Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

NOWE SPOJRZENIE NA NAUKĘ HISTORII UKRAINY

Слово Просвіти, №04 за 2011 рік

Ostatnio staramy się realizować politykę harmonijnego współistnienia osób ukraińskojęzycznych i rosyjskojęzycznych. James Mace powiedział swego czasu, że społeczeństwo ukraińskie dzieli się na Ukraińców (niezależnie od języka komunikacji) i „sowków”. Niestety, dziś coraz bardziej się o tym przekonujemy. Ale dlaczego mimo wszystko największy kłopot dla polityki narodowej, dla utwierdzenia idei narodowej stwarzają regiony rosyjskojęzyczne? Krym? Donieck? Odessa? Dlaczego w tych regionach ludzie dają się nabrać na sztuczki „pseudoproroków” (którzy teraz mogą być merami, gubernatorami, dziennikarzami i dyplomatami)? Niestety, język może być zarówno czynnikiem wyobcowania, jak i czynnikiem rozłamu. Przynajmniej ten fakt dwujęzyczności powinien być jakoś niwelowany w modelu narodowym przez inne, silniejsze czynniki narodotwórcze. A u nas tego nie ma. Wschód i Krym nie chcą szanować języka ukraińskiego, niwelując status państwowego języka ukraińskiego, zapominając o „kolonialnych” korzeniach języka rosyjskiego — rosyjski został utwierdzony celowo, bezczelnie, brutalnie, poprzez wyniszczenie ukraińskiej inteligencji. Szanując wybór językowy każdego, odnosząc się tolerancyjnie do języka rosyjskiego, musimy rozumieć, jak przekonuje brytyjski specjalista, że język to cecha narodowa. A zatem na Ukrainie cechą narodową jest dwoistość, na której grają sąsiedzi. Monografia A. Smitha wyważenie, argumentowanie przekonuje o tym, że naród to projekt polityczny, intelektualny, społeczny, który przede wszystkim wyrasta z warstw sakralnych i świadomości własnej kultury? Włodzimierz nakazał zniszczyć pogańskich bogów, aby zbudować nowe państwo chrześcijańskie. A co ma teraz począć Ukraina, kiedy ktoś ceni Szewczenkę, ktoś Puszkina, a ktoś w ogóle żyje poza kategoriami kultury? Gdzieś śpiewają kolędy, a gdzieś — szanson. Gdzieś posługują się ukraińskim, gdzieś rosyjskim, a gdzieś — żargonem przestępczym? A naród przecież niby jeden? Czy dwa? A jeśli dwa, to czy możliwe jest zjednoczenie w jednym państwie? Czy można połączyć naród oparty na Testamencie z narodem opartym na demokracji? Historia dowodzi, jak przekonuje A. Smith, że bardzo rzadko takie zjednoczenia w dawnych czasach były możliwe. Wiele zależy od mądrej polityki, zorientowanej na budowanie państwa, a nie na podgrywanie dawnym kolonizatorom. Zresztą, europejskie narody czasów nowoczesnych również nie były monolityczne w swojej istocie, ale zdołały zachować rdzeń narodowy dzięki polityce państwowej, która nie pielęgnowała mitów o wspólnej imperialnej kolebce. Zdaniem A. D. Smitha, „...narody to w rzeczywistości grupy etniczne obdarzone samoświadomością. Narody stanowią najliczniejszą grupę, uformowaną na podstawie właściwego jej członkom przekonania, że mają przodkową więź. A to, że mogą nie mieć przodkowej więzi lub pochodzić, jak zdarza się dość często, z różnorodnych źródeł etnicznych, nie ma znaczenia. W tworzeniu narodów liczy się nie faktyczna historia, a odczuta”. Tym bardziej współczesny świat w projekcji globalnej w ogóle nie myśli pojęciem „homogeniczności” — teraz amerykańskie dżinsy produkuje się w Turcji, włoskie meble — na Małej Arnauckiej... A co będą produkować na Ukrainie? Natalia PAWŁYSZYN, Lwów Podczas konferencji eksperci omówili projekt nowego podręcznika „Razem na jednej ziemi. Historia Ukrainy wielokulturowa”, który przygotowało Stowarzyszenie „Nowa Doba” przy wsparciu Rady Europy. Ten podręcznik, który proponuje polietniczną wersję ukraińskiej historii, przygotowywany jest do wydania w 2012 roku. Oprócz dyskusji dotyczących podręcznika, naukowcy stawiali przed sobą także bardziej strategiczny cel — stworzenie społecznej alternatywy dla oficjalnej wersji pamięci historycznej, aby nie pozwolić politykom wykorzystywać historii wyłącznie do celów wąskopartyjnych. „Konflikt wokół pamięci historycznej uniemożliwia kompromis w państwie, hamuje to również reformy polityczne i gospodarcze. Dlatego potrzebne są inicjatywy społeczne, które będą w stanie przeciwstawić się takiej monopolizacji i proponować rozsądne alternatywy” — zaznaczył profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki, znany historyk Jarosław Hrycak. Dla realizacji swoich zamierzeń uczestnicy wydarzenia stworzyli ruch „Inicjatywa Historyczna”. Do projektu dołączyło około czterdziestu pedagogów-historyków i naukowców z różnych regionów Ukrainy: Odessy, Charkowa, Krymu, Łucka, Równego i innych. Zdaniem ekspertów, głównym wyzwaniem dla współczesnych ukraińskich historyków jest wpisanie historii kraju w kontekst europejski. UKRAIŃSKA HISTORIA PRZEZ PRYZMAT ŚWIATOWEJ W rezultacie dyskusji i debat naukowcy zgodzili się, że nauczanie historii Ukrainy wymaga poważnych zmian, ponieważ podręczniki w naszym państwie przypominają podręczniki historii Europy XIX w., które miały charakter narodowy. Zdaniem Jarosława Hrycaka, nasze państwo wciąż jeszcze „przeżywa swój XIX wiek”, ponieważ naucza swoją historię w odizolowaniu od europejskiej. Zgodziła się z tym również historyk, profesor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, doktor nauk historycznych Serhij RUDYK Niedawno wydarzyło się zupełnie niecodzienne wydarzenie — opublikowano pierwsze merytoryczne badanie dotyczące działalności wybitnego działacza politycznego i państwowego, lidera Ludowego Ruchu Ukrainy, człowieka, którego słusznie zalicza się do grona Wielkich Ukraińców — Wiaczesława Czornowoła. Książka nosi tytuł „Na grzebieniu walki. Działalność Wiaczesława Czornowoła w drugiej połowie lat 80. XX w.”. Jej autorem jest młody kijowski historyk Wasyl Derewiński. Znaczenie wydania książki polega na tym, że do tej pory nie było żadnej gruntownej pracy naukowej czy publicystycznej o działalności W. Czornowoła w rozwoju ukraińskiego odrodzenia narodowego drugiej połowy lat 80. Cała jego wieloaspektowa praca została naświetlona jedynie fragmentarycznie w pojedynczych książkach i artykułach. Choć istnieje znaczny materiał faktyczny na jego temat, który jeszcze nie stał się obiektem zainteresowania badaczy, o czym świadczy wydanie pierwszych tomów dziesięciotomowego zbioru prac W. Czornowoła. Zważywszy na to, należyte zbadanie życiorysu tej wielkiej osobowości jest aktualne i będzie budzić zainteresowanie w społeczeństwie, sprzyjać samoidentyfikacji ukraińskiej wspólnoty, wychowaniu dorastających pokoleń w duchu nauk, kierownik katedry historii NaUKMA Natalia Jakowenko zaproponowała skoordynowanie schematu historii Ukrainy ze schematem ogólnoeuropejskim, który wykłada się według wielkich epok kulturowych. Doktor nauk historycznych, profesor, zastępca dyrektora ds. naukowych Instytutu Historii Ukrainy NAN Ukrainy Stanisław Kulczycki zaznaczył, że do tej pory pozostaje nierozstrzygnięta kwestia tego, ile kursów historii wykładać i jakich dokładnie — „historię Ukrainy” i „historię powszechną” (taki podział był w Imperium Rosyjskim, Związku Radzieckim i współczesnej Rosji) czy po prostu „historię” (przykład europejski). Na Ukrainie, zdaniem naukowca, powinna być historia Ukrainy na tle historii powszechnej, do której wchodziłyby zjawiska ogólne, historia regionalna (której do tej pory w naszych podręcznikach praktycznie nie ma) oraz krajoznawstwo historyczne. Naukowcy zgodzili się również co do tego, że naszej historii nie trzeba rozpatrywać przez pryzmat statusu kolonialnego. Trzeba badać byt Ukraińców we wszystkich państwach, do których wprowadzał ich los historyczny, przez pryzmat włączenia w życie tych państw. Jako przykład eksperci podali okres radziecki. W tamtym czasie bojowników było tylko jednostki, a reszta jest przykładem włączenia. W szczególności Natalia Jakowenko zaakcentowała, że „idea statusu kolonialnego wnosi w historię Ukrainy poczucie niższości i ciągłego upokorzenia. Takie podejście do naświetlania wydarzeń historycznych nieuchronnie doprowadzi do poczucia własnej wtórności i marginalności”. HEROIZM OFIARNY, A NIE NAPASTNICZY Historycy doszli do wniosku, że miejsce wojny w szkolnym podręczniku historii musi zostać zasadniczo przemyślane na nowo. Uczniowie powinni uczyć się o wojnie jako zjawisku, z którego muszą znać pewną liczbę najważniejszych dat i wydarzeń. „W wojnie nie ma prawych i nie ma winnych. Jedną rzeczą jest rozpatrzyć, jakie ideologie popchnęły w XX w. do wojny, a inną — to ofiarność milionów niewinnych ludzi, którzy musieli na froncie, na tyłach, cierpiąc, przeżyć ten straszny czas” — właśnie to, w przekonaniu historyk Natalii Jakowenko, powinno być głównym akcentem w obrazowaniu wojny. W szczególności podkreśliła potrzebę wyodrębniania historii badawczej, która musi zawierać wszystko, oraz historii szkolnej, która przede wszystkim ma być wychowawcza. Podobnego zdania jest Jarosław Hrycak, który podkreślił, że istnieją różne typy heroizmu. I ważne jest, aby zaakcentować uwagę na heroizmie nie tych, którzy strzelają, a tych, do których się strzela. I jeśli rozpatrywać ukraińską historię w takim kontekście, to bardziej jednoczą nas ofiary niż bohaterowie. MORALNOŚĆ — DROGA POROZUMIENIA Książka szkolna, zdaniem ekspertów, powinna nieść nie tylko wiedzę, ale i ładunek wychowawczy, aby dziecko wyrastało na osobę tolerancyjną wobec innych ras i religii. Natalia Jakowenko podkreśliła potrzebę przesunięcia akcentów historycznych, co rozszerzy wymiar moralny i otwartość młodego człowieka, nauczy młodzież wierzyć nie tylko własnym poglądom, ale i w to, że oponent może mieć rację. To absolutnie współczesny wymóg wobec podręcznika, który powinien budować i utwierdzać właśnie moralnego człowieka. — Wychowanie narodowe powinno być wychowaniem moralnego obywatela, który kocha i szanuje swoją Ojczyznę, ale jednocześnie jest to człowiek otwarty na świat, który szanuje innych i uświadamia sobie, że prawd może być wiele — podkreśliła Natalia Jakowenko. POLIETNICZNOŚĆ JAKO CECHA EUROPEJSKOŚCI Chyba najwięcej dyskusji podczas „okrągłego stołu” wywołało pytanie o polietniczność w historii Ukrainy. Nasze państwo jest wielowymiarowym (religijne, językowe, etniczne) „pograniczem”, dlatego wybór tożsamości jest szczególnie ostry. W szczególności kierownik katedry ukrainoznawstwa wydziału filozoficznego Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego Wołodymyr Krawczenko podkreślił, że większość zachodnich historyków, analizując wydarzenia historyczne, stosuje podejście polietniczne. Paradygmat narodowo-państwowy, który dominował jeszcze pół wieku temu, na Zachodzie ustąpił miejsca perspektywie multikulturowej. Przecież właśnie multikulturowe widzenie własnej historii jest przywilejem demokratycznych i odnoszących sukcesy krajów z rozwiniętym społeczeństwem obywatelskim. Badanie historii różnych kultur przyspiesza wychowanie w człowieku jakości samodzielnego i krytycznego myślenia oraz przyucza szanować innych. Ze swojej strony historyk, dziekan wydziału humanistycznego Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego Ihor Skoczylas zauważył, że historia polietniczna jest nowa i nieoczekiwana dla naszego społeczeństwa. Takie podejście jest perspektywiczne, gdy osiągnięto ogólnonarodowy konsensus w traktowaniu wydarzeń przeszłości. — Nasze państwo ma dwie pamięci historyczne: ukraińską i kolonialną. Mamy obywateli, którzy są Ukraińcami tylko według definicji geograficznej, a nie według cech mentalnych. Aby zmienić sytuację, trzeba napisać historię Ukrainy z przesłanek cywilizacyjnych, odrzucając podejście, które istniało nawet w nowych ukraińskich podręcznikach pocz. lat 90. XX wieku — podkreślił kierownik oddziału źródeł historii Ukrainy XIX — początku XX w. Instytutu Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa NAN im. M. Hruszewskiego Ihor Hyrycz. ZSRR w 1989 roku oraz Ukraińska SRR w 1990 roku. Autor pracy zwrócił uwagę na to, jakimi metodami i środkami władza radziecka próbowała unieszkodliwić i złamać niepowstrzymanego lidera, odzwierciedlono wyniki takiej jej działalności oraz stosunek do tych działań opinii publicznej. Warto podkreślić, że zaproponowana czytelnikom książka jest cenna zarówno dla wspólnoty naukowej, jak i dla społeczeństwa w całości, ponieważ w niej merytorycznie odkryto istotne (niepoddane głębokiej analizie naukowej) momenty naszej niedawnej przeszłości, wyraziście przedstawiono działalność Wiaczesława Czornowoła. Bez wątpienia ta praca przyda się zarówno naukowcom, jak i szerokiemu kręgowi czytelników, przyczyni się do pogłębienia zrozumienia tej wybitnej postaci. “Historia dla porozumienia” – pod takim tytułem 14–15 stycznia na Ukraińskim Uniwersytecie Katolickim, z inicjatywy Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Nauczycieli Historii i Dyscyplin Społecznych “Nowa Doba” oraz Programu Badań nad Współczesną Historią i Kulturą Ukrainy im. Petra Jacyka, odbył się okrągły stół naukowców i nauczycieli historii. Uczestnicy spotkania omówili ważne kwestie – napisanie nowego podręcznika do historii naszego państwa oraz opracowanie nowej polityki historycznej w państwie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn