Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

RAMIĘ W RAMIĘ Z OLESEM HONCZAREM

Слово Просвіти, №04 за 2011 рік

Andrij MEŁNYCZUK, Kijów Czterdzieści dni minęło już od chwili, gdy opuścił nas i odszedł w lepsze światy Jakiw Hrihorowycz Oksiuta. Zaledwie parę dni przed swoim odejściem za wieczną granicę Jakiw Hrihorowycz zatelefonował do mnie i, nie wyjaśniając, gdzie jest i co się z nim dzieje, dał do zrozumienia: „Wy tam, chłopaki, jeśli można, podnieście za mnie kieliszek, bo jutro są moje urodziny”. „To przychodźcie, zrobimy to razem z wami” — wyrwało mi się. „E nie, tym razem nie dam rady, leżę w szpitalu. Chciałbym jak najszybciej stąd wyjść, bo czeka mnie jeszcze sporo pracy”. To były ostatnie słowa, jakie usłyszałem od Życieluba, z którym zaprzyjaźniłem się blisko piętnaście lat temu. Już od pierwszych spotkań uderzył mnie jego niezwykle dobry uśmiech, blask oczu, szczerość duszy. Szczególnie zaś wzruszały mnie jego zawsze czułe, drżące słowa o druhu Olesiu Terentijowyczu Honcharze. Z tych licznych wspomnień ukształtował się u mnie pełny obraz prawdziwej, szczerej, serdecznej przyjaźni dwóch sławnych poltawczyków. Sięga ona swoimi początkami jeszcze dalekiego 1934 roku, kiedy to wstępowali do wówczas dobrze znanego Charkowskiego Technikum Dziennikarskiego. „To były ciężkie czasy — nieraz słyszałem od J. Oksiuty. — Wszyscy my, studenci, żyliśmy w biedzie, ale byliśmy łakomi wiedzy. W jednym pokoju akademika mieszkało nas ponad dwadzieścia osób. Ołesj pierwszy zrozumiał, że w takim rozgardiaszu nie zdobędzie się wiele wiedzy, toteż przez wszystkie lata nauki, poza zajęciami wykładowymi, przesiadywał w miejskiej bibliotece im. Korolenki. Szybko się zaprzyjaźniliśmy, bo byliśmy rodakami: ja pochodzę z Wielkiego Kobelaczka w rejonie nowosandżarskim, a on z Suchej, obecnie w rejonie kobelackim obwodu połtawskiego. Odległość między naszymi wsiami nie przekraczała 25 kilometrów. Po technikum nasze drogi się rozeszły. Ja wyjechałem pracować do gazety rejonowej. Musiałem tam m.in. przez pewien czas opanowywać sprawy sekretariatu. Uczył mnie tego rzemiosła ówczesny zastępca redaktora, bardzo utalentowany i życzliwy człowiek Illa Olijnyk, ojciec naszego sławnego poety Borysa Olijnyka. Wiele pożytecznego od niego zaczerpnąłem. Wkrótce młodego Oksiutę powołała służba wojskowa. Przechodził żołnierski dryl na Dalekim Wschodzie, a kiedy zapachniało prochem, nagle znalazł się na zachodnich rubieżach Związku. Tam zastała go wojna. Wycofując się, odniósł ciężką ranę. Potem był szpital, długie leczenie. Na froncie odczuwano brak wykwalifikowanych kadr, tak właśnie trafił do Stalingradzkiej szkoły wojskowej. A potem — znów do boju. Oksiucie przypadło wyzwalać rosyjskie miasto Kursk, przejść z bojami całą Ukrainę, Polskę, uczestniczyć w operacji berlińskiej. Tam, w samym leżu wroga, ledwie ocalał — został kontuzjowany. Zwycięskie salwy powitał nad Łabą. Ale i po tym J. H. Oksiuta jeszcze długo kontynuował służbę wojskową, kilka pierwszych powojennych lat — w Turyngii, w składzie wojsk okupacyjnych. Cieszył się niemałym szacunkiem wśród żołnierzy. Jakże by inaczej! Na piersi żołnierza błyszczały dwa ordery Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, order Czerwonej Gwiazdy, inne odznaczenia bojowe, a najwyższym z nich uważał dla siebie żołnierski medal „Za odwagę”. Do jego głosu przysłuchiwali się nowobranni, dla których był prawdziwym autorytetem. Podczas służby ani na chwilę nie porzucił pracy dziennikarskiej, ucząc się, „przemiał” wiele periodyków, które regularnie napływały z Związku. — Było to latem 1947 roku — odtwarzam z dyktafonu żywy głos Jakiwa Hrihorowycza. — Pewnego razu, przerzucając czasopismo „Nowyj mir”, aż wykrzyknąłem z radości, czytając na jednej ze stron: „Olesj Honczar. Alpy”. Ten wspaniały utwór „połknąłem” jednego wieczoru. Ileż w nim było tego, co sam przeżyłem! Wokół tego utworu przeprowadziliśmy szereg konferencji czytelniczych w wielu oddziałach 8. Gwardyjskiej Armii, której sztab stacjonował w niemieckim mieście Weimar. Żołnierze-frontowcy jednogłośnie oświadczali: to utwór wysokiej próby, czysta prawda o chorążych. Kiedy w 1948 roku przybyłem do Kijowa i odnalazłem adres autora, opowiedziałem mu o wszystkim szczegółowo. Szczera rozmowa z nim utwierdziła mnie w przekonaniu: do literatury wszedł pisarz-zjawisko. A miał wtedy zaledwie 30 lat”. Od tamtej pory Jakiw Hrihorowycz na zawsze wszedł do grona najbliższych przyjaciół i współpracowników Ołesia Honczara. Wszędzie i zawsze, jak mógł, wspierał go i bronił. Przez ponad 20 lat inwalida wojenny II grupy, ówczesny podpułkownik, a następnie pułkownik Oksiuta oddawał się pracy twórczej w redakcji gazety Kijowskiego Okręgu Wojskowego. Dzięki niemu w tym wydawnictwie nie raz ukazywały się publikacje Ołesia Honczara — artykuły, wywiady, powitania dla żołnierzy i dowódców, fragmenty nowych utworów. Jednym słowem, w kręgach wojskowych Ołesj Terentijowycz był swój. I nagle, — wspomina Jakiw Hrihorowycz, — niektórym zachciało się poróżnić Honczara z wojskowymi. Działo się to w 1968 roku, podczas nagonki na pisarza za jego „Sobór”. Cała prasa rzuciła się na niego z napiętnowaniem, przyszła kolej także na gazetę wojskową: władza żądała wydrukowania „druzgocącego” artykułu o „Soborze” i jego niepokornym autorze. Oksiuta wraz z kolegami, na szczęście, nie poszli w ślad innych wydawnictw i zdołali odeprzeć oficjalne polecenie z góry. Motyw był więcej niż przekonujący: Ołesj Honczar — autor, który wiele robi dla patriotycznego wychowania żołnierzy, a jego „Sobór” w żaden sposób nie dotyczy tematyki wojskowej, to czy warto „rozpalać ognisko”? Argument zadziałał: gazeta KOW była chyba jedyną na Ukrainie, która nie wzięła udziału „w ogólnonarodowym oburzeniu” na „Sobór”, którego autora, nota bene, wysunięto na świecie do Nagrody Nobla. 40 lat temu J. Oksiuta zdjął z siebie pagony. Myślano o odpoczynku. Ale dla takich jak on spokój majaczył tylko we snach. Zaproszono go do Biura Propagandy Literatury Pięknej Związku Pisarzy Ukrainy, a osiem lat później, na namowę Ołesia Honczara, Wasyla Kozaczenka, Pawła Zahrebelnego, został zastępcą przewodniczącego komisji zagranicznej Związku (sekretarzem odpowiedzialnym), czyli prawą ręką Ołesia Honczara, przewodniczącego tej komisji. Czy Jakiw Hrihorowycz mógł odmówić samemu Honczarowi? Skoro zapraszają, to trzeba! I przez długi czas pracował sumiennie, nie znając ani dni wolnych, ani świątecznych. Cieszył się ze spotkań z wybitnymi gośćmi literackimi także Ołesj Terentijowycz. Serdecznie zapraszał ich na swoją „fazendę” w Koncza-Ozernej pod Kijowem. Wśród towarzyszących osób często bywał dobrodusznym, nieodmawiającym i skromnym Jakiw Oksiuta. Tam też, jak zawsze, gościnna i serdeczna gospodyni Walentyna Danyliwna, której mądrość, ludzka dobroć i kulinarne umiejętności zachwycały wielu wysokich gości. Jakiw Hrihorowycz zawsze chętnie podstawiał swoje ramię pod ciężki życiowy ciężar Ołesia Terentijowycza, zwłaszcza w ostatnich latach jego życia, kiedy zdrowie pisarza-bojownika, nadwątlone wojną i ciągłymi prześladowaniami przez „ekstremistyczne ogierki” (słowa Hrihora Tiutiunnyka), zaczęło słabnąć. Pragnąc nie obciążać przewodniczącego komisji zagranicznej zbędnymi kłopotami, jego zastępca nie zawsze informował o przyjeździe poważnej zagranicznej delegacji. A kiedy Ołesj Terentijowycz czasem się o tym dowiadywał, nigdy nie karcił swojego przyjaciela „za sam- Jakiw Oksjuta (po prawej) i Ołeś Honczar. Zdjęcie z 1973 r. stałość”, ale interesował się, jakie wrażenia zostały u gości z Kijowa, z kim się spotykali i koniecznie — czy odwiedzili muzeum Tarasa Szewczenki. O Ja. Oksiucie, o jego wieloletnich stosunkach z duchowym prezydentem Ukrainy, którego wielbiciele z pietyzmem nazywali, jak O. Honczara, szlachetnie urodzonym talentem, można napisać wiele, bo rzeczywiście miał co wspominać. Bardzo znamienne, że przebywając w blasku sławy pisarza-klasyka, Oksiuta dążył, by nigdy „nie świecić się”. To u niego z przyrodzonej chłopskiej skromności i prostoty. Inny na jego miejscu mógłby się nawet „ogrzać” w tym płomiennym blasku. Mój rozmówca na to mówił: — Uważałem za wielki zaszczyt pracować ramię w ramię z Olesiem Terentijowyczem, pomagać mu w jego sprawiedliwych trudach. A mieć z tego jakąś korzyść — i w myślach nie było i nigdy nie będzie. Dopóki żyję, będę dalej służył jego jasnej pamięci. I gorliwie służył. Weźmy chociażby taki fakt. W zeszłym roku w „Bibliotece Komitetu Szewczenkowskiego” ukazał się pokaźny objętościowo tom „Oleś Honczar. Listy”. Jego redaktorami są żona niezapomnianego Olesia Terentijowycza, Walentyna Honczar, i on, Jakiw Oksiuta. Właśnie we dwoje dokonali wielkiej pracy badawczej i organizacyjnej, by wydać bardzo interesującą, znaczącą książkę spuścizny epistolarnej klasyka najnowszej literatury ukraińskiej. Zawarto w niej ponad 530 listów i zwrotów autora do przyjaciół, pobratymców pióra, naukowców, nauczycieli, uczniów i studentów, działaczy państwowych i społecznych. Te listy sięgają swoimi początkami jeszcze lat 30. XX wieku. To wydanie, podobnie jak trzytomowy zbiór dzienników O. Honczara, świadczy o tym, jak szerokie zainteresowania, niegasnące zaangażowanie za Ukrainę i jej naród żył wybitny Mistrz. A aby wydać jego listy, redaktorzy musieli włożyć maksimum wysiłku, zwracać się do setek różnych instytucji, do państwowych i prywatnych archiwów. Podobna praca w wielu aspektach jest zbliżona do „chodzenia po mękach”, zwłaszcza w nasz „niepowtarzalny” czas. Nawiasem mówiąc, pełniejsze wydanie listów zostanie opublikowane w 10. tomie dzieł O. Honczara, który przygotowuje wydawnictwo „Naukowa Dumka”. Nad tą spuścizną epistolarną pisarza-pobratymca Jakiw Hrygorowycz pracował do ostatnich dni swojego życia. * * * Zawsze w czasie noworocznych i bożonarodzeniowych świąt niezmiennie dzwoniłem do towarzysza Hončarewego, Jakowa Hryhorowycza, i szczerze mu życzyłem. Zachwycał mnie zawsze jego młodzieńczy głos, jego optymizm, jakaś niepojęta zakochanie w życiu. Nigdy na nic nie narzekał, po prostu żył życiem sprawiedliwego. A do tego — niepokazną, ale zbyt szczerą miłością do ojczystej Ukrainy i do tych, którzy „walczyli, żyli, cierpieli i pracowali dla niej”. Wśród takich przywódców jednym z pierwszych był dla niego niezapomniany Oleś Terentijowycz Honczar. Mówiąc jego słowami, Jakow Hryhorowycz Oksjuta ukazał nam prawdziwe piękno ludzkiej wierności.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn