym i polityce narodu; 4. masowa kultura publiczna, rozpowszechniana za pomocą państwowego znormalizowanego systemu edukacji masowej; 5. zbiorowa niezależność, instytucjonalnie potwierdzona w formie suwerennego państwa terytorialnego tego narodu; 6. członkostwo narodu w „międzynarodowym” systemie towarzystwa narodów; 7. legitymizacja, jeśli nie stworzenie, narodu dzięki ideologii nacjonalizmu”. Od pierwszego rozdziału badacz mówi o dwóch tradycjach dotyczących definicji „narodu” jako zjawiska polityczno-historycznego i socjokulturowego. „Moderniści” dążą do powiązania źródeł narodu wyłącznie z nowymi czasami (epoką nowoczesną). Natomiast istnieją apologeci „neo-prapoczątkowości”, którzy zapewniają, że naród to produkt dawny, ponieważ naród powstaje już w czasach starożytnych. Dyskusja polega na tym, że moderniści są przekonani: naród tworzą nie bezgłośne masy, a postępowi intelektualiści, którzy mogą skonstruować obraz swojego narodu w określonym momencie historycznym. Świadczy to o istnieniu politycznej samoświadomości. „Właśnie nacjonaliści, zdaniem Gellnera, tworzą narody, a nie odwrotnie, tak samo, jak Oświecenie, uważa Elie Kedourie, ukształtowało świecką kulturę narodów i zrodziło naśladownicze oraz reaktywne inteligencje najpierw w całej Europie, a potem na całej kuli ziemskiej. Właśnie to stanowi przełomowy etap nacjonalizmu. Przecież Oświecenie poza granicami swoich ojczyzn stworzyło pokolenie wyobcowanej i rozczarowanej młodzieży — ludzi marginalnych, którzy czują, że ich szanse na godną pracę i status, odpowiednie do ich świeckiego wykształcenia, są zniszczone przez arystokratyczną lub kolonialną pogardę. Niezadowolenie, które powstawało, szukało w nacjonalizmie zbawiennego rozwiązania politycznego. Rezultatem stały się wezwania kolejnych fal nacjonalistycznych intelektualistów do „swoich”, należących do jednej kultury mas, by tworzyć naród polityczny, w którym intelektualiści będą mieli zapewnioną rolę liderów. Dopiero po rewolucji francuskiej takie wezwania mogły już poruszyć masy, zaczynając od romantyków w Niemczech — więc w takim przypadku formowanie narodów znów przypada na XIX w.”, — zaznacza autor monografii. Z drugiej strony, „Ogromna masa ludzi, niepiśmienne i izolowane chłopstwo, nie zostawiło żadnych pamiątek pisanych. Ale w takim przypadku ile tych pamiątek chłopi zostawili w XIX w., tym, zdaniem większości modernistów, okresie narodzin narodów? Te rozważania znów zwracają nas do głównego twierdzenia Walkera Connora, że narody i nacjonalizmy to fenomeny masowe, a ponieważ chłopi w poprzednich okresach byli niepiśmienni i „niemi”, trudno mówić o istnieniu narodów w czasach, kiedy jeszcze nie wyszli na arenę polityczną kraju, a w przypadku obecnych narodów — Connor, jeśli jest dość świadectw, przypuszcza istnienie narodów w dawniejszych okresach historycznych — to wyjście nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. Przeciwko argumentowi Connora można skierować kilka zastrzeżeń. Zacznijmy od tego, że(!) brak świadectw to nie to samo, co świadectwo braku, więc argument oparty na milczeniu źródeł dokumentalnych często ma charakter dwustronny. Zdaniem neo-prapoczątkowców, to milczenie można z nie mniejszymi podstawami interpretować albo jako to, że chłopi uznają lub uważają za oczywistość swoje więzi etniczne i narodowe, albo jako właściwy im brak jakichkolwiek uczuć przynależności narodowej”. Co dla zwykłego czytelnika dają te naukowe dyskusje? Od razu powiem, że to badanie E. Smitha z pierwszego rozdziału może wydać się zbyt akademickie, suche, że ta książka jest obliczona przede wszystkim na humanistów i naukowców. W rzeczywistości tak nie jest, po prostu autor stawia przed czytelnikiem wymóg przejścia części wstępnej, aby uformować adekwatną przestrzeń zrozumienia. Jako naukowiec Smith pragnie przedstawić historiografię zjawiska, opisać aparat naukowy i perspektywę metodologiczną. Wszystko, co najciekawsze, zaczyna się dalej dla tych, którzy zdołają pokonać akademicką barierę w pierwszym rozdziale. „Kulturowe podstawy narodów. Hierarchia, testament i republika” — już w samym tytule badania skoncentrowano węzłowe problemy „nacjologii”. W naszej kulturze dzisiaj, niestety, nacjologię uważa się za upośledzoną, mówiąc, że to dziedzina dla „narodowo świadomych” (których czasem na Wschodzie w życiu codziennym nazywają banderowcami, a na Krymie — bydłomownymi). W Europie dzisiaj problemy nacjologii są niezwykle ważne: Europa pragnie rozliczyć się ze swoją historią, aby zrozumieć, na ile możliwym jest wpisanie w swoje życie historii wcześniej skolonizowanych narodów. Czy może skolonizowane były wcale nie narody, a ludności, etnosy, plemiona? Może właśnie obecność kolonizatora „pomogła” tym plemionom/etnosom/narodom uświadomić sobie swoją historyczną i kulturową odrębność? Naród nie jest możliwy bez kontekstu socjohistorycznego i polityczno-kulturowego. Jak przekonuje E. Smith, naród a priori zawiera wszystkie te składniki. Powstaje on tylko wtedy, gdy istnieje wspólny system polityczny, gdy istnieje wspólna kultura i monolityczny ustrój społeczny. Wszystko to sprzyja formowaniu narodów. To daje podstawy „neo-prapoczątkowcom” mówić o tym, że naród to projekt archaiczny, który powstał w czasach starożytnego Egiptu, Mezopotamii, Judei, starożytnej Grecji. W tamtych czasach uformowano to, co najważniejsze — źródło dla samoświadomości. Dla kogoś ta samoświadomość została włożona w prokrustowe łoże testamentu (jak w Judei), dla kogoś — hierarchii (jak w starożytnym Egipcie), dla kogoś — republiki (jak w Grecji). Tak E. Smith dochodzi do wniosku, że naród nie jest projektem świeckim; naród, nawet w najbardziej liberalnym społeczeństwie, w najbardziej demokratycznym czasie, i tak zawiera element sakralny. Kultura sakralnego — to archaiczna pramateria, praelement, z którego formuje się naród. Wydawałoby się, znów wchodzimy w płaszczyznę pojęć naukowych… Ale przecież w rzeczywistości jest to niezwykle ważne dla zrozumienia współczesnych procesów przede wszystkim na Ukrainie. Jeśli naród nie jest „fenomenem świeckim”, a zawiera formy myślenia sakralnego, oznacza to, że w rdzeniu narodu jest coś świętego, coś nadzwyczaj ważnego, czego nie da się adekwatnie opisać i przekazać racjonalnie. Czyż to „coś” nie jest tym tajemniczym mechanizmem, który zmuszał we wszystkich czasach różne narody (wspomnieć choćby Europę) do rywalizacji między sobą? Historia powszechna to historia przejawu siły. Wspomnieć choćby o krwawych wojnach między Anglią a Francją? Wspomnieć wojny we Włoszech i Niemczech? Naród pragnie potwierdzić siebie, bo w taki sposób potwierdza się świętość. Ta „świętość” jest niewidocznie obecna w istocie narodowej. Istota narodu wyrasta z ciała świętego, naród to projekcja czegoś niebieskiego. Wojny na tle narodowym są najbardziej zacięte, najbardziej straszne we wszystkich czasach. Wspomnieć choćby dzisiejsze starcia w
Rosji na Kaukazie? Wspomnieć Czeczenię? Wspomnieć wojnę krymską? Wspomnieć tego samego Lermontowa z jego „Bohaterem naszych czasów”?! A. Smith przypuszcza, że od wieków w wymiarze społecznym istniały trzy filary: hierarchia (podział na carów, wodzów, faraonów i naród, tłuszczę, plebs), testament (ludzie na ziemi pragnęli zbudować państwo według wyższych praw, według praw, które na ziemię „przekazał” Wszechmogący, Bóg, Allah), myślenie demokratyczno-republikańskie (człowiek pragnął być wolny, dla niego najwyższym dobrem społecznym była wolność i nieingerencja w przestrzeń osobistą innych ludzi; jednak nawet ta forma ustroju społecznego miała swoje chimery i swoje świętości, które zostały zrealizowane w planie społecznym, być może nawet nieświadomie). W ten sposób naród składa się z różnych parametrów, ale w samym centrum znajduje się złote drzewo, Arbol mundi, Axis mundi. To nie tylko umowa społeczna między różnymi jednostkami. Ale w takim razie wymiary „narodu” nie mogą być ograniczone jedynie do kontekstu politycznego, historycznego czy społecznego. Najbliżej sfery „sacrum” może podejść właśnie kultura. Aby istniał naród, jak przekonuje A. Smith, musi istnieć wspólna przestrzeń rozumienia. Kultura daje możliwość ukształtowania takiej przestrzeni. Jak ona się realizuje? Oczywiście za pomocą języka. „Dla narodów zaś takie wspólne cechy kulturowe muszą stać się wspólnym dobrem publicznym i służyć jako konkretne kryteria dyferencjacji kulturowej. Muszą stać się częścią charakterystycznej narodowej kultury publicznej. Ponadto wszelkie regionalne warianty dialektu czy kultu muszą być podporządkowane tej ideologizowanej kulturze publicznej — albo wyeliminowane” — przekonuje A. Smith. Aby naród został stworzony, musi zostać uformowany jednolity model językowy, za pomocą którego naród ten może reprezentować siebie w czasie. Smith zaznacza, że wewnątrz narodu mogą istnieć różne dialekty, ale obowiązkowo musi istnieć wspólny głos, wspólny język. Jego zdaniem „…rytuały publiczne, ceremonie i symbole mają większe znaczenie dla powstania narodów niż stworzone w języku ludowym kody i literatura. Przecież te kody i literatura wypływają na powierzchnię dopiero na początku nowożytności, pomimo argumentów Adriana Hastingsa, że w Anglii i wśród jej sąsiadów pojawiały się one już w średniowieczu. Literatura w większości była sferą elity dworskiej i kościelnej, przynajmniej do momentu, gdy państwo na początku nowożytności „utrwaliło” język i jego literaturę, a kapitalizm drukarski rozpowszechnił jej produkty w szerszych kręgach. Natomiast rytuały publiczne, ceremonie i symbole rozpowszechniają się znacznie wcześniej, ponieważ uważa się, że są one niezbędne do zaszczepienia dużym segmentom populacji wspólnego poczucia przynależności do szerokiej wspólnoty polityczno-kulturowej…”. A jak być w sytuacji ukraińskiej? Czy u nas w takim razie muszą istnieć dwa narody: ukraińskojęzyczny i rosyjskojęzyczny? Czy może w takim razie istnieć porozumienie? Jak zakwalifikować Szwajcarię i Belgię?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
