Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Świątynia, której nie ma

Слово Просвіти, №04 за 2012 рік

Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki Poezji N. Pokład nie można odmówić kunsztu, estetyki. Jest w niej, z jednej strony, to, co tradycyjnie nazywamy motywami obywatelskimi. Jednak ten wykreowany świat poetycki trudno nazwać trybunalskim, ideowo zaangażowanym, społecznie zorientowanym. Tematy, które wyrastają z kontekstu społeczno-historycznego, przekształcają się w wyobraźni autorki w przykłady pisarstwa estetycznego, które obnaża problematykę narodową. I ta nakreślona linia nie czyni poezji nieestetyczną, dla modernistycznego świata artystycznego problematyka narodowa zawsze była całkowicie naturalna. Co mieliśmy? Wieczną dumę i Szewczenkę, i bity śniegiem, lecz nie zabity kwiat… Mali, tuliliśmy się do małych, pielęgnując swój niemały świat. … Jakie były potężne i piękne wspólnotą swoich nieśmiertelnych dusz… Jak nam chciało się doczekać cudu, i szeptaliśmy wiekowi: “Nie rusz!..” Modernistyczne spojrzenie na naturę rzeczy obnaża kryzys tożsamości narodowej i historii, w nim człowiek stoi na progu nowego odkrycia lub też refleksji nad tym, co już minęło. To spojrzenie zrodzone z kryzysu, aby ostatecznie wyjść na nowy poziom rozwoju. W poezji Natalki Pokład są symbolistyczne echa: człowiek w symbolizmie istnieje obok mistycznego Wszechświata, czegoś niepojętego, i ono przekształca go, otwierając w świadomości to, czego zwykły człowiek nie jest w stanie widzieć. Refleksje w poezjach autorki momentami wydają się echem mitu solarnego, czyli mitu o złotym wieku swojego narodu. Natomiast projekcje współczesnego świata wydają się ponure, pesymistyczne; nowy człowiek, oddzieliwszy się od pamięci rodowej, zgubił wewnętrzną harmonię, przekształca mit w chaos, dlatego historia pamięci upodabnia się do historii katastrof. Stąd — korzenie pesymistycznego światopoglądu, który wspierany jest jeszcze niesprawiedliwością społeczną, sprzedajnością nowych historycznych i politycznych sterników, ich dwulicowością. Na kozackich cerkwiach płaczą dzwony i krzyże, z białaczką ducha zmaga się żyto… Czas skruchy. Czas, by siebie odnaleźć w narodzie — z kręgosłupem, jeszcze nie złamanym. Albo też: Jak jej ciężko teraz. Świątynia i jest, i jej nie ma: drzwi te same, kopuły te same, tylko inne ikony. I modlitwa umiera. I anielska trąba posyła tylko zduszony charkot z ambony. Ukraino, to ty? Sztandar twój i tryzub, ale oczy obce — nie poznaję was, mamo!.. I w łodzi złotej kołysze się trup, i w cudzej dłoni — klucz od naszej bramy. A ktoś szepcze: cierp, jeszcze długo cierp; a ktoś dzwon młody już zrywa z wieży — i nad polem pustym krwawe sierpy rozstawia — by wiatr rozdmuchał pożar… W poetyckim kosmosie Natalki Pokład są piękne przykłady liryki intymnej, ostre refleksje, poetycka krytyka instytucji społecznych, współczesnej polityki. Można nawet zauważyć dynamikę ewolucyjną: jeśli poezja lat 90. jest bardziej kontemplacyjna, metaforyczna, to poezja lat 2000. zamyka się wokół dyskursu społeczno-politycznego. Kiedy wodzowie lecą z piedestałów, już bezsilni i niestraszni, tłum wokół nich ognisko sprzeciwów rozpala, krzyczy: hańba!.. A między ogniskami ktoś miękko przechadza się, przed tłumem wznosi własną tamę i… piedestał najwyższy wybiera, by jutro stać. Czuć, że nadzieje podmiotu lirycznego nie zostały spełnione, wiara w nowe niepodległe państwo rozbija się, bo naród znów znalazł się bez lidera politycznego. Bohaterów mało, a wodzów wielu. Instynkt koryta — jak nowa zaraza. Wszystko te same kary i wszystko te same zapłaty — za to, że wiary i wierności nie ma. Zburzyli, nakrzyczeli się — brawo! I czekamy, dopóki wydzieli ktoś kawałeczek losu i kawałeczek sławy, czerwone potrząsnąwszy sito. A ci bystrzy — ich teraz niemało: tu — hasło, tu — znaczek, a tu — czyny, — poprawiwszy już wyblakłą przyłbicę, chwytają większe kęsy ze stołu. Wczesna poezja Natalki Pokład jest metaforyczno-formułowa, wyczuwalne są wpływy stylistyki Liny Kostenko, które prześledzić można nawet na poziomie obrazów. Wiersz, który otwiera zbiór “Głos stali”, — “Nie ma pożytku ani ludziom, ani ziemi” — zawiera obraz antyświata, który w literaturze ukraińskiej po raz pierwszy został wyraźnie wyartykułowany w poezji Liny Kostenko. Nie ma pożytku ani ludziom, ani ziemi, jakby świat stawał się już antyświatem. Na tle pompatycznych fraz — czyny małe i chłodami wychłostane lato. … Sentymentalnych słów gorzka rosa, — my z romantyzmu wyrośliśmy. My — inni: po-ko-sze-ni. Cała we krwi kosa. Chowają głos stali nasze wiersze. I ranią świat. I ranią się sami… Lecz w smutnych oczach aborygena — jego życia niewytrawiony sens: powstania trajektoria ognista. Antyświat zmusza podmiot poetycki do “marzenia o gwiazdce” i “kochania swojego narodu”. Antyświat oznacza wypaczenie historii, formowanie antyludzkiego systemu Zła, w którym ludzka osobowość nie jest nic warta. System sowiecki był ucieleśnieniem tej poetyckiej koncepcji Antyświata, która znajduje swoje interpretacje w wielu zachodnioeuropejskich studiach, na przykład w pracach H. Arendt. Natura historycznego zła związana jest z przyjściem totalitarnych dyktatorów, którzy niszczą każdą próbę inności myślenia. Poezja Natalki Pokład jest osobista, w niej podmiot liryczny występuje jako potężny motor i filozof, który zmienia rzeczywistość. Ta droga zmian jest możliwa pod warunkiem powrotu w przestrzeń społeczną pamięci narodowej, rodowej. Obrazy folklorystyczne i ludowopieśniowe często pojawiają się w tej poezji, jak i temat rozmowy z rodzicami, z przodkami, z dziećmi. Ta poezja ma jeszcze jedną specyficzną cechę. Nie przypadkiem są w niej obrazy najwyższej kapłanki, Kasandry, Oranty, Marusi Czuraj… Czasem podmiot liryczny rzeczywiście wkłada na siebie maskę kapłanki, kobiety-proroka, która przemawia do dzisiejszego narodu głosem przodków, głosem tysiącletniej historii. Spojrzenie bohatera lirycznego tylko częściowo wysławia naturalność i piękno pierwotności, tylko częściowo możemy natrafić na wersy, w których podmiot liryki zachwyca się pogańskim mitycznym światem, w którym człowiek przebywał w harmonijnej jedności z siłami przyrody. Zazwyczaj ten głos jest filozoficznie wyważony, spokojny, zrównoważony; to głos jeśli nie proroctw, to mądrości. Poezja N. Pokład ma swojego czytelnika: tych, którzy pamiętają o doświadczeniu niewoli, którzy pragnęli przepisać w malutkich książeczkach poezję, która przeciwstawiała się sowieckiemu oficjalizmowi, bo mówiła głosem osobistej prawdy i szczerości. Czas aktywności. Czas niepokornych imion. Na krwawym slalomie — czarne otchłanie. Jeszcze kozactwem zasiany wygasły gen w duszy janczarskiej odezwie się dzisiaj. Nam Czarnobyl bezstraszności wszystkim zaszczepił, Czerniowce przeciw lenistwu wprowadziły nam szczepionkę. Między fałszywymi świętościami — prawdy imperatyw… Lecz idei zagrody nie wyrzucił cynik. On ją ogrzał i nowe nadał imię, a niemych cmentarzy nie dowołamy się na świadków; nie golgoty — to prypeckie wioski stoją, — w kronice wieku — okrutne przypiski. Dla czytelników poetki pojęcia ciszy, piękna nie wydają się “staromodnymi”. Natomiast współczesne pokolenie czytelników żyje w znacznie bardziej dynamicznym i wzburzonym świecie, gdzie nie ma wykwintnej ciszy i spokoju. A podmiot liryczny Natalki Pokład czasem prosi o ciszę, bo wie, że tylko tam rodzi się coś prawdziwego. Taka poezja będzie przemawiać do ludzi starszych, którzy mają doświadczenie życiowe, częściowo tragiczne, którzy wiedzą, co to ból, oni boleją nad swoim narodem. Często kosmos poetycki Natalki Pokład poraża naturalną wolnością, te wiersze można łatwo ułożyć do muzyki. W poezji są tradycyjne obrazy i motywy: poszukiwania tożsamości narodowej, zachowanie w sobie pamięci historycznej i rodowej, tworzenie wokół siebie aury miłości i wzajemnego wsparcia. Czas płynie szybko, człowiek nawet nie. W 2011 roku ujrzał świat tomik poetycki “Głos stali” — książka mini-wyboru Natalki Pokład, poetki, której twórczość jest niedostatecznie reprezentowana we współczesnym procesie literackim. W tej książce pokazano ewolucję myślenia poetyckiego, dynamikę transformacyjną w obrazach artystycznych, motywach, środkach wyrazu, budowie zdań na przestrzeni kilku dziesięcioleci. “Głos stali” zaczyna się wierszami z tomiku “Akcenty” (1985), a kończy utworami z tomiku “To miasto — jak ręka Pana” (2007). Odległość czasowa między tymi tomikami — prawie trzydzieści lat, podczas których pojawiały się inne książki, takie jak: “Dzień spowiedzi” (1990), “Ochrony nadziei” (1991), “Rytualny taniec woli” (1994), “Płonie świeca w czarnych wodach” (1996), “Młode słońce” (1999), “Wbrew” (2001) i inne. Natalka Pokład jest laureatką nagród literackich im. J. Małaniuka (1993), M. Kociubynskiego (1999), “Błahowist” (2000), Natalii Zabiły (2010).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn