(O tym w następnym numerze “SP”) Myrosław ŁEWYCKYJ To, że religia i polityka są ze sobą ściśle splecione, widzimy nawet w kronice Nestora, gdzie opowiada się, jak do księcia Włodzimierza przed chrztem Ukrainy-Rusi przyszli Niemcy (w rozumieniu posłańcy Papieża), wychwalając swoją wiarę. Książę Włodzimierz na ich słowa odrzekł: “Wracajcie sobie do domu, bo ojcowie nasi nie przyjęli waszej wiary”. Choć profesor Ohijenko kronikarskie opowieści o chrzcie uważa za literacką opowieść o realnym wydarzeniu, jednak odpowiedź: “Bo ojcowie nasi nie przyjęli waszej wiary” — to niezaprzeczalne świadectwo, że mieszkańcy Ukrainy-Rusi na długo przed oficjalnym chrztem byli już zaznajomieni z chrześcijaństwem. Nie tylko ze wschodnim, ale i z zachodnim obrządkiem. Choć w dawnych czasach nie było między nimi różnicy. Jestem pewien: ci, którzy obecnie są gotowi do utraty tchu bić się o “czystość” “rosyjskiego prawosławia”, nigdy nie słyszeli, że autorem doktryny, na której bazuje Cerkiew Prawosławna, był biskup połowy IV wieku, Ozeusz z Kordoby — jeden ze świętych prawosławnej Cerkwi! Był on biskupem w mieście Kordoba, które leży na południu Hiszpanii… Dlatego “rosyjska” doktryna prawosławna, jak i większość rosyjskiej historii, jest po prostu ukradziona. Zakończenie na str. 6 Dziewiąta Ogólnoukraińska wystawa artystyczna “Ukraina od Trypola do dnia dzisiejszego w obrazach współczesnych artystów” została otwarta!
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr KARACZYNCEW Digitalizacja. Od angielskiego digitalization. Słownik współczesnego języka ukraińskiego i slangu „Mysłowo” wybrał ten neologizm słowem 2019 roku. Oznacza szerokie wdrażanie technologii cyfrowych w życie społeczne. Cyfryzacja. Dokładniej: „cyfrowa transformacja” społeczeństwa. Transformacja to proces. W ramach trendu globalnej rewolucji cyfrowej. Za tym nowym (dla wielu) słowem kryje się zmiana epok. Epoka nowych technologii wyznacza rozłam między podmiotami procesów cywilizacyjnych. I ujawnia nasze miejsce oraz perspektywy w tych zmaganiach. Słowo wyszło z łona IT i już znalazło swoje miejsce w sferze administracji państwowej. Globalnie. W tym roku utworzono Ministerstwo Cyfrowej Transformacji Ukrainy, które planuje cyfryzację państwa. „Państwo w smartfonie” — wyrażenie to formułuje ważny trend minionego roku. Digitalizacja reform w gospodarce nie zastępuje, ale powinna im sprzyjać. Jeśli będą wdrażane. W odróżnieniu od poprzednich lat: 2018 — Tomos, 2017 — ruch bezwizowy, 2016 — korupcja, 2015 — blokada, 2014 — cyborgi, 2013 — Euromajdan, zwyciężyło niby „niepolityczne” słowo. Tak scharakteryzowały je media. Cyfryzacja ma jednak ukryte znaczenia. Chodzi o istotę polityki. Za tym słowem kryje się globalna systemowa kasa. I pewien projekt. W centrum współczesnego modelu cywilizacyjnego stoi bank. Stąd potrzeba big data. Wszystko policzono na stulecia do przodu. Oczywiście w celu zysku. Złoża, konsumpcja, demografia. Liczba — symboliczny obraz przyszłości, wyznacza przyszły porządek światowy. To także cyfronomia i technologie cyfrowe w medycynie, w branży kosmicznej itd. Oczywiście według amerykańskich wzorców produkcji i konsumpcji. Przynajmniej tam są główni właściciele pieniędzy, reżyserzy i scenarzyści futurystycznych blockbusterów, które formatują przyszłość, siedziby struktur, dźwignie i mechanizmy wpływów: karty kredytowe, systemy informacyjne, sieci społecznościowe itp. W zeszłym roku we Francji słowem roku wybrano neologizm nomofobia (nomophobie) — strach przed pozostaniem bez telefonu komórkowego. I u nas stosunek do nowych technologii jest różny — od cyfromanii do cyfrofobii. Jednak podkreślę jeszcze raz: nomofobia, cyfrofobia, jak i -mania, to poziom codzienności, a nie istota. Wiadomo, że internet, sieci społecznościowe mogą aktywnie wpływać na świadomość zbiorową, aż do rozchwiania społeczeństwa. Zwłaszcza w warunkach wojny hybrydowej. Strategicznie — aż do zmian matrycy kulturowej. Sądzę, że utworzenie Ministerstwa sprzyjać będzie koncentracji woli państwowej na zapewnieniu naszych interesów w sferze nowych technologii, w szczególności bezpieczeństwa przestrzeni informacyjnej i telekomunikacyjnej. Ponieważ nawet pobieżna analiza funkcjonowania na Ukrainie głównych operatorów w tych sferach ujawnia pilną potrzebę odpowiednich środków ochrony. Co do wpływu sieci społecznościowych na świadomość zbiorową. W 2016 roku z zainteresowaniem śledziliśmy ujawnienie wpływu rosyjskich profesjonalnych „cyfryzatorów” na przebieg wyborczej kampanii prezydenckiej w USA. Sam szef Facebooka Zuckerberg, pracownicy „Cambridge Analytica” składali wyjaśnienia w amerykańskim Kongresie, ujawniając sposoby wpływu... Wszakże dzisiaj, mimo aktywnego medialnego naświetlania wysiłków przedstawicieli Partii Demokratycznej USA, by uruchomić proces dymisji urzędującego prezydenta D. Trumpa, amerykański słownik Webstera zignorował słowo impeachment, jak dla mnie najbardziej używane, i wybrał słowem 2019 roku nieoczekiwane they — „oni”, „niektórzy”. Neutralny płciowo zaimek — dla określenia tych, którzy nie chcą utożsamiać się ze swoją biologiczną płcią (ani męską, ani żeńską). Istotną rolę w wyborze odegrała społeczność LGBT. Powtórzę: dzięki sieciom społecznościowym i internetowym wyszukiwarkom. Najwyraźniej depersonalizacja człowieka wchodzi w jakiś szerszy cyfrowy futuroprojekt... Redaktor słownika Peter Sokolowski wyjaśnił, że słowem zainteresowano się po wystąpieniach kilku celebrytów. Chodzi przede wszystkim o 22-letnią modelkę Oslo Grace, która nazywa siebie „niebinarnym transpłciowcem”. Według niej, czuje się ona „niektórymi chłopcem i dziewczynką”, a swoją własną biologiczną płeć woli nie ujawniać. Do Grace dołączył piosenkarz Sam Smith, który (czy już którzy) prosi nazywać siebie „oni” zamiast „on”... W postach na Instagramie opisują swoje niełatwe egzystencjalne przeżycia psychologiczne... Oto takie problemy na tle wielkich pożarów w Kalifornii. Co więcej, pożary szalały w Brazylii, Rosji, Australii i doprowadziły do śmierci znacznej liczby ludzi, zwierząt, ptaków... Zaostrzona uwaga opinii publicznej na zmiany klimatyczne przyczyniła się do wyboru słowem roku climate emergency — stan wyjątkowy w tej sferze. Według wersji słownika oksfordzkiego. P.S. Problemy ze zmianami klimatycznymi odczuwają wszyscy, włącznie z transpłciowcami, bo dwutlenek węgla będzie miał negatywny wpływ na wspólne środowisko. A opisane problemy tożsamości płciowej u twórczych Amerykanów, sądzę, dla większości Ukraińców są mało zrozumiałe. Zwłaszcza w warunkach realnych zagrożeń wojennych i po prostu wyzwań egzystencjalnych. Na dworze zima... Wszakże digitalizacji nie da się zatrzymać. Więc w krok z czasem, poszukując i broniąc swoich interesów! Szanujmy się! NOWA PRACA MYKOŁY TYMOSZYKA „...I JA W TYM POLU — KŁOS”
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen Łupakow, honorowy przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy, kapitan 1. rangi w stanie spoczynku. Tego dnia personel 3. Szkoły Nurków Floty Czarnomorskiej (m. Sewastopol) pod kierownictwem Rosjanina-Sybiraka, kapitana 3. rangi Ołeksandra W. Klujewa, wykonując apel Najwyższego Głównodowodzącego Sił Zbrojnych Ukrainy — prezydenta Ukrainy Ł. Krawczuka oraz, niestety, już odwołanego w tamtym czasie rozkazu dowódcy Floty Czarnomorskiej I. Kasatonowa, złożył przysięgę na wierność narodowi Ukrainy. Wszyscy jasno rozumieli: pełnimy służbę na terytorium Ukrainy, a to oznacza, że musimy służyć narodowi Ukrainy! Przecież jeszcze 3 stycznia 1992 roku Najwyższy Głównodowodzący Sił Zbrojnych Ukrainy, prezydent Ukrainy Łeonid Krawczuk zebrał w Kijowie dowódców okręgów wojskowych, rozmieszczonych na terytorium Ukrainy, na naradę, której głównym pytaniem było jedno: — Kto pragnie służyć Ukrainie — składa przysięgę na wierność służbie narodowi ukraińskiemu i przyprowadza do niej swoich podwładnych, a kto nie — walizka, dworzec, Rosja. Wiedząc o tej naradzie, uczestnik spotkania roboczego 29 sierpnia 1991 r. w Kijowie ówczesnego przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Łeonida Krawczuka z dowódcami okręgów wojskowych i Floty Czarnomorskiej, dowódcami związków wojskowych centralnego podporządkowania, naczelnikami wojsk wewnętrznych, granicznych i kolejowych, dyslokowanych na terytorium Ukrainy, i mając pragnienie służenia na Ukrainie (żona jest kijowianką), dowódca Floty Czarnomorskiej Ihor Kasatonow 3 stycznia 1992 roku wydał rozkaz we flocie o wyjściu Floty Czarnomorskiej z podporządkowania Sztabu Generalnego w Moskwie i podporządkowaniu całej Floty Czarnomorskiej Ministerstwu Obrony Ukrainy, a sam osobiście przybył do Kijowa, aby zameldować o tym Najwyższemu Głównodowodzącemu SZU, prezydentowi Ukrainy Łeonidowi Krawczukowi. Pragnąc służyć narodowi ukraińskiemu, miał nadzieję otrzymać od niego dekret o mianowaniu go, Ihora Kasatonowa, na odpowiednie stanowisko w SZU. Następnego dnia do floty wysłano szyfrogram dowódcy o przygotowaniu 20 stycznia do przyjęcia trzech przysiąg: Rosji, Ukrainy oraz WNP — i teksty tych przysiąg. My, marynarze-Ukraińcy, z radością przyjęliśmy te szyfrogramy, przekazaliśmy je swoim podwładnym i niezwłocznie zaczęliśmy je wykonywać. Od 3 do 9 stycznia 1992 r. cała Flota Czarnomorska, zarówno na terytorium Ukrainy, jak i poza jej granicami, była ukraińska! I żaden marynarz, oficer czy admirał przez tydzień nie powiedział ani jednego słowa przeciwko wykonaniu rozkazu Kasatonowa dotyczącego podporządkowania Floty Czarnomorskiej Ukrainie. Jak twierdzi były starszy oficer centrum prasowego Floty Czarnomorskiej Mykoła Sawczenko, zarząd pracy wychowawczej z personelem nawet rozprowadził ankietę wśród oficerów sztabu Floty Czarnomorskiej, w której proponowano odpowiedzieć na pytanie o gotowość złożenia przysięgi na wierność narodowi Ukrainy. Wtedy za tym opowiedziało się około osiemdziesięciu procent. Te wyniki nie były nieoczekiwane. Wielu oficerów i chorążych zarówno w sztabach, jak i na okrętach (a byli to przeważnie ludzie nieukraińskiego pochodzenia) ze zrozumieniem podchodziło do tego, że Ukraina potrzebuje floty. Byli gotowi kontynuować służbę w ukraińskiej flocie, bo tutaj są ich domy i rodziny, a ukraiński rząd przyjął nowe ustawy o ochronie socjalnej wojskowych i obiecał poprawić ich byt. Uspokajało to zagranicznych wojskowych w szeregach Floty Czarnomorskiej, przede wszystkim wojskowych służby zasadniczej, bo inni, w zdecydowanej większości, nie mieli ochoty wracać na Flotę Północną czy Oceanu Spokojnego. Ale na Kasatonowa w Kijowie nikt nie czekał, bo o jego prezencie dla Ukrainy w postaci całej Floty Czarnomorskiej, jak tego wymaga porządek wojskowy, pewni „ludzie” w drodze służbowej nie zameldowali. Kijowskich sterników w tamtym czasie jakiś tam Sewastopol z jego flotą — i wtedy, i teraz (doprecyzowuję — to już teraz, niezwłocznie po okupacji Krymu przez Moskali, i to tylko „poprzedników” rzekomo interesował!) nie bardzo interesował. Po tygodniu tułaczki po korytarzach władzy Ukrainy Kasatonow zrozumiał bezperspektywiczność zamysłu… Tę samą „czarę rozczarowań” w kijowskich korytarzach po Kasatonowie wypił inny ulubieniec floty — wiceadmirał Mykoła Klitny, ale nie rozczarował się, lecz przyszedł do Marynarki Wojennej Ukrainy i do okupacji Krymu oddawał swoje doświadczenie i wiedzę ukraińskiej flocie. A mógłby zrobić więcej, gdyby mu nie przeszkadzano! Upewniliśmy się co do tego już 3—4 kwietnia 1992 r., przybywając na swój III zjazd Związku Oficerów Ukrainy oraz odwiedzając zarówno Ministerstwo Obrony, jak i Radę Najwyższą Ukrainy… Już 10 stycznia 1992 r. rozkazy dowódcy Floty Czarnomorskiej o podporządkowaniu Floty Czarnomorskiej Ukrainie oraz przygotowaniu do przyjęcia trzech przysiąg zostały odwołane… Ale Ukraińcy w redakcji flotyjskiej gazety „Flag rodiny” tego samego dnia, 10 stycznia 1992 roku, bez zezwolenia sztabu floty opublikowali odezwę prezydenta Ukrainy, Najwyższego Głównodowodzącego Sił Zbrojnych Ukrainy Łeonida Krawczuka do wojskowych Sił Zbrojnych, którzy stacjonowali na terytorium Ukrainy. Ponieważ Ukraina przystąpiła do tworzenia własnych Sił Zbrojnych, pierwszy prezydent Ukrainy wezwał wojskowych, aby „spokojnie i rozsądnie dokonali osobistego wyboru i określili się co do dalszego pełnienia służby wojskowej” oraz do 20 stycznia złożyli przysięgę na wierność narodowi Ukrainy. I chociaż za tę publikację Kasatonow zdjął ze stanowiska i zwolnił do rezerwy redaktora naczelnego gazety, kapitana 1. rangi Jarosława Kniazia, a duża część nakładu gazety została zniszczona, to „gazeta i tak dotarła do swojego czytelnika”. Maszynę wojskową ciężko uruchomić, a jeszcze ciężej zatrzymać… Ludzie gotowi byli ryzykować czymkolwiek, rozumiejąc, że na kolejną taką okazję być może przyjdzie im długo czekać. Ludzie Klujewa zaryzykowali. Byli pierwsi! Oczywiście w takiej sytuacji o przeprowadzeniu uroczystego rytuału składania przysięgi na placu szkoły nie było mowy, kompania zostałaby zablokowana i rozproszona. Dlatego postanowiono przeprowadzić rytuał składania przysięgi w pomieszczeniu kancelarii kompanii. Oto jak opisuje te wydarzenia na stronie „Słowo Sewastopola” przewodniczący społecznego klubu wojskowo-historycznego Marynarki Wojennej Ukrainy im. S. Szramczenki, zasłużony dziennikarz Ukrainy, kapitan 1. rangi w stanie spoczynku Myrosław Mamczak: „I, jak wszystko wielkie, był ten dzień po roboczemu prosty. Przed obiadem w wyznaczonym pomieszczeniu zebrali się oficerowie kompanii. Pierwszy przysięgę wojskową na wierność narodowi Ukrainy złożył dowódca kompanii, kapitan 3. rangi Ołeksandr Klujew, za nim — Oni pierwsi złożyli przysięgę narodowi Ukrainy jego zastępca kapitan 3. rangi Wiktor Krawczenko, dowódcy plutonów szkoleniowych kapitan 3. rangi Borys Cymbał, kapitan-lejtnant Wiaczesław Hładnikow, chorąży Serhij Riabinin, jego zastępca chorąży Ołeh Biełow, starszyna kompanii starszy chorąży Mykoła Żurawlow. Razem z nimi przysięgę złożyli kapitan 2. rangi Mykoła Tichonow, kapitanowie 3. rangi Jakiw Drewal, Petro Piddubnyj oraz ponad 20 chorążych Szkoły Nurków”. Początkowo oficerowie nie włączali do rytuału składania ukraińskiej przysięgi kursantów-marynarzy służby zasadniczej. Ale marynarze nalegali i tego samego dnia prawie wszyscy marynarze 3. kompanii nurków przysięgli na wierność narodowi ukraińskiemu.
Pierwszymi ukraińskimi marynarzami, przy braku jeszcze samej ukraińskiej floty, zostali marynarze A. Butryn, O. Wołyneć, O. Pryszczepa, W. Sapożnyk, I. Wład, W. Bobyk, A. Nyzwycki, A. Krutko, Herhało, A. Towkacz, I. Danczuk, I. Kowalenko, W. Kostin, S. Hołoborodko, I. Aweryczew, S. Fesenko, W. Tchir, Ju. Jaremczuk, A. Małkow, A. Kułahin, I. Antoniuk, M. Zinczuk, Szulak, A. Derkacz, S. Rudenko, W. Paszun… Tego samego dnia O. Klujew skierował listy z nazwiskami osób, które złożyły ukraińską przysięgę, do Ministerstwa Obrony Ukrainy. Trzy dni później na kanale telewizyjnym Sewastopolskiej Państwowej Kompanii Telewizyjno-Radiowej wyemitowano komunikat informacyjny o złożeniu przysięgi wojskowej narodowi Ukrainy w Szkole Nurków, co zostało określone jako początek ukrainizacji Floty Czarnomorskiej. Ta wiadomość wywołała swoistą wybuchową falę informacyjną w sztabie floty. Terror zaczął się natychmiast. Oto wyciąg z rozkazu Iwana Kapitańca, pierwszego zastępcy głównodowodzącego rosyjskiej Marynarki Wojennej: “Do oficerów, chorążych, podchorążych, tworzących niezdrową atmosferę w kolektywach wojskowych, skłonnych do zdrady Ojczyzny i złożenia przysięgi na wierność Ukrainie, stosować surowe środki oddziaływania, aż do zwolnienia z zajmowanego stanowiska i zwolnienia ze służby”. Dla moskiewskiego okupanta Kapitańca nie istniało pojęcie, że żołnierze radzieckiej armii okupacyjnej, która zakończyła swoje istnienie wraz z imperium zła ZSRR, innych niż rosyjska narodowości, w tamtym czasie mieli już swoje niepodległe państwa, mieli prawo i logicznie byli zobowiązani przysięgać swojemu narodowi, a nie ślepo trzymać się przysięgi już nieistniejącej “Ojczyźnie”, a faktycznie — okupantowi… Kapitan 3. rangi Ołeksandr Klujew w rozmowie z Mykołą Sawczenką wspominał: “Zaczęło się wszystko od tego, że 18 stycznia 1992 roku kompania szkolna, której dowódcą byłem, przysięgła narodowi Ukrainy. Ceremonia przebiegła wyraźnie, zorganizowanie. Kiedy o tym stało się głośno we flocie, wezwano mnie do pomocnika dowódcy Floty Czarnomorskiej kapitana 1. rangi W. Dołgowa, gdzie musiałem wyjaśniać, że uważamy się za obywateli Ukrainy i dlatego przysięgliśmy na wierność jej narodowi. Rano następnego dnia wezwał mnie do siebie naczelnik Szkoły Nurków kapitan 2. rangi W. Wyszniewski. I posypały się pytania: dlaczego, powiedzmy, ja, Rosjanin, przysiągłem, a on, który urodził się na Ukrainie, nie przysięga; jakimi będą moje działania, jeśli nadejdzie rozkaz ministra obrony Ukrainy wziąć broń i zająć sztab FC? Musiałem odpowiedzieć frazą: “Komu zdać stanowisko?”. Tego samego dnia o siódmej godzinie wieczorem posłaniec przekazał mi rozkaz przybycia do sztabu FC do admirała Kasatonowa. W sobotę byłem u dowódcy. Postawił żądanie odmowy od przysięgi. Powiedziałem, że tego nie będzie. Następnego dnia wręczono mi kartę obiegową o złożeniu obowiązków. Kiedy zażądałem numeru rozkazu o zwolnieniu ze stanowiska, dowódca jednostki powołał się na ustny rozkaz dowódcy Floty Czarnomorskiej. Wieczorem tego samego dnia, choć nie zdałem spraw, zaproponowano mi opuszczenie jednostki”. Zaślepione, przerażone o własną skórę dowództwo Szkoły przygotowania nurków Floty Czarnomorskiej, wśród nich także Ukrainiec, kapitan 1. rangi Ołeksandr Kramarenko (chochoł-mankurt), który grożąc Klujewowi (Rosjaninowi) pistoletem, krzyczał: “Ja was, chochołów, wszystkich wystrzelam…”, zorganizowało prawdziwe nękanie oficerów i chorążych, którzy złożyli przysięgę na wierność narodowi Ukrainy. Z czasem usunięto z pełnienia obowiązków, a potem po prostu wyprowadzono poza teren jednostki kapitana 3. rangi Ołeksandra Klujewa, kapitan-lejtnantów Jurija Szarłaja i Wałerija Krawczenkę. Tak rozprawiono się z tym, kto pierwszy złożył przysięgę na wierność ukraińskiemu narodowi. Potem Ołeksandr Klujew musiał przejść przez wszystkie upokorzenia na posiedzeniu komisji atestacyjnej, gdzie zrobiono z niego “profesjonalnie nieprzydatnego” oficera. Chociaż kompania, którą dowodził, przez długi czas przedtem była najlepszą we flocie. Wśród tych, którzy złożyli przysięgę w Szkole Nurków, byli kapitan 2. rangi Mykoła Tichonow, kapitan 3. rangi Petro Piddubny, kapitan-lejtnant Jakiw Drewal, 21 chorążych, wśród nich Mykoła Chomycz i inni. A jakże obroniła swoich obrońców, którzy złożyli na jej wezwanie przysięgę jej na wierność, ukraińska władza? A nijak! Jako członkowie Sewastopolskiego Związku Oficerów Ukrainy (obecnie — Sewastopolska organizacja SOU) nie poddali się rosyjskim okupantom, a razem ze swoimi braćmi związkowcami zaczęli odradzać i odrodzili! — Siły Zbrojno-Morskie Ukrainy. W drugiej połowie kwietnia 1992 roku do grupy organizacyjnej SMU przybyli też marynarze kompanii Klujewa. Oni już dłużej nie mogli znosić nacisku dowództwa z żądaniem odmowy od ukraińskiej przysięgi i stali się podstawą wojskowych marynarzy odradzających się Sił Zbrojno-Morskich Ukrainy. Jednak sytuacja moralno-psychologiczna, która towarzyszyła powstawaniu rodzimej floty, nie mogła nie odbić się także na zdrowiu pierwszych oficerów SMU. Niestety, nasz Bohater-brat nie dożył tego dnia, on pierwszy z członków Grupy Organizacyjnej SMU odszedł w lepsze światy… Więc niech ukraińska sewastopolska ziemia będzie mu lekką, a nasza pamięć o tamtym bohaterskim czynie ukraińskich marynarzy — wiecznym pomnikiem… P. S. Żadnego państwowego odznaczenia od Ukrainy Ołeksandr Klujew nie miał i nawet pośmiertnie nie otrzymał… 18 stycznia 1992 roku — jeszcze jedna strona naszej bohaterskiej historii, jeszcze jeden dzień chwały ukraińskiego wojska! Stał się on znaczący w procesie odrodzenia narodowej floty Ukrainy. Tego dnia wolą niewielkiej grupy morskich oficerów została przerwana szowinistyczna blokada procesu tworzenia morskiego składnika zbrojnej tarczy Ukrainy. Od tamtej pory, mimo siłowego przeciwdziałania, bierze początek odrodzenie morskiej wojennej sławy ukraińskiego narodu.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia KYRIAN Zdjęcia Heorhija LUKIANCZUKA
Czytelnicy „Słowa Proświty” znają dziennikarkę Marharytę Dowhan z serii publikacji o historiach rannych żołnierzy ATO, których odwiedzała w kijowskim szpitalu na Peczersku od początku wojny rosyjsko-ukraińskiej. Te szkice złożyły się na podstawę jej książki „Notatki szpitalne” (Kijów, 2018, wydawnictwo „Klio”). Niedawno w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy autorka zaprezentowała nową książkę „Rzeka życia”, która właśnie ukazała się w tym samym wydawnictwie.
Nową książkę tworzą trzy rozdziały: obszerny wywiad z Wasylem Owsijenką o jej niemal 90-letniej drodze życiowej, bliskich i przyjaciołach autorki, wśród których są: mąż, znany rzeźbiarz Borys Dowhan, córka, utalentowana malarka-konserwatorka Kateryna, wnuczka Stefania Dowhan, utalentowana śpiewaczka operowa, znana na Ukrainie i poza jej granicami, poeci i prozaicy Iwan Dziuba, Iwan i Nadia Switłyczni, Jewhen Swerstiuk, Wasyl Stus, Lina Kostenko, Borys Mozolewski, Ihor Kałyneć, Leopold Jaszczenko — wszyscy najsłynniejsi artyści i działacze społeczni-szestdziesiatnycy; w drugim rozdziale „Chwile życia” — „Brudnopis listu do Wasyla Stusa” z 1985 roku („droga fotografio życia, nie wiadomo, czy list dotarł wtedy do Wasyla, pewnie leży w archiwum KGB”, — rozważa autorka) oraz nowy list do Stusa w inne światy, w którym opowiada o współczesnych wydarzeniach, a także inne szkice-fotografie o wysokich chwilach życia, o ludziach, „którzy nam świecą”; w trzecim rozdziale
Kostiantyn KLYMCZUK, członek „Proświty”, koordynator grupy wolontariackiej „Czas zmian”
Jednak medal ma awers i rewers. Stanowisko zwolenników artysty Marczuka jest już znane, a stanowiska Komunalnego Zakładu Kijowskiej Rady Obwodowej „Białocerkiewskie Muzeum Krajoznawcze” autor artykułu z jakiegoś powodu nie naświetlił. Chociaż kontakty do muzeum są w wolnym dostępie, a etyka dziennikarska, choć upośledzona, jednak istnieje.
Tak samo istnieje plan pracy muzeum. Może on się różnić w pewnych niuansach, które wymagają uzgodnienia jedynie w ramach placówki. Wystawa artysty Anatolija Marczuka i rzeźbiarza Mychajła Dmytriwa stała się wydarzeniem w życiu kulturalnym Białej Cerkwi. Na otwarciu była obecna duża liczba osób, reportaż prowadzili przedstawiciele białocerkiewskich mediów, przeprowadzono wcześniej uzgodnione działania. Ale muzeum to nie tylko sala wystawowa. Głównym przeznaczeniem muzeum jest zachowanie dziedzictwa kulturowego dla przyszłych pokoleń. Muzeum prowadzi cały kompleks prac naukowych, badawczych i gospodarczych. Przeprowadzenie działań z dezynsekcji pomieszczeń zostało uzgodnione (i ustalone z odpowiednimi służbami) przed podjęciem decyzji o wystawie i nie było żadnej możliwości zmiany terminów.
Dlaczego więc powstała sytuacja „z posmakiem dezynfekcji”? Pytanie należy zadać samemu Anatolijowi Marczukowi. Jak zaznacza w swoim liście przewodniczący Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Artystów Ukrainy Ołeksandr Dmytrenko: „Przeze mnie 12 listopada 2019 roku zostały przeprowadzone rozmowy z pracownikami muzeum, którzy potwierdzili, że podła prawdziwa intryga — własne poezje pani Marharyty, których dotąd nikomu nie pokazywała (a szkoda) i które odważyła się opublikować dzięki wydawcom.
Marharyta Kostiantyniwna —
„wojowniczka za Ukrainę”, jak nazwali ją przyjaciele-atowcy, utalentowana dziennikarka z poetyckim myśleniem, wybitna pedagog — o czym świadczą nieprzeciętne sukcesy jej córki i wnuczki (wychowaniu dzieci, i nie tylko swoich, poświęcono lwią część czasu mamy-babci). Dla wnuczki pani Marharyta zorganizowała „Parnas na Wydubyczach” — stale działające wieczornice, na których wnuczka Stefania, jej koledzy z klasy, sąsiedzi, znajomi czytali poezje, wykonywali utwory muzyczne najlepszych ukraińskich artystów, demonstrowali własne próby artystyczne (wiersze, rysunki itp.). A po tym pili herbatę ze smacznymi pierogami wypieku babci Rity. Na wieczorach występowali współcześni autorzy, „młodziutki Iwan Dracz”, jak pisze Marharyta Kostiantyniwna, Taras Kompanyczenko i inni. Te wieczory wychowały wielu patriotów-artystów.
Na prezentacji „Rzeki życia” przyjaciele-atowcy nagrodzili autorkę medalami: „Czy władza doceni Pani pracę — nie wiadomo, a my już doceniamy”. Witali ją deputowani ludowi Ukrainy minionych kadencji Iwan Zajeć, Ołeksandr Suhojanko, Wołodymyr Szowkoszytny, pisarze, dziennikarze, wydawcy, przyjaciele, w szczególności dyrektor wydawnictwa „Klio” Wira Sołowjowa oraz redaktor książki. Stefania Dowhan ze swoimi dawnymi kolegami z klasy wykonała kolędę, której przyjaciele nauczyli się na wieczornicach u pani Marharyty, a potem jeszcze arię z opery, którą zadedykowała pamięci dziadka Borysa. Na wieczorze panowała radosna, swobodna atmosfera dobra i światła, wszak „światło widzi się wtedy, gdy światło w oczach twoich jest” (Hryhorij Skoworoda). Tą frazą wybitnego filozofa kończy się książka. A Marharyta Dowhan żyje według tej filozofii, dlatego dodaje siły i zapału wszystkim, którzy ją znają. Wszak dusza jest wiecznie młoda i pomaga pokonywać wszystkie życiowe trudności, których w życiu było niemało, o tym jest wiersz pani Marharyty z trzeciego rozdziału książki:
Odnowienie Wygodnie umościła się na ciepłym boku ziemi, okryta zielonymi dłońmi lasu. Lekko kołysze wiatr huśtawkę gór i — cisza, niesamowita cisza odnawia ciało i mózg. Cisza...
Tłumaczenie maszynowe
Oleg OLEKSIUK, zasłużony pracownik kultury Ukrainy
W tym roku malowniczy Ingulec w rejonie białozierskim obchodzi 140-lecie. Wiejski head Ingulca Hryhorij Wasyluk poinformował, że deputowani rady ingulieckiej już teraz rozpoczęli przygotowania do jubileuszowego wydarzenia: przeznaczono środki na uporządkowanie centrum administracyjnego wsi Ingulec, który słynie z kwietnych klombów z okazałymi różami, tulipanami i chryzantemami. W planach jest odrestaurowanie i doprowadzenie do należytego stanu pomnika mieszkańców wsi, poległych w czasie II wojny światowej, oraz niedawno wzniesionej stele „Ukraina ponad wszystko”. Planowany jest także szeroki program kulturalny.
Miłą niespodzianką dla kierownictwa rady wiejskiej w Ingulcu i mieszkańców wsi stała się prezentacja popularnonaukowej książki historycznej Walentyny Kowalenko „Historia wsi Ingulec w rejonie białozierskim obwodu chersońskiego” w wiejskiej bibliotece w Ingulcu. Kierowniczka biblioteki Halina Owieczka zaznaczyła: „Strony książki opowiadają o malowniczych krajobrazach, historii powstania wsi, ludziach, którzy ją tworzyli, i zawierają przekazy o niełatwych losach, bo historia wsi to przede wszystkim życie i los samych ludzi”.
Jest to pierwsze znaczące wydanie liczące 270 stron, z historycznymi i geograficznymi informacjami opartymi na danych archiwalnych o wsi na Chersońszczyźnie. W książce znajdują się szkice historyczne o mieszkańcach wsi, którzy wymęczeni srogim głodem, zamęczeni straszliwymi stalinowskimi represjami, zawsze pozostawali wierni swojej Ojczyźnie i w czasach licholecia II wojny światowej godnie bronili rodzinnej ziemi przed faszystowskimi najeźdźcami; opowieści o bohaterach w czasach walki i w powojennej codzienności pracy, o kulturze, tradycjach i obyczajach rodzinnego kraju, o odrodzeniu historycznej prawdy i narodowej duchowości na wsi.
Autorka, z pomocą jednomyślnych współmieszkańców wsi, odnalazła dokumenty i fotografie, które odsłaniają dla regionalistów mało znane fakty z życia chlebodawców Ingulca oraz zapomniane, a czasem także zakazane imiona sławnych synów i córek Ukrainy.
W książce — wspomnienia Paraski
Kopytinej o strasznych wydarzeniach Hołodomoru 1932–1933 lat. Można też przeczytać prawdziwe świadectwa dzieci wojny: Nadii Damczuk, Oleksandry i Heorhija Strancewilkiw, Marii Seredy, Anatolija Kudriawcewa i Nadii Hryńko o powojennych próbach i nadludzkim wysiłku podejmowanym w imię poprawy warunków życia przyszłych pokoleń.
Wielkie podziękowania dla przedsiębiorcy prywatnego Serhija Kowalenki, który już drugi rok z rzędu wspiera druk społecznie ważnych wydawnictw regionalnych.
Książka Walentyny Kowalenko
„Historia wsi Inhulec w rejonie białozierskim obwodu chersońskiego”, która ukazała się drukiem w Chersońskim oddziale Centrum Wydawniczego „Proświta” pod koniec 2019 roku, zasługuje na uwagę nie tylko historyków i regionalistów, lecz także uczniów i młodzieży szkolnej.
Tłumaczenie maszynowe
Artykuł o wymownym tytule „Gościnność z posmakiem dezynfekcji”, który został opublikowany w nr 46 „Słowa Proświty” z 2019 r., dotknął do żywego. Po jego przeczytaniu czytelnik wyciągnie wnioski: dusi się w Białej Cerkwi kulturę, nie pozwala się przyłączyć do sztuki przeciętnemu obywatelowi, który chciałby przyjść na wystawę Anatolija Marczuka. Podczas przygotowań i prowadzenia wystawy artysta lekceważąco odnosił się do pracowników muzeum, podkreślał swoją wyjątkowość i domagał się dla siebie wzmożonej uwagi, a nawet obrażał”. Nie ograniczając się do przejawów brutalności, Anatolij Marczuk podjął próby „kierowania” muzeum, jednoosobowo „wyznaczając” w placówce przeprowadzenie warsztatów artysty i prezentacji twórczości poetki, o czym w żaden sposób nie było mowy z organizatorami wystawy. Ale czyż to może zatrzymać pretensjonalnego egocentryka? Pana Anatolija i wszystkich uczestników ostrzeżono o niemożności przeprowadzenia tych wydarzeń. Zaproponowano mu alternatywne pomieszczenie, a mianowicie salę zebrań wydziału kultury i turystyki Rady Miejskiej Białej Cerkwi. Jednak skłonność do „efektownych i tragicznych póz” oraz trudny charakter artysty wywołały skandal. Anatolij Marczuk celowo zaprosił wszystkich gości do budynku muzeum, a nie do wydziału kultury, gdzie przygotowano pomieszczenie. Swoje zadufanie w sobie Marczuk postawił wyżej niż przeprowadzenie wydarzenia kulturalnego. W portalu społecznościowym „Facebook” Anatolij Marczuk nie szczędził ocennych sądów, a wspierali go „znajomi”. Ktoś proponował nakarmić dyrektora muzeum „specjalnymi grzybkami”, inni pisali o „rewanżystach”. Tym samym artysta zniżył się do poziomu plotkarza. A tymczasem Komunalny Zakład Kijowskiej Rady Obwodowej „Białocerkiewskie Muzeum Krajoznawcze” działa. Tylko w ciągu dwóch poprzednich lat przeprowadzono 80 wystaw artystycznych i tematycznych, w szczególności Wasyla Heletki z Czerkaszczyzny, które ukazywały drogę życiową Tarasa Szewczenki i historię walki Republiki Chołodnojarskiej. Artysta stworzył ciekawe wizerunki Owsija Honczara, Petra Diaczenki, Symona Petlury, Petra Bołboczana i innych. Zorganizowano ogólnoukraińskie konferencje naukowo-praktyczne, które badały pierwsze kroki tworzenia państwa w latach 1917–21, taktykę i uzbrojenie oddziałów powstańczych czasów walk wyzwoleńczych. Pracownicy naukowi muzeum regularnie wyjeżdżają na front najnowszej wojny rosyjsko-ukraińskiej, gdzie nie tylko przekazują pomoc humanitarną, ale także przywożą z pozycji frontowych cenne artefakty, ryzykując przy tym własnym życiem, prowadzą wykłady i posiedzenia w jednostkach wojskowych oraz szpitalach. Chciałoby się życzyć Anatolijowi Marczukowi wytrwałości i wychowania. Przykro, gdy dojrzały człowiek zachowuje się jak enfant terrible kultury. Trzeba dorosnąć.
Tłumaczenie maszynowe
Wałerij KUFLOWSKI, publicysta, krajoznawca, m. Chmielnicki „Swojego języka ojczystego i swojego ojczystego zwyczaju wiernym sercem się trzymajcie. Wtedy z was będą ludzie jak należy, wtedy z was wspólnota będzie szanowana i już na taką wspólnotę nikt swojej łapy nie położy”. P. Kulisz Wiele nowego i niespodziewanego znajdzie dla siebie czytelnik na stronach nowej książki Serhija Piddubnego o źródłach języka, o sposobie naszych przodków przekazywania tajnych informacji na odległość, o filozofii ukraińskiego słowa, o liczbach, literach, imionach, modlitwie, pieśni, a nawet o tym, dokąd przodkowie autora kulturalnie „odsyłali” swoich nieżyczliwych... Badacz praukraińskiej historii i języka, tłumacz i komentator Księgi Welesa, autor książek „Wielki kod Ukrainy-Rusi”, „Komu Bogowie odkryli swoje tajemnice”, „Sławni przodkowie Ukraińców”, „Cywilizacja ukraińska. Wiedia” Serhij Piddubny dowodzi swoją nową książką, że w starożytności nasze pismo nazywało się „ruskim”, a nie „cyrylicą”. Przytacza próbki języka ukraińskiego z XVI, VII i V w. p.n.e. Argumentowanie odpowiada na pytanie, jaki to był „jeden język i słowa jedne”, o czym opowiada Biblia. Bardzo pożytecznym dla czytelnika może być badanie „Imiona ludzi — imiona bogów”, gdzie podaje się ukraińską interpretację imion, które nosimy, oraz „O czym i o kim śpiewali nasi przodkowie”. Niezwykle interesujący jest rozdział „Język ukraiński — język wolnych ludzi, język rosyjski — język upokorzenia” (językoznawstwo porównawcze, prowokacyjne notatki), w którym rozpatruje się pochodzenie słów ukraińskich i rosyjskich. Oto jeden fragment stamtąd: „Ukraińskie słowo „peremoha” (zwycięstwo) ma zrozumiałe pochodzenie: od zrobienia więcej, niż możesz („moha”), lub przewyższenia przeciwnika w potędze. Rosyjskie „pobieda”, jeśli sądzić z rosyjskojęzycznych podstaw, pochodzi zapewne od „po biedzie”, „po nieszczęściu” i należy je rozumieć jako „przejść się po biedzie” lub przyjść „po biedzie”, czyli pożywić się na cudzym nieszczęściu. A stąd nasze wyraźne i potężne — „ja peremożu” (zwyciężę) oraz niezdarne rosyjskie — „ja pobiediu”, podobne do „ja pobiegu” (ucieknę)… Ale odkryjmy sekret: i „pobieda” w rzeczywistości pochodzi od ukraińskiego. W szczególności od „pob’je” — ten, który pobił”. Unikalność książki potwierdzają nawet nazwy rozdziałów: „Liczby jako świadkowie starożytności języka”, „Nasze pierwsze litery utrwalili łowcy mamutów”, „Potwierdzenie dawności języka Ukrainy-Rusi na kamieniu”, „Gdzie została napisana pierwsza poemat”, „Nasi carowie-poeci”...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
redagowanie tekstów reklamowych jako najpowszechniejszych i najbardziej wpływowych, podczas formułowania nagłówków i ich rozmieszczania itd.
Tłumaczenie maszynowe
Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor
Współczesna epoka postmodernistyczna w systemie edukacji skierowana jest na zmianę formy przy wypranej treści, co ma swoje nieuniknione odzwierciedlenie w tworzonej literaturze dydaktycznej. Zbyt często za jakościowymi, na pierwszy rzut oka, błyskotkami podręczników szkolnych kryje się, jeśli nie przepisywanie starych klisz, to pretensja do pedagogicznego nowatorstwa poprzez całkowite zerwanie z tradycją oraz częściowo treściowa stronniczość lub wyraźne skrzywienie autora w stronę monograficzności.
Nowy podręcznik Mykoły Tymoszyka „Podstawy redagowania” to praca, która w sposób znaczący wyłamuje się z zaznaczonej powyżej ogólnej tendencji. I choć wydanie adresowane jest przede wszystkim do dziennikarzy, filologów i innych dyscyplin humanistycznych, skrajnie potrzebne jest zapoznanie się z nim wszystkim tym, którzy mają do czynienia z tworzeniem i upublicznianiem tekstów w jakiejkolwiek formie — drukowanej czy mówionej. Zbyt aktualne jest pojawienie się takiej książki w obecnym czasie doprawdy groźnego analfabetyzmu społeczeństwa w ogóle, a jego władczych wierzchołków w szczególności.
Teksty tego znanego autora czyta się łatwo — ze względu na manierę, argumentację i przekonujący wykład. I w tej swojej pracy pozostał wierny celowi: nie tylko przystępnie i jednocześnie głęboko podać część informacyjno-treściową, ale nieugięcie, opierając się na historycznej retrospektywie, wyłożyć czytelnikowi niezbędną współczesną wiedzę zawodową, która wychowuje i kształtuje narodowy światopogląd. To, właściwie, jest to, co najbardziej potrzebne ukraińskiej edukacji, aby pracowała ona na rzecz Państwa Ukraińskiego, a nie imitowała proces dydaktyczno-wychowawczy, który teraz, aby wyprzeć nadzwyczaj ważny wychowawczy kontekst nauczania, nazwano po prostu edukacyjnym, bo tak, powiadają, jest na świecie…
Krótko zwrócę uwagę czytelnika na treściowe dominanty pracy w kontekście trójjedynej i umiejętnie zrównoważonej syntezy składników: informacyjno-treściowego, dydaktyczno-światopoglądowego i praktyczno-organizacyjnego.
Składnik informacyjno-treściowy podręcznika oparto przede wszystkim na zasadzie historyzmu (czy diachronii) w kontekście współczesnych wymagań i potrzeb. Z uwagi na ogólną tendencję wykorzeniania współczesnego trybu życia i dewaluację ukraińskiej klasyki w najszerszym znaczeniu, taka maniera podawania materiału rozbudowuje korzeń każdego zjawiska czy problemu i umożliwia studentowi studiowanie procesu w jego dynamice, statyce i perspektywie.
W szczególności, rozwijając temat o źródłach i ewolucji redaktora jako zawodu, o reklamie, o korekcie w redagowaniu i in., autor robi ekskurs w historię tych zjawisk, aktualizując terminologię wzorca cerkiewnosłowiańskiego i staroukraińskiego: isprawszczyk, stołoprawytel, sprawszczyk, izobrazytel, knyhoszosza, typoprawytel, pysmolijatel, paliturnyk i in., a także przytacza wymowne i pokazowe cytaty naszych klasyków I. Franki, I. Ohijenki, W. Koroliwa-Starego i innych o ich stosunku do korekty, a następnie motywuje celowość lub niecelowość obecnych terminów na wzór copywritera, freelancera: „W pogoni za modą w etatach wielu agencji reklamowych właśnie tak bezmyślnie i nieumotywowanie (chodzi o zapożyczenie leksemu copywriter — I. F.) z punktu widzenia poprawności językowej nazywają teraz stanowisko redaktora”.
W ten sposób podany materiał nabiera niezbędnej ekspresji dla przyswojenia i przyucza do głębi studiowanego zjawiska. Nie mniej pokazowa jest historyczna analiza używania znaków przestankowych oraz ich obecna systematyzacja.
Przewodnią i absolutnie umotywowaną historyczną paralelą jest zestawienie współczesnego redagowania z jego zasadami w epoce radzieckiej. Wahadło ideologicznej zabójczej cenzury w czasach radzieckich dzisiaj wychyliło się w przeciwną pozycję, a mianowicie w stronę samowoli, nienormatywności i groźnego relatywizmu. Jeśli za dopuszczone błędy korektorskie w poszczególnych słowach opublikowanych tekstów redaktorzy trafiali pod tak zwane artykuły rozstrzeliwujące kodeksu karnego, to teraz, odnosi się wrażenie, normą stał się sam brak normy. Właściwie autor słusznie i pokazowo kładzie nacisk na maksymalną odpowiedzialność redaktora za wypuszczony w świat tekst i wypisuje kanon działalności redaktora jako asenizatora różnego typu tekstów publicznych. Opierając się na historycznym pozytywie w ukraińskiej szkole redagowania, M. Tymoszyk podkreśla, „że doświadczenie redagowania zdobywa się nie tyle dzięki umiejętności wnoszenia do tekstu różnorodnych poprawek, co umiejętnością przeprowadzenia głębokiej analizy tekstu, zdolnością uzasadnienia w redakcyjnej konkluzji celowości lub niecelowości wydania utworu. W ten sposób redaktor, który nie jest zdolny profesjonalnie napisać obiektywnej konkluzji, nie mógł być dopuszczony do redakcyjno-wydawniczego przygotowania ważnego wydania”.
Bezsprzecznym centrum pracy redaktora jest sam JĘZYK utworu (czyli zasada językowa), w szczególności doskonalenie środków leksykalnych i gramatyczno-stylistycznych: „…redaktorowi potrzeba wytrwale i nieustannie studiować język — ten bodaj najważniejszy środek swojej profesjonalizacji”. W podręczniku słusznie podkreślono, że skomplikowany, wykwintnie-dziwaczny język tekstów nie będzie miał oczekiwanego rezultatu i sprowadzi jego rolę jedynie do wypełniacza przestrzeni informacyjnej, a nie twórcy społeczeństwa informacyjno-intelektualnego i kulturalnego: „Mówi rozsądnie, aż strach”.
Chodzi, w szczególności, o najazd obcojęzycznych zapożyczeń, żargonizmów, wąskoprofesjonalnej terminologii. Jeśli chodzi o używanie dialektyzmów, to tutaj można pospierać się z autorem, wszak każdy dialektyzm to wytwór żywego języka i właśnie leksyka dialektalna jest jednym z głównych funduszy wzbogacania leksykonu normatywnego: dzisiaj dialektyzm — jutro norma dzięki częstotliwemu i ogólnoterytorialnemu użyciu w tekstach publicznych. Jednocześnie bezbłędnie wypisane i zilustrowane są typowe błędy w bardzo rozpowszechnionym i wpływowym gatunku reklamy.
Podzielamy opinię autora o nieadekwatnym nadmiernym szumie w ukraińskiej przestrzeni informacyjnej (a nie w środowiskach profesjonalnych) wokół „słownika nienormatywnej leksyki” (2010). Chodzi o pracę Ł. Stawyckiej „Ukraiński żargon. Słownik” — I. F. i jednocześnie pokazową ciszę w środkach masowego przekazu wokół intelektualnie wartościowych wydań licznych prac leksykograficznych. Oddzielając ziarno od plew, M. Tymoszyk zauważa, „że redaktor-profesjonalista i redaktor-patriota nie będzie bez zastrzeżeń wspierać takich tendencji”, natomiast „Bezbłędne władanie językiem państwowym i jednym (lub nawet dwoma) językami obcymi dla redaktora jest nieodłącznym czynnikiem jego profesjonalizmu”. Słuszne przytoczenie 10 przykazań prostego pisania od I. Ohijenki jest bodaj najlepszym kompasem w rozkołysanym morzu językowym: „Nie ma stylu »naukowego« i »nienaukowego« — jest tylko styl jasny i niejasny”.
Składnik dydaktyczno-światopoglądowy —
nieodłączny warunek tak zwanego procesu edukacyjnego, bo nauczanie bez wychowania to miecz w rękach szaleńca (W. Suchomłynski). Nie tak znowu trudno za pomocą sprawdzonej metodyki informacyjnie napełnić głowy, o wiele trudniej podaną wiedzę skierować w potrzebne narodowe koryto, ponieważ przestrzeń informacyjna racjonalno-pragmatycznych bezdomnych będzie jedynie żywieniowym surowcem dla globalizatorów i obcych.
Podręcznik łączy podstawowe zasady istnienia samowystarczalnej kultury: antropocentryzm i nacjocentryzm, czyli wysokie walory moralne redaktora oraz jego świadomość narodową i orientację patriotyczną. Zawsze niezwykle ważne jest, aby redaktor nabywał trzy decydujące cechy, które wyróżniono w podręczniku: profesjonalizm, przyzwoitość i patriotyzm. Ukraina tonie w brudnej przestrzeni informacyjnej przede wszystkim przez absolutne lekceważenie tych zasad moralnych: „Patriotycznie nastawiony redaktor, który jest osobowością, nigdy nie będzie dla przypodobania się przełożonemu, dla możliwości awansu po szczeblach kariery czy otrzymania zarobionych w niemoralny sposób dodatkowych środków, przygotowywał do druku nieprawdziwych tekstów, fałszował faktów, wyjaławiał poprzez manipulowanie słowami i frazami pierwotnej istoty utworu, który jest przygotowywany do publikacji i w związku z tym będzie miał wpływ na czytelnika, słuchacza, widza”. Te cechy redaktora mają wyjątkowe znaczenie podczas
Wśród priorytetów moralnych redaktora znajduje się odpowiedzialność poprzez nieuniknioną weryfikację materiału faktycznego w kilku źródłach: „…w tym właśnie tkwi wielkość utalentowanych osobowości, że obniżać wysoko podniesionej poprzeczki swojej moralności i profesjonalizmu one nie mogły — nigdzie i pod żadnym pozorem”. Autor słusznie zauważa, że w dobie technokracji na wskroś największym błędem jest lekceważenie właśnie czynnika ludzkiego jako niezastąpionego w pracy redakcyjnej: „Jakimi doskonałymi i unowocześnionymi nie byłyby programy komputerowe, zastąpić doświadczonego oka, rozumnego twórczego podejścia do sprawy redaktora, korektora one na razie nie będą w stanie. To jeszcze raz dowodzi, że próby w jakikolwiek sposób sformalizowania twórczości, „zagonienia” jej w maszynowe ramy programów-robotów nikomu się nie udawały”.
Składnik edukacyjno-światopoglądowy ma swoją pełną realizację poprzez wykorzystanie materiału ilustracyjnego do uzasadnionych tez teoretycznych. Są to wątki o Ewangeliarzu z Reims — najcenniejszym podarunku Jarosława Mądrego dla córki Anny jako wzorca rękopiśmiennego dzieła redaktorskiego, które istniało na długo przed powstaniem drukarstwa, o historii wydania i wznowienia „Pateryka Kijowsko-Pieczerskiego”, uwaga na obrazowe i bezpośrednie tytuły badań popularnonaukowych W. Kaczkana, cytowanie znaczących myśli o języku, kulturze, cerkwi I. Ohijenki, o przekładach M. Rylskiego, A. Perepadi, akcent na potrzebę wydań akademickich naszych klasyków, w szczególności T. Szewczenki, I. Franki, Łesi Ukrainki, P. Kulisza, W. Wynnyczenki, M. Hruszewskiego, W. Symonenki i in., których utwory przez cenzurę ideologiczną były zniekształcone lub całkowicie usunięte, analiza porównawcza autentycznych i zniekształconych tekstów u T. Szewczenki i W. Symonenki. Nie mniej pouczający jest przykład ze zniekształceniem nawet baśni H.Ch. Andersena i przywróceniem prawdziwego tekstu w wydawnictwie „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA”. Takie jaskrawe przykłady ingerencji wydawniczej w teksty w wyniku radzieckiej cenzury ideologicznej są najlepszym zabiegiem metodycznym kształtowania zasad etycznych działalności redaktora i kładzenia fundamentów jego światopoglądu narodowego.
Temat „Cytaty”, gdzie autor przytacza pouczające wypowiedzi S. Petlury, I. Ohijenki, D. Stepowyka, W. Symonenki, J. Szerecha, W. Łypynskiego, to w ogóle przewodnik po narodowym postrzeganiu świata i tworzeniu świata. Autor potrafi położyć nacisk na szczegóły, co jest oznaką przyszłego profesjonalizmu. Chodzi o redagowanie fotografii dokumentalnych, których wiarygodność faktograficzna musi być wpisana w kontekst: „epoka, miejsce i technika zdjęcia, typ narodowy bohaterów, sceny z życia codziennego, wygląd i nazwy obiektów” — wszystko to kategorie światopoglądowe, czyli znacznie szersze i głębsze niż sama wiedza.
Składnik praktyczno-organizacyjny ma kilka wymiarów, z których jeden jest szeroko przedstawiony w profesjogramie współczesnego redaktora, co maksymalnie orientuje studenta w postawionych przed nim wymaganiach (osobistych, edukacyjnych, zawodowych, specyficznych) i sposobach ich osiągnięcia. Formułę nosiciela zawodu, który ma bezpośredni związek z tworzeniem i rozpowszechnianiem informacji w obecnych warunkach rozwoju ukraińskiego społeczeństwa, profesor Tymoszyk określił i nieustannie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
którą wyraża w swoistej formule „Trzech P”: Porządność, Profesjonalizm, Patriotyzm.
Jakiego rezultatu moglibyśmy osiągnąć, gdyby ci, którzy mają stosunek do pojęć „absolwent uczelni”, „wykładowca”, „specjalista”, przestrzegali w codziennym życiu właśnie takiej formuły.
Obecnie obserwujemy smutną tendencję do obniżania kultury językowej drukowanych środków masowego przekazu, a także wydawnictw książkowych i, zwłaszcza, audycji radiowych i telewizyjnych. Z powodu przerośniętego pragmatyzmu i kulturowej płycizny znikają stanowiska korektorów (lub łączy się je w jednej osobie). Dlatego nie dziwi, że przez ostatnie 20 lat na Ukrainie nie wydano żadnego podręcznika czy praktycznego poradnika dla korektorów-praktyków (oprócz podręcznika T. Krajnikowej „Korektura” z 2006 roku o bardzo ograniczonym nakładzie). Słuszna jest polemika z naukowcem Z. Partykiem, przedstawiona przez autora, który w swoich tekstach dydaktycznych twierdzi, że korektor w wydawnictwie czy redakcji mediów jest niepotrzebny. Aksjomatyczne stanowisko autora recenzowanego podręcznika jest jasne: odpowiedzialnych i złożonych procesów redagowania, porównywania, odczytywania i czytania korektorskiego na różnych etapach przekształcania oryginału autorskiego w oryginał-maket wydawniczy nie może wykonać jedna osoba”.
Zanik korektorów nie jest jednak jedynym problemem w organizacji procesu wydawniczego. W związku ze wzrostem liczby wydawnictw ujawniono ogólny problem składu kadrowego i ogólny spadek jakości wydawanych utworów. Redaktor to jeden z tych, dla których kultura procesu wydawniczego ma stać się kulturą samego życia.
Podręcznik uczy nie tylko rozwiązywania problemów tekstowych, lecz także radzenia sobie z problemami samych autorów tekstów. Chodzi o ich niezdolność do przedstawienia w popularnym stylu opracowanego materiału naukowego z wąskiej problematyki branżowej, o nieadekwatną ocenę własnych utworów, o dążenie do wydania swojego dzieła za wszelką cenę, zwłaszcza ceną utraty samej kultury produktu wydawniczego itd.
Zatem proponowany podręcznik Mykoły Tymoszyka „Podstawy redagowania” to bardzo aktualna, merytorycznie bogata, informacyjnie nasycona, przystępnie wyłożona, metodycznie przemyślana i wartościowa praca, która nie tylko czegoś nauczy, ale też zachęci do pracy, pobudzi i zainspiruje każdego, kto ma do czynienia ze Słowem. Dzisiejsza epoka informacyjna potrzebuje najważniejszego cenzora, którego imię brzmi kultura. Właśnie w kontekście podstawowego pojęcia kultury (w tłumaczeniu z łaciny oznacza ono „pielęgnację”) powstał ten podręcznik: kształtowanie i pielęgnowanie przyszłości, która wyrasta z głębi naszej wcześniejszej i ciągle odnawianej wiedzy.
…Pewnego razu na wiecu politycznym we Lwowie podeszło do mnie dwoje studentów. Powiedzieli, że są z Kijowa. Że na pierwszym roku uczy ich podstaw dziennikarstwa profesor Mykoła Tymoszyk i że to nie jest zwykła nauka, lecz kształtowanie ich światopoglądu oraz uczciwego i prawdziwego dziennikarstwa. Z jakiegoś powodu postanowili poprosić mnie, abym wpłynął na pana profesora, by nie rezygnował z pracy dydaktycznej, bo bez niego nie wyobrażają sobie swoich studiów. Otóż bez tego podręcznika również nie wyobrażam sobie godnej perspektywy dla ukraińskiego dziennikarstwa (zwłaszcza podstaw redagowania), podobnie jak bez Mykoły Tymoszyka – nacjocentrycznej ukraińskiej przestrzeni humanistycznej. ____________
* Tymoszyk M. S. Podstawy redagowania: Podręcznik. K.: Nasza kultura i nauka, 2019. 560 s. — Przedm. pok., streszczenie ang., pol. m.
Tłumaczenie maszynowe
Maksymie Ołehowyczu, wreszcie odpowiedział Pan na dwa moje poprzednie listy do Pana, poświęcone losom opery w języku ukraińskim i kształceniu specjalistów w tym zakresie. Co prawda, odpowiedział Pan czysto „posowiecku”, poprzez zamieszczony na stronie NAMU 23 grudnia 2019 roku dokument pod tytułem „Odpowiedź Rady Naukowej na apel studentów akademii” (http://knmau.com.ua/vidpovid-vchenoyi-radi-na-zvernennya-studentiv-akademiyi/?fbclid=IwAR3Bw1_tuV1pwcLGTMBOKV5gbc_EJ_H9WkNuvlqJ8NYdeISxBqKX0HXwul4). Posowiecku, ponieważ już wstępny akapit stylem wprost odsyła do komunikatów TASS czy RATAU: „W związku ze sztucznie stworzoną sytuacją dotyczącą wykonywania przez studentów przedstawień operowych w językach ich oryginałów w Studiu Operowym NAMU im. P. I. Czajkowskiego oraz w celu zakończenia różnego rodzaju manipulacji wokół kwestii językowej ze strony różnych działaczy, którzy nie są specjalistami w sferze praktyki operowo-wykonawczej, zawiadamiamy o następujących kwestiach”. Ci, którzy zastali żywcem czasy walki z „burżuazyjnymi nacjonalistami”, taki miażdżący styl będą pamiętać do końca swoich dni. Chcę od razu przyznać: opublikowany na stronie NAMU dokument zasługuje na honorowe miejsce w przyszłych badaniach naukowych, poświęconych historii walki z językiem ukraińskim. Ale zasługuje nie nowością, a tym, że to wszystko wydarzyło się w 2019 roku, a nie w dawno minionych czasach. Przecież autorzy zakazów wałujewskiego (z 1863 roku) i emskiego (z 1876 roku) tak samo „działali w interesie ludu” i opierali się na „licznych apelach z dołu” od „błagonadieżnych małorosjan”. Oto co pisał 11 lipca 1863 roku sekretarz stanu Piotr Wałujew do imperatora Aleksandra II: „Sama kwestia pożytku i możliwości używania w szkołach narzecza małoruskiego nie tylko nie została rozstrzygnięta, ale nawet wzbudzenie tej kwestii zostało przyjęte przez większość małorosjan z oburzeniem”. Czy te słowa Panu, Maksymie Ołehowyczu, niczego nie przypominają? Przecież z takim samym „oburzeniem” dzisiejsi „błagonadieżni małorosjanie” — 61 studentów NAMU — zwrócili się do ministra Wołodymyra Borodianskiego z żądaniem ochrony ich przed inicjatywą pisarzy, naukowców i działaczy społecznych, by przywrócić język ukraiński w procesie edukacyjnym akademii w dziedzinie przygotowania operowego. Ich gorąco i jednogłośnie poparli inni dzisiejsi „małorosjanie” — zespoły katedr „Śpiewu operowego”, „Śpiewu kameralnego”, „Przygotowania operowego i reżyserii muzycznej”. Przy tym żadnych innych argumentów, oprócz wielokrotnie powtarzanych mantr „o światowej praktyce”, uczestnicy różnych zebrań i posiedzeń w NAMU nie wysuwali. To, o czym mówili ich oponenci (jak podkreślano: wielcy kompozytorzy przeszłości pisali opery z myślą o wykonaniu w języku zrozumiałym dla publiczności; światowa praktyka wykonywania oper jest różna, są wiodące teatry, gdzie na przykład wszystkie opery wykonuje się w tłumaczeniu na angielski; ukraińskie przekłady operowe wykonywali nasi czołowi poeci i już dlatego są one godne, by nadal brzmieć ze sceny; wreszcie, oper właśnie w języku ukraińskim wymaga przeważająca część „poza-muzycznej” ukraińskiej inteligencji) zostało całkowicie zignorowane. W NAMU wszyscy jednogłośnie zgodzili się: zbędne jest wszystko to, co nie jest potrzebne do jak najszybszej trajektorii ruchu absolwenta za granicę. Rolę dobrego imperatora Aleksandra II dla zaniepokojonych „podstępami ukrainofilów” studentów i wykładowców NAMU odegrał sekretarz stanu i przewodniczący komisji likwidacyjnej Ministerstwa Kultury Rostysław Karandiejew, który wyjaśnił: w ramach autonomii uniwersyteckiej uczelnia może czynić wszystko, co jej się podoba. Co prawda, ciekawe, dlaczego na apel do ministra kultury, młodzieży i sportu odpowiadało już likwidowane Ministerstwo Kultury, które przed nikim żadnej odpowiedzialności politycznej już nie ponosi. Wygląda na to, że minister W. Borodianski postanowił po prostu odsunąć się od sprawy, która od początku miała wątpliwy posmak… Otrzymawszy indulgencję od Ministerstwa Kultury, rada naukowa NAMU jednogłośnie zdecydowała: realizować wystawienia przedstawień operowych w Studiu Operowym NAMU im. P. I. Czajkowskiego w językach ich oryginałów. Ogólnie rzecz biorąc, nie trzeba było w tym celu zwoływać rady naukowej: wystawienia operowe przez minione lata tutaj i tak w większości realizowano w językach oryginałów. Zresztą nikt ze zwolenników wykonawstwa w języku ukraińskim nie przeczył, że studentów trzeba uczyć śpiewać także po włosku, francusku i niemiecku. Jednak dodane do wspomnianego komunikatu protokoły trzech katedr nie pozostawiają wątpliwości: za tym sformułowaniem stoi totalny zakaz używania tłumaczeń światowej klasyki na język ukraiński podczas przygotowania studentów zarówno z wykonawstwa operowego, jak i śpiewu kameralnego. Od teraz dyplomu NAMU nie będzie już można otrzymać, nawet wykonując jak najbardziej przejmująco i bezbłędnie romans Schuberta w tłumaczeniu Maksyma Rylskiego czy Borysa Hmyri. Potrzebny będzie tylko bezmyślnie wyuczony niemiecki oryginał. A o operze już nie ma mowy: ci, którzy przywykli chodzić do Studia Operowego dla ukraińskojęzycznego „Fausta” czy „Cyrulika” (jakże przejmująco dbał o język ojczysty w tych swoich wystawieniach niezapomniany Dmytro Hnatiuk!) mogą od teraz zapomnieć drogę do sali imienia Wasyla Slipaka… W komunikacie na stronie NAMU podkreślono: każdy sezon teatralny Studia Operowego otwiera się operą S. Hułaka-Artemowskiego „Zaporożec za Dunajem”. Gdyby autorzy tego tekstu czytali książki z historii kultury ukraińskiej, rozumieliby: to zdanie wcale nie świadczy o tym, że w NAMU pracują gorący patrioci. Przecież nawet najbardziej zagorzali ukrainofobi przeszłości, w rodzaju Mychajła Juzefowycza czy Tymofija Floryńskiego, wcale nie sprzeciwiali się „naturalnej miłości małorosjan do rodzimego narzecza i rodzimej ziemi” (cytuję niesławne dzieło profesora Floryńskiego „Małoruskij jazyk i ukrainsko-russkij litieraturnyj sieparatyzm”). I Tarasa Szewczenkę uważali za wybitnego poetę ludowego (tylko zbyt „tendencyjnego” w swojej miłości do własnego ludu). I „Zaporożca” z „Natalką” gotowi byli słuchać. Przeciwko czemu sprzeciwiali się zagorzale i pryncypialnie — to przeciwko próbom podniesienia statusu „narzecza do użytku domowego” do statusu samodzielnego języka, a tym bardziej — języka państwowego. Akt emski z 1876 roku, zezwalając na utwory o tematyce chłopskiej „w narzeczu małoruskim” (literacki odpowiednik operowego „Zaporożca za Dunajem”), jednocześnie kategorycznie zakazywał tłumaczeń światowej klasyki po prostu ze względu na ich ukraińskość. Dlatego pojawienie się języka ukraińskiego w operze (jeszcze przed „ukrainizacją” i przed I wojną światową, w teatrze Mykoły Sadowskiego, w tym języku szły „Rycerskość wieśniacza”, „Sprzedana narzeczona”, „Halka”) miało też wyraźne znaczenie polityczne. Dlatego tak ofiarnie pracowali nad przekładami operowymi Mykoła Woronyj, Maksym Rylski, Mykoła Bażan, Borys Ten, Mykoła Łukasz. Dlatego dzisiejsze odrzucenie języka ukraińskiego w NAMU też ma znaczenie polityczne — tylko ze znakiem „minus”. I żaden „Zaporożec” tutaj nie ratuje…
A propos „Zaporożca”: ucząc się obecnie wspomnianych już „Fausta” i „Don Giovanniego” w językach oryginałów (i naruszając tym samym kategoryczne żądanie reżysera tych spektakli Dmytra Hnatiuka), działacze Narodowej Muzycznej Akademii Ukrainy (NMAU) zmuszeni będą podeptać jego pamięć jeszcze raz. Rzecz w tym, że w napisanym w roku carskiego ukazu wałujewskiego „Zaporożcu” sułtan (choć muzułmanin, to przecież osoba monarsza!) nie mógł śpiewać w „małorosyjskim narzeczu”. Dlatego w oryginale partia ta (a także partie wszystkich innych Turków) napisana jest po rosyjsku. Praktyka wykonywania tych partii w ukraińskim przekładzie bierze swój początek z lat 1910., z tego samego teatru Mykoły Sadowskiego… Ciekaw jestem, jak zostanie wykonana stanowcza decyzja rady naukowej NMAU dotycząca języków oryginałów w tym przypadku? Oczywiście, trudno mi sobie wyobrazić niezapomnianego Dmytra Mychajłowycza, który, wyszedłszy na scenę w szatach sułtana, zaśpiewałby: „Otradno sierdcu zdies’!” A wпрочем, w NMAU dzisiaj możliwe jest wszystko. Na przykład możliwa jest studencka inicjatywa o przemianowaniu sali imienia Wasyla Slipaka na salę imienia Bohdana Wołkowa. Wszak dla studentów, którzy nie są gotowi po prostu poświęcić trochę zbędnego czasu dla ojczystego języka i ojczystej publiczności, postać Wasyla Slipaka, który mając otwarte drogi do światowego triumfu, oddał nie tylko czas i karierę, ale i życie, broniąc Ukrainy, jest najwyraźniej obca i skrajnie niezrozumiała. Prawdziwym wzorem do naśladowania dla nich jest raczej uczeń jednego z najaktywniejszych inicjatorów obecnego zakazu języka ukraińskiego w NMAU profesora Ołeksandra Diaczenki, tenor z Donbasu Bohdan Wołkow, który nie tylko wyrwał się na najlepsze sceny świata, ale i otrzymał w 2016 roku (w liczbie innych zdrajców-Ukraińców) rosyjskie obywatelstwo od Władimira Putina… Bohdanem Wołkowem w NMAU obecnie otwarcie się szczycą. Jak opowiedzieli mi znajomi dziennikarze, szczycą się też wieloma innymi lepszymi absolwentami, którzy już w czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej bez żadnych wahań poszli śpiewać na rosyjską scenę — byle płacili. Więc jutro może pojawić się jeszcze jedna studencka petycja, na którą nadejdzie jeszcze jedno wyjaśnienie z likwidowanego ministerstwa kultury o tym, że jest to wewnętrzna sprawa uczelni. Ciekaw jestem, czy przyjmie wtedy przewodnicząca przez Pana, Maksymie Ołehowyczu, rada naukowa jeszcze i taką decyzję? I na koniec. Naszą z Panem znajomość zainicjował Jewhen Nyszczuk, który bardzo chciał choć trochę przysłużyć się sprawie odrodzenia ukraińskojęzycznej opery i uważał NMAU z jej Studiem Operowym za naturalną platformę do tego. Rok temu przyjął Pan tę ideę bardzo pozytywnie. To właśnie Pan zainicjował mój referat o historii ukraińskojęzycznej opery na konferencji naukowej NMAU, zaproponował przygotowanie odpowiedniego kursu wykładowego. Teraz dotkliwie rozumiem, że taki kurs byłby naprawdę bardzo potrzebny studentom, którzy mają strasznie wąski horyzont kulturowy we wszystkim, co nie dotyczy bezpośrednio wydobywania dźwięków z aparatu głosowego. Ale rozumiem jednocześnie, że teraz kwestia takiego kursu już nie istnieje: w państwie zaszły wielkie zmiany polityczne i język zniknął z liczby priorytetów jego kierownictwa. Tym bardziej — język w tak specyficznym i elitarnym gatunku, jak opera. Pan swój wybór w tej kwestii podjął. Odważył się Pan na to, czego nie zrobił Pana poprzednik Wołodymyr Rożok (choć w przeszłości — członek Partii Regionów i aparatczyk komunistyczny). I czego nigdy nie zrobiłby jego poprzednik, Pana ojciec, świętej pamięci Ołeh Tymoszenko. W związku z tym nie widzę żadnych podstaw, by dalej kontynuować znajomość z Panem. Ale to nie znaczy, że z porządku dziennego zniknie kwestia języka ukraińskiego w operze. Wszak ukraińskojęzycznej opery wymagają dzisiaj i czołowi ukraińscy intelektualiści (i humaniści, i „technicy”), i pewna część muzyków (wśród których też trafiają się ludzie i patriotyczni, i dobrze wykształceni), i znaczna część publiczności, która w demokratycznym państwie ma prawo wymagać, aby pamiętano i o niej. Maksym STRICHA, ukraiński naukowiec, pisarz, teatrolog
Tłumaczenie maszynowe
Myrosław ŁEWYCKYJ
Zakończenie. Pocz. w nr 1—3 za 2020 r. Jak pisze w XVI tomie swoich prac historycznych i teologicznych kardynał Josyf Slipyj, księżna Olga, która została ochrzczona w Konstantynopolu, aktywnie wysyłała poselstwa do niemieckiego króla Ottona z prośbami o przysłanie na Ruś władyków-misjonarzy. Kardynał Slipyj uważa informacje o nieporozumieniach z Konstantynopolem nie za wersję, a za fakt. Pisze on: “Co było przyczyną, że Olga zwracała się do Ottona, nie wiadomo, widocznie jakieś polityczne nieporozumienia z bizantyjskim bazyleusem, który żądał od niej pomocy wojskowej. (…) Nie jest to coś niezwykłego i niewiarygodnego, że ona, ochrzczona w Bizancjum, zwracała się o nauczycieli do Ottona, bo i bułgarski car Borys, ochrzczony w 864 r. również w Bizancjum, prosił później o misjonarzy w Rzymie u papieża Mikołaja i zbliżył się do niemieckiego króla Ludwika. Podobnie też i Morawy, ochrzczone w obrządku łacińskim, prosiły o chrześcijańskich kaznodziejów w Bizancjum”. Bardzo nieoczekiwaną wersję o istocie politycznych nieporozumień kijowskiej księżnej z bizantyjskim bazyleusem wyraził rosyjski pisarz i historyk Serhij Cwietkow w artykule “Księżna Olga: między Konstantynopolem a Rzymem”. “Wielka księżna, rzecz jasna, nie mogła zadowolić się tylko swoim osobistym chrztem — w istocie jedynym realnym rezultatem jej carogrodzkiej epopei. Nie otrzymawszy od Konstantyna tego, czego pragnęła — kościelnej autokefalii dla Ruskiej ziemi i samodzielnego hierarchy dla Ruskiego Kościoła, — Olga zmuszona była zwracać się o jedno i drugie do innego, bardziej ustępliwego władcy, w kompetencji którego było zaspokojenie jej żądania”, — pisał on. Jaskrawym przykładem hipokryzji Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (UKP) może służyć metropolita zaporoski i melitopolski Łuka. Zasłynął on nie tylko tym, że jego “adiutant” jesienią ubiegłego roku wpadł w skandal z narkotykami. Przedtem “dał się poznać” z kłamstwa i dwulicowości. Kiedy pod koniec 2019 roku na Ukrainie zaktywizowała się dyskusja o przejściu ukraińskiego prawosławia na powszechnie przyjęty w świecie chrześcijańskim kalendarz liturgiczny gregoriański, to Rosyjski Kościół Prawosławny, a za nim i UKP wystąpiły z twardym uzasadnieniem, dlaczego powinny trzymać się “tradycji” i “starego kalendarza”. Dyskusja na temat zmiany kalendarza liturgicznego zaktywizowała się po tym, jak jesienią 2017 roku z propozycji ówczesnego prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki dodano Boże Narodzenie według kalendarza liturgicznego gregoriańskiego do wykazu ukraińskich dni wolnych od pracy. UKP Patriarchatu Moskiewskiego była kategorycznie przeciwko temu wprowadzeniu. Z ostrą deklaracją wystąpił metropolita Łuka. W jego oświadczeniu mówiono: “To czystej wody antynarodowy antyprawosławny projekt polityczny... Jest on skierowany na oderwanie naszych obywateli od wiary prawosławnej, zniszczenie wielowiekowych tradycji prawosławnych narodu ukraińskiego, aby pozbawić nas “i rodu, i plemienia”, przekształcić w bezliczną szarą masę, która potrzebuje tylko “chleba i igrzysk”. Ale taka ocena przez rosyjskiego metropolitę UKP “antyprawosławnych” działań ukraińskiej władzy nie przeszkodziła mu już w ciągu zaledwie kilku tygodni brać udział w jednym “antyprawosławnym” wydarzeniu na Węgrzech. Prawosławie tam, jak i w Polsce, ma swoją specyfikę. Tam jest ono, jeśli można tak powiedzieć, “dwukalendarzowe”. Prawosławne świątynie w dużych miastach żyją według nowego kalendarza liturgicznego, a “wieś” — według starego. Węgry to kraj niewielki, więc i wspólnota prawosławna tam jest niewielka. Według danych z 2011 roku ogólna liczba wiernych prawosławnych szacowana jest na 15 tysięcy. 18 parafii należy do Kościoła Rumuńskiego, 17 — do Serbskiego, 2 — do Bułgarskiego. Jest tam Węgierski egzarchat Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, Koptyjski Kościół Prawosławny na Węgrzech oraz Ormiański Kościół Apostolski. Wszyscy inni stanowią Węgierski egzarchat Patriarchatu Moskiewskiego. Według danych węgierskich jest to 9 parafii, według rosyjskich — 11. Rozbieżność polega na tym, że Rosjanie w Bukareszcie mają aż trzy świątynie, a Węgrzy uważają, że to jedna wspólnota prawosławna. Tej, powiedzmy szczerze, niewielkiej garstce wspólnot prawosławnych matuszka-Rosja udziela wzmocnionego wsparcia. 11 parafii ma status metropolii. I metropolita, i ojcowie — to oddelegowani na Węgry Rosjanie. Oczywiście, nie tylko do pracy duszpasterskiej, a przede wszystkim do formowania prorosyjskiego lobby społecznego. Wskazuje na to ich zarejestrowana na stronach internetowych aktywność medialna. Rosyjscy duchowni aktywnie publikują się w węgierskim rosyjskojęzycznym czasopiśmie “Wengrija dla was”. W nim pokazują “Wzajemne zrozumienie i współpracę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i państwa węgierskiego”. Czasami rosyjską obecność kościelną na Węgrzech wzmacniają desanty z Ukrainy. W ukraińskich mediach internetowych na początku 2020 roku pojawiła się sensacyjna informacja, że hierarcha UKP, metropolita Łuka, który aktywnie występuje przeciwko nowemu kalendarzowi liturgicznemu, za granicą służy liturgie według nowego kalendarza. Zarówno na oficjalnej stronie eparchii węgierskiej, jak i na rosyjskojęzycznej stronie parafii prawosławnej ikony Matki Bożej “Życiodajne Źródło” w mieście Hévíz (znany z leczniczych wód jeszcze z czasów starorzymskich węgierski kurort), która należy do eparchii węgierskiej Patriarchatu Moskiewskiego, za 25 grudnia 2017 roku była informacja, że tego dnia w Katedralnym soborze Zaśnięcia Matki Bożej w Budapeszcie odbywało się bożonarodzeniowe nabożeństwo według kalendarza “nowojuliańskiego”. Na stronie parafii podkreślono nie święto Narodzenia Chrystusowego (Hévíz żyje według starego kalendarza), a to, że rosyjski proboszcz miasta Hévíz Nikołaj Kim, absolwent Petersburskiej Akademii Duchownej (rocznik 2001), za wybitne zasługi dla Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego został przez rosyjskiego patriarchę nagrodzony rosyjskim orderem Serafina z Sarowa. Ojciec Kim przed oddelegowaniem na Węgry pracował w “MSZ RKP” — Wydziale Zewnętrznych Kontaktów Kościelnych Patriarchatu Moskiewskiego. Ciekawie mi się ogląda też stronę eparchii węgierskiej. Jej archiwum zaczyna się od artykułu, jak 1 marca 2006 roku Prezydent Federacji Rosyjskiej W. Putin odwiedził Sobór Katedralny Zaśnięcia Matki Bożej w Budapeszcie… Obecnie ostro opozycyjny wobec reżimu Putina pisarz Aleksandr Niewzorow mówi, że takie detale to odzwierciedlenie rosyjskiego kodu mentalnego o rosyjskim mesjanizmie. Według jego słów, rosyjska literatura, filozofia przez długie lata wbijały do głowy przeciętnemu obywatelowi, że ukraść cokolwiek, a potem krzyczeć “to odwiecznie nasze” jest zwykłą normą. I ten głęboki idiotyzm, który kontynuuje karmienie się ideą “wielkiej Rosji”, do dziś uczy wysławiać wodza, dawno stał się częścią rosyjskiego myślenia. Dlatego archiwum strony eparchii węgierskiej Kościoła Rosyjskiego zaczyna się nie od wysławiania Boga, a od wysławiania Putina… Kiedyś usłyszałem lub przeczytałem ciekawą frazę: moskal i w Europie pozostaje moskalem… Nawet jeśli nieprawdami tam się dostaje. Bożonarodzeniową liturgię według zaktualizowanego starego stylu “nowojuliańskiego”, na której ojcu Kimowi wręczono order od patriarchy Gundiajewa-Cyryla, służyli w tamtym czasie jeszcze zarządzający eparchią węgierską arcybiskup podolski Tichon oraz metropolita zaporoski i melitopolski Łuka. Jednak ani na stronie eparchii węgierskiej, ani na stronie parafii w Hévíz ani słowem nie wspomniano, że metropolita Łuka jest hierarchą UKP. Intuicja podpowiada, że to wcale nie nieuwaga, a demonstracyjne nieuznawanie UKP jako struktury choć trochę oderwanej od RKP. Formalnie, dla politycznego kamuflażu, UKP w RKP nawet nazywają niezależną, a na poziomie mentalnym o żadnej niezależności nie chcą słyszeć. Jeszcze bardziej przejawia się to, gdy pojawia się kwestia językowa. Polityczni oszuści w moskiewskich sutannach już nie jeden dziesiątek lat próbują “przekonać” prawosławnych Ukraińców (szczególnie w obwodach południowo-wschodnich), że język ukraiński jeszcze nie jest na tyle “rozwinięty”, by być “przydatnym” do sprawowania liturgii. Tutaj nijak nie mogę pojąć, w jaki sposób w bardzo małym rosyjskim segmencie prawosławia na Węgrzech język węgierski zdołał rozwinąć się do poziomu “kanonicznego”. Uważany jest on za jeden z trzech równokanonicznych, liturgicznych języków w węgierskim egzarchacie RKP. Bardzo bliska mi osoba często po obejrzeniu wiadomości ze świata, zwłaszcza gdy mowa o wzroście prorosyjskich nastrojów w krajach Europy Zachodniej, zadaje jedno i to samo retoryczne pytanie: czy tym ludziom “zaczarowano”, czy co się z nimi stało? Niestety, “zaczarowano”. I putinowskim kanałem “Sputnik”, i innymi kanałami wpływu na świadomość. Może nie w takim stopniu, jak “zaczarowano” Ukraińców w latach 2018—2019, ale jednak “zaczarowano”. I, niestety, przyczynił się do tego także rosyjski Kościół! W związku z kryzysem powołań duchownych do Warszawy przysyłają księży z Rosji. Oni znacznie bardziej od słowa Bożego głosili “linię generalną polityki Putina”. Kiedy słyszysz, pisała mi znajoma, jak w świątyni brzmi nieprawda, kiedy słyszysz, jak oczerniają i znieważają twoje państwo, a ty przeciwko temu nic nie możesz zrobić, to opadają ręce. Odchodzi chęć pójścia do świątyni, w której kłamią… Okazuje się, że nie tylko do Polski i na Węgry Rosja oddelegowuje swoje kadry w kapłańskich sutannach. Czy obecnie i na Ukrainę, jak to bywało na początku niepodległości, oni jadą — nie wiem. Jednak z dostępnych na YouTube filmów o procesie nauczania i egzaminach w Odeskim Seminarium Duchownym możemy nie wątpić, że z Moskwy są w stanie wychować bardziej zagorzałych wojowników “jednego kanonicznego prawosławia”, niż robi to metropolita odeski i izmailski Agafangel (urodzony w rejonie terbuńskim Rosji Aleksiej Sawwin). Zarządzający eparchią węgierską arcybiskup Tichon (Aleksandr Zajcew z Moskwy) 25 grudnia 2017 roku służył swoją ostatnią liturgię na Węgrzech jako rządzący arcybiskup. 28 grudnia mianowano go na bardziej odpowiedzialny odcinek rosyjskiego frontu kościelnego. Został zarządzającym eparchią berlińsko-niemiecką już bez innych stanowisk w Rosji. Choć tytuł arcybiskupa podolskiego przy nim zachowano. Eparchie węgierska i wiedeńsko-austriacka otrzymały samodzielnych hierarchów w statusie metropolitów. W porównaniu z Węgrami Niemcy uważane są za bardzo duży kraj pod względem obecności tam RKP. Według danych strony Patriarchatu Moskiewskiego, eparchia berlińsko-niemiecka liczy 96 parafii. 6 z nich — w Berlinie. Włącznie z kaplicami i domami modlitwy RKP w Niemczech ma 102 świątynie i jeden klasztor męski. Przy 54 parafiach działają szkoły niedzielne. Berliński zarząd eparchialny liczy aż 7 wydziałów. Wszystkie one, sądząc po nazwiskach kierowników zarządów, obsadzone są “desantem” z Rosji. Jeśli ta dość duża struktura i nie zajmuje się wprost polityką, to jako przedni, wywiadowczy oddział “ruskiego miru” ma wpływ na klimat polityczny w Niemczech, na wzrost prorosyjskich nastrojów w niemieckim społeczeństwie. Jak? Okazuje się, że dość prosto. Jeśli parafie są narodowo aktywne, to stają się swoistymi grupami fokusowymi, w których “konsultują się” sąsiedzi, którym trudno zrozumieć, na czym polega istota rosyjskiej wojny z Ukrainą. I w ten sposób puszczona z kilku punktów “opinia specjalisty” z czasem staje się częścią niemieckiej opinii publicznej. Jedno z takich “przedstawicielstw” mnie zaintrygowało. Świat analityczny próbuje odgadnąć przyczynę metamorfozy prezydenta Francji Macrona. Jeszcze w 2018 roku był on ostrym antyputinistą, a już w 2019-tym stał się gorącym putinistą. Co się stało? Kto na niego wpłynął? Nie zdziwię się, kiedy wyjaśni się, że na kardynalną zmianę nastawienia wpłynęli ci, którzy lobbowali polityczne interesy Moskwy przez kanały kościelne.
28 grudnia 2018 roku w Paryżu utworzono potężny kanał wpływu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej (uznajmy to za kanał Kremla). Tego dnia albo założono, albo odnowiono Egzarchat Europy Zachodniej. Na tę misję dyplomatyczną (trzeba nazywać rzeczy po imieniu!) RCP wysłała młode kadry z Rosji. Szefem misji (egzarchą) został 36-letni metropolita chersoński i zachodnioeuropejski Antoni (urodzony w mieście Twer Anton Sewriuk). Na wikariusza patriarszego egzarchy Europy Zachodniej do Paryża wysłano (przypominam — wszystkie wysłane osoby są etatowymi pracownikami patriarchatu moskiewskiego) biskupa bogorodzkiego Ambrożego, 47-letniego Mołdawianina Witalija Muntianu. Swego czasu obecny metropolita filadelfijski Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego Borys Gudziak, jeszcze jako biskup we Francji, podczas kazania w Kijowie powiedział, że jednym z obowiązków Kościoła jest umacnianie dobrego imienia narodu i państwa. Biorąc pod uwagę rozdmuchany aż do patologii rosyjski mesjanizm, naiwnością byłoby uważać, że RCP nie jest jednym z ambasadorów polityki putinowskiej Rosji na świecie. Tym bardziej, że współbrzmi z nią polityka moskiewskiego patriarchy Cyryla. Oprócz tego metropolita Antoni (Sewriuk) jest ulubieńcem głównego kaznodziei „ruskiego miru”. Jego błyskawiczna kariera cerkiewna zaczynała się od stanowiska kierownika osobistego sekretariatu patriarchy. Dlatego wymaga gruntownego zbadania kwestia, w jakim stopniu na radykalną zmianę pozycji politycznej prezydenta Macrona miał wpływ przyjazd do Paryża potężnego desantu RCP. Te fakty wyraźnej ofensywy rosyjskiego prawosławia na Europę Środkową i Zachodnią to daleko nie wszystkie instrumenty wpływu Rosji na światową politykę poprzez kanały Cerkwi. Jeszcze na początku lat 90. XX wieku w Moskwie utworzono Światowy Rosyjski Sobór Ludowy (WRSN). Jest to jedna z organizacji społecznych, która jednoczy wybitne postacie rosyjskiej Cerkwi, polityki, nauki, kultury i edukacji. W rzeczywistości jest to szczególna organizacja, której zadaniem jest troska o rosyjską przyszłość. Zgodnie ze statutem może jej przewodniczyć tylko patriarcha. Jest ona „zameldowana” w „MSZ” RCP, w Moskwie przy ulicy Daniłowskij Wał, w Wydziale Zewnętrznych Kontaktów Cerkiewnych Patriarchatu Moskiewskiego. Już za czasów władzy Putina, 21 lipca 2005 r., WRSN nadano specjalny status konsultacyjny przy ONZ. Utworzone po tym przedstawicielstwo WRSN przy ONZ ma na celu zapewnienie współpracy Soboru z ONZ. Rosyjska Cerkiew Prawosławna, tak jak było w czasach carskich, jest jedną ze struktur państwa rosyjskiego. W przypadku rosyjskich diecezji na Węgrzech i w Niemczech nikt tego nie ukrywa. W przypadku Ukrainy próbują nas oszukiwać i, jak mówią galicyjczycy, „udają wariatów”… Wszystkie rozmowy o kanonach to przykrywka dla bynajmniej nie duchowych celów. Czyli zwykła hipokryzja. Przejawia się ona nie tylko przy wszystkich „uzasadnieniach” „kanoniczności” ukraińskiej zależności od Rosji, ale także w mniej znaczących sprawach. Z tego, co widziałem, najbardziej szokującym dla mnie było wspólne wyjście na konferencję prasową w agencji UNIAN lidera komunistów Petra Symonenki oraz przedstawicieli Ławry Peczerskiej w obronie „kanonicznej cerkwi”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
to jest, gdy ktoś myśli o nas, modli się za nas i połączony jest z naszym sercem niewidzialną duchową nicią życia. „Za chatą odejdzie dusza” — bo rzeczy wokół nas mają duszę, ducha naszego życia: „Za każdym razem, gdy przekraczam próg muzeum-siedziby Iwana Mykołajczuka w Czortoriji, zatrzymuję się oszołomiony jego spójnością i wyniesieniem ludzkiego ducha”, bo dla Iwana „Chata stawała się przystanią-portem.., bo właśnie tu zostawiał duszę” (s. 161, 164). „Bo rzeczy to nie tylko ciała fizyczne, których możemy dotknąć, to zupełnie wszystko na świecie: nasze czyny, nasze myśli, nasze uczucia — to „rzeczy”, to rzeczywistość: res — rzecz; realis — rzeczowy, realny” (Andrij Sodomora, „Uśmiech rzeczy”). Gdy rozebrano starą chatę, Iwan „milczał, a potem powiedział: «Nie ma chaty, nie będzie i mnie». Gorzko zapłakał...” (s. 167). Duch rzeczy, duch człowieka w połączeniu tworzą całość ziemskiego życia. A co dalej? Żyjemy nadzieją w wieczności, a prawda prowadzi nas do wieczności. „Odłączenie”, „Rozmowy-konwersacje z czyśćca”, „Iwan i śmierć”... Roman Bałajan (właśnie jemu Maria Mykołajczuk pozwalała odwiedzać ciężko chorego męża) pisał: „Żaden film na świecie nie był wyświetlany w języku ojczystym we wszystkich republikach... «Cienie...»” (s. 169). On sam był przekonany, że „od 1973 do końca lat 1980.” istniało zalecenie, by nie angażować Iwana Mykołajczuka do pracy w żadnym studiu filmowym: „Dopiero w 1979 roku... uzyskano zezwolenie na zdjęcia do filmu «Babilon XX» według powieści Wasyla Ziemlaka «Łabędzia gromada»…” (s. 181). Wasyl Symonenko, Wasyl Stus, Taras Melnyczuk, śmierć Wołodymyra Iwasiuka w 1979 roku — to była rozciągnięta w czasie śmierć Iwana Mykołajczuka. Myrosław Łazaruk, opisując życie Iwana, rozważa wieczne pytania życia i śmierci: „Jednak gdy cicho i skromnie odchodzi z życia osoba obciążona latami w podeszłym wieku, nie odczuwasz magiczności tego wpływu” (s. 197). Ja zaś w swoich rozważaniach doszedłem do myśli, że szczęście to wtedy, gdy nie zdarza się to, czego nie powinno się zdarzyć. Człowiek nie wierzy we własną śmierć — taki jest prawo wieczności Boga żywego: „Wszystko On piękne uczynił w swoim czasie, a wieczność złożył w ich sercu, choć człowiek nie pojmuje tych dzieł, które Bóg uczynił, od początku aż do końca” (Eklezjastes 3:11). Rzeczywiście nie pojmuje, bo „wszystko, co Bóg czyni, to trwa na wieki...” (Eklezjastes 3:14). „Tajemnica łabędzia” — ostatnia nowela książki o łabędzim życiowym szlaku Iwana Mykołajczuka. On nie umarł, jego duch nie rozpuścił się we Wszechświecie — cząstka tego ducha jest zachowana, zapisana na nośnikach, skrižalach nieśmiertelnej pamięci Boga żywego (Eklezjastes 12:7), a inna, niewielka cząstka, darowana przez Boga narodowi rodzinnej ziemi artysty, jest przechowywana pod łabędzim skrzydłem — on żyje w łabędziach, które mają „takie ogromne skrzydła, jednym zamachem których pół ziemi się chowa, a pół czeka na drugie skrzydło” (s. 204). Przyjacielu Myrosławie, dziękuję ci za twoje szczere serce, za żywe słowo, które oczarowało mój niepojęty świat przeżyć — wypłakane, wyhodowane twoją pamięcią o nieśmiertelnym białym Łabędziu prawdy życia...
P. S. W książce Serhija Trymbacza „Kino, narodzone z Ukrainy” czytamy: „Iwan Mykołajczuk (1941—1987) — ukraiński aktor, reżyser, scenarzysta. Pracował w kinie w latach 1960—1980, był jednym z najjaśniejszych symboli sztuki filmowej, jego niepowtarzalnym obliczem. To właśnie z jego nazwiskiem wiąże się rozkwit zjawiska, które otrzymało nazwę Ukraińskiego kina poetyckiego” (s. 206).
Tłumaczenie maszynowe
Myrosław Łazaruk. Czortoryjskie miraże-widzenia: powieść w nowelach. — Czerniowce: Druk Art, 2019. — 208 s.
Bohdan DIACZYSZYN, doktor filozofii, Lwów. Kłos pszenicy życia człowieka, WIELKIEGO człowieka... Myrosław Łazaruk w adnotacji do książki twierdzi: „Droga do poznania nigdy nie bywa zamknięta”. Wielcy samotni, myślą dziecinnie, lubią śmiać się z przyczyny i bez przyczyny, płakać tak, żeby nikt nie widział... Kto jest w stanie zrozumieć to szczęście?.. Jesteśmy wdzięczni, że znalazł się człowiek, który przepuścił wszystko przeżyte i przeczytane przez ducha swojego „Ja” i utalentowanym słowem życie dopisał, dopłakał, dośmiał się, łzą pamięci zapisał na papierze, żeby nie zagubiło się niezapisane. Myrosław Łazaruk stał się owym misjonarzem, aby przekazać nam, przyszłym pokoleniom, tajemny świat życia Iwana Mykołajczuka. Autor książki sztuką słowa „buduje osobliwości ojczystego języka aktora” (s. 2), aby czytelnik popłynął w świat, którego nie mamy prawa stracić, zapomnieć — to przecież mentalność, „szablinny” genotyp Ukraińców, którego nie jest w stanie zniszczyć żadna siła: „uzdriu, nawostryty bańky, maczkatoju mżyczkoju, naj si ludy mole, niby i joho to tyczysi, i takyj tusk napaw, nazyrci wandrujut, neposylna piźma, jak meni banno, djekuwaty za cisiu pererwu, turkotływi kuli, precień, wyżije, hłypnysi na ceho chłopaka, dnyunky, moj, badiky, zhuky...” Ukraińcy przywykli do tego, że los dziecku daje matka, jej szukają, wyszywają, można go zgubić, a można znaleźć, jak szczęście. A jednak nasze życie, wydarzenia — „od czasu i przypadku zależne one są” (Księga Koheleta 9:11b) i od ciężkiej codziennej pracy, dla której narodzony jest człowiek. Iwan poprosił się na świat na kilka dni przed początkiem wojny. Ojciec przyjechał do szpitala w Waszkowcach 22 czerwca 1941 roku. W drodze do domu nad nimi krąży niemiecki samolot: „Kiedy potężne drzewa zastąpiły drogę, chowając uciekinierów od napastliwych oczu, i messer, niby z Bożej łaski, zaczął gwałtownie się wznosić...” (s. 14). Los, przypadek... „Położyli go w korycie. Zasnął” (s. 23), żeby nabrać sił: miał stać się geniuszem. Spoglądam na otaczający świat, rozmyślam o życiu, losie, niedoli. Horacy pisał, „że porywającą stanie się chwila, na którą nie pokładałeś nadziei”. Czytam: „Pamiętam, pasłem krowę. Była jasna złota jesień”. Aż nagle dech zaparło Iwanowi: „Czyjeś okno było otwarte, stamtąd brzmiało radio... „Suliko”... pojechał do Czerniowiec i zaczął szukać szkoły muzycznej, aby uczyć się na artystę” (s. 45). Nie zawsze mądry jest w stanie pojąć całą mądrość mądrości. Tutaj najbardziej liczy się nie to, co piszemy, myślimy, a — co czynimy: „...Iwan, nieustępliwy, zawzięty, celowy... Był zbyt pewny swojej racji” (s. 35). Czuję wielką potrzebę przypomnieć, z jakiego korzenia powstały moralno-etyczne zasady życia Iwana Mykołajczuka — miłość do ojczystej ziemi, wszystkiego żywego, szacunek dla rodziców: „Bardzo cieszy się mamą, takiego nikt nie ma” (s. 57). Iwan od małego lubił czytać „Dawidowe psalmy” Szewczenki. Jakaś niewidzialna duchowa energia skłaniała go do poznawania otaczającego świata: „Kiedy rozmawiasz z Bogiem, świat się uśmiecha. Radość — to niepohamowane pragnienie objęcia myślami... prawdy, nieosiągalne w prostym życiu...” (s. 58). Są rzeczy, które są poza naszym rozumieniem. Aż nagle otwieram książkę Petra Soroki „Drzewo nad wodnym potokiem”. Epigraf na 6. stronie: „I będzie on jak drzewo zasadzone nad płynącymi wodami, które wydaje owoc w swoim czasie, a liście jego nie więdną: wszystko, co czyni, dobrze wypada!” (Psalm 1:3), a w 1-2 wersetach mowa o tym, jak szczęśliwy jest człowiek, który żyje w zgodzie z Bożymi prawami i rozmyśla o nich we dnie i w nocy. Iwan robił wszystko, żeby być tym drzewem „nad wodnym potokiem”. Nie było mu dane przeżyć długiego życia, ale zrobione przez niego owocuje po dziś dzień i będzie dawać owoc dla przyszłych pokoleń — dla narodu tworzył, z Bogiem żył... „Mycia i Nucko” — nie sposób nie czytać i nie sposób nie pisać, chociaż łzy rzeką proszą się na Boży świat: „Myciu, oprócz ciebie, nigdy nikogo nie kochałem. I gdyby nie ty, nie ożeniłbym się” (s. 81). Miłość, darowana przez Boga, pierwszą i ostatnią nie bywa — ona jest jedyna i wieczna: „Anioł siedział między nimi. Siedział i nie oddychał, nawet bał się odetchnąć, żeby nie spłoszyć ich” (s. 77). A ja piszę i płaczę, ryczę sercem pamięci: „Nucko dotknął ręki Myci, ciepłej i delikatnej..., zarumienił się, niby uczynił coś niedozwolonego” (s. 78). „Ty zawsze bałeś się nagłego dotyku rąk / I dotykałeś: oczami, oczami, oczami...” (Iryna Fotujma, „Powódź objawień”). A ja, parafrazując Irynę Fotujmę, błagam: „Mariczko, Iwan na ranek rosą na trawach zmartwychwstanie — go pozbieraj...” „Komu chce się wracać do przeżytego nawet w myślach-wspomnieniach, ten będzie zmuszony wszystko przeżyć od nowa” (s. 79). „Pewnie nasze cierpienia i są największą tajemnicą bytu?” (Olha Chorużyńska, żona Iwana Franki). Żadne obecne chwile nie są warte wspomnień, które pozostają w pamięci na całe życie: „I niemożliwe zatrzymać / Szczęśliwą chwilę, która jest bezkresna, / Ale tylko na chwilę” (Łeonid Tałałaj, „Szczęśliwa chwila”). Mariczka i Iwan — Boże, jakie to niezgłębione, wieczne, niepowtarzalne! Opowieści Mariczki, które tak mistrzowsko, upoetyzowanie przekazał autor książki — to bezcenny skarb dla wychowania młodzieży, próba zrozumienia tajemnicy wieczności, do której nie jest w stanie zbliżyć się żaden myśliciel: „W rzeczywistości nie wiemy, ani co to jest, ani dlaczego mamy skłonność do zakochiwania się” (Robin Dunbar, „Nauka miłości i zdrady”). A Hryhorij Skoworoda twierdził, że żaden myśliciel nie jest tak samotny, jak ten, który uczy, rozmyśla o wiecznych prawdach życia... „Dwoje — na ostrych zakrętach” — nie mógł Myrosław Łazaruk pominąć tego, że Iwan był starszym przyjacielem Wołodymyra Iwasiuka i dołożył się do jego przyszłości: „Iwan był w takich niecodziennych przypadkach zawsze bardzo zdecydowany i rzeczowy... Nie pamiętam, do kogo chodziliśmy i co postanawialiśmy, ale Iwasiuk jednak wstąpił do instytutu” (s. 94). Drogi życia pobratymców były krzywe, cierniste i z polami minowymi esbeków — tożsamość Ukraińca, jego mentalność niszczyli w locie... „W gościnę do Iwana” — boleśnie o tym czytać, serce płacze gorzką łzą pamięci, bo przecież zasiedli nieboraki „Wokół spróchniałego, widzicie, krzyża” (s. 110): I odleciał, i więcej nie powróci, I tylko ślad — od sań i kół, Jeszcze wyrośnie krwawym głogiem+cierniami (s. 111). Nie nauczyliśmy się szanować swoich geniuszy, przekształciliśmy 70-lecie od dnia urodzin w wydarzenie, kiedy „Tworzył się prawdziwy żarło-armagedon” (s. 115). Wybacz, Iwanie, nie osądzaj, zetrzyj, Ukraino, to widowisko ze swojej pamięci. „Przysięga na krwi” — rozmyślania o przeszłości. Na Iwana miał wielki wpływ wuj Wasyl. Z nim można było długo rozmawiać — chociaż większość starała się zapomnieć i bała się rozmawiać o tych strasznych czasach. Iwan napisał scenariusz filmu „Biały ptak z czarnym znamieniem”. Historia jego powstania, historia pozwolenia na pokaz odeszła w niebyt, „jak ze znanymi powieściami „Sobór” Olesia Honczara i „Malwy” Romana Iwaniczuka. Nie chcę się powtarzać. Ważniejsze teraz jest co innego. Po obecnym „pozytywie” nie czuję prawdziwości współczesnych poglądów na film” (s. 131). Prawdziwość — kto poznaje i szuka jej? „Filozofowie na cmentarzu nie spoczywają...” — na granicy niemożliwego i tajemnicy bytu subtelnej materii. Mariczce przyśnił się sen o tym, że Iwanowi zaproponują zagrać rolę młodego Szewczenki w filmie „Sen” i coś niesamowitego w „Cieniach...”, bo przecież ona była tą, która do głębi duszy była oddana Iwanowi, rozumiała go z pół słowa i w milczeniu. Myślała o dobrym i na dobro: „Daj spokój, Myciu, być takiego nie może...” (s. 135). W polu informacyjnym Ziemi Bóg stworzył środowisko energii wzajemnych relacji. Współpracujemy z tym polem. Są ludzie, którzy promieniują energią, zwiększając gęstość tego pola, inni zaś przyjmują energię — każdy w miarę swojej duchowości, wiary. Bezsprzecznie, są ludzie, którzy są zdolni „zanieczyszczać” to pole informacji. Zadaniem duchowo silnych — ochraniać je, a w nim — zachowywać stabilną równowagę (dobro musi zwyciężać zło; myślmy o wysokim i dobrym). Zgodnie z oryginałem Wołodymyra Wernadskiego o noosferze, tak samo, jak biosfera tworzy się interakcją wszystkich na Ziemi, tak i noosfera składa się ze wszystkich, którzy wchodzą w interakcje. Wchodzą w interakcje — tutaj i wyjaśnienie tego, „Jak takie mogło się stać?.. I czy trzeba koniecznie wszystko wiedzieć, co czyni nad nami życie” (s. 136) — „Boga rzecz boże sprawy tworzyć, / A człowieka — po ludzku żyć” (Menander). W tym zagadka tajemnicy bytu. „Mój idealny widz” — mama przeżyła Iwana prawie dwukrotnie i ona strzeże z niebios dla syna czortoryjskich marzeń-widzeń: „Na nią nałożona boska misja. Ona zasiała w synu ten wszechświat-ogrom. Ona, opiekunka, będzie bronić go do końca wieku. Ona, idealny widz — Matka geniusza!” (s. 159). Ona strzeże czortoryjskich tajemnic geniusza... Szczęście —
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor PALYNSKYJ, Lwów
1. Nieskończoność interpretacji szarości …Oprawa książkowa w kolorze szarym jest przeze mnie niemal zawsze odbierana niejednoznacznie. Niekiedy nawet skłania do zastrzeżeń, a nawet do postaw stopujących intelektualno-estetycznie. Jednak — nie tym razem!.. Właściwie to właśnie wspomniany kolor w pewnych okolicznościach, jak zresztą każdy inny — jest bezdenny w swojej głębokiej barwności, a stąd, rzecz jasna, także w możliwościach, przypuszczam, nieskończonych interpretacji i różnopłaszczyznowych odkryć. Zatem przy wszystkich moich konserwatywnych zastrzeżeniach do niego, nosiciele estetycznie wybrednych natur i uformowanych przekonań artystycznych przychodzą właśnie do niego nieprzypadkowo. Sądzę, że tak właśnie było, gdy świadomie do ukrytego brzmienia barw (jestem pewien, to nie jest nudna monotonność) sięgnął Bohdan Stelmach, formując design swojego wydania „Dzieci Boga”, dramaty historyczne, Lwów; „Spolom”, 2018 rok; 429 s. Ten „szary” z szarzyzną nie ma nic wspólnego. Wylany pewnymi „podpływami” nawet na przycięte brzegi książki, podparty pierwszorzędnymi wybielonymi czcionkami (XI—XX wiek: pośrodku „twarzy” oprawy), co korzystnie zarysowuje dawne czasy wydarzeń dramatów; taki „szary” pozostaje żywy i, powiedziałbym, nieuchwytny nawet na nieruchomej powierzchni książki, która leży na moim stole. Owszem. Autor jakby do tej pory szukał siebie i utwierdzał w różnych hipostazach historyczności tematu, wzmacniając i obramowując przestrzenne, czasowe i inne sensy, które oddzielają nas od wydarzeń w dramatach „Anna Regina”, „Król Danyło”, „Hetman”, „Dzieci Boga”, „Zamach”.
…Dodam, że właśnie taka stylistyka opracowania — szary, stale wyłaniający się kolor i objęta nim przestrzeń, nieprzypadkowe duże czcionki; format zbliżony do kwadratu — sprawiają wrażenie wydań kultowych, które nie tylko czyta się i czyta ponownie, ale także łatwo idą do pracy przy realizacji scenicznej. …Oto tak się napisało, choć nie przypominam sobie, bym kiedykolwiek rozpoczynał tego rodzaju eseje właśnie od okładki książki. Chyba dlatego, — że historyczne. Dlatego — że dramaty. Dlatego — że bardzo przydałyby się dla desek ukraińskiego teatru narodowego. Dzisiaj. Jak zawsze. Bohdan Stelmach.
…Oprawa — jak ręczne opracowanie manuskryptów?.. Dobrze. Powiedzmy tak.
2. Życiorys i niektóre przemyślenia, krótko W tego rodzaju tekstach jestem bardziej skłonny opisy biograficzne i punkty zwrotne twórczości rozsiać po całym płótnie-materii albo dać możliwość czytelnikowi, w pewien sposób, coś wywnioskować z twórczości pisarza, domyślać się, a nawet dopowiadać. Przecież markowa mitotwórczość w literaturze, w końcu, jak i we wszystkim, — nie jest sprawą ostatnią. Jednak mimo wszystko poczułem, że o Bohdanie Stelmachu należy powiedzieć jednym zwartym blokiem. Oto tak. I od razu. Jak dla mnie, B. Stelmach — to jeden z najbardziej zdesperowanych współczesnych ukraińskich pisarzy-profesjonalistów, którzy niemal stale żyją z zarobków literackich. A to, wiem, warte jest szczególnego szacunku. I właśnie tutaj przede wszystkim widzi się jego talent poety-piosenkarza (bo właśnie te teksty śpiewała i śpiewa cała Ukraina, ułożone do muzyki przez Wołodymyra Iwasiuka, Ihora Biłozira, Myrosława Skoryka, Wiktora Kamińskiego, Ihora Kuszplera, Iwana Maciałkę, Mychajła Manulaka. Oczywiście, i wieloma innymi, których można by wyliczyć chyba tylko w portrecie literackim Stelmacha. Może kiedyś!?. Choć powoli zbliżając się do ważnego jubileuszu (ur. 1943 r.), B. S. jest godny tego i dzisiaj. Teraz...
Jego książki poezji, a jest ich niemało, jestem przekonany, są formotwórcze w ukraińskiej poezji narodowej. Dlatego widzę szczególną nieprzypadkowość w pojawieniu się dzieł zebranych (właśnie tak!) w siedmiu tomach (2007—2009 rr.).
W teatrach Ukrainy i obecnie — spektakle według sztuk B. Stelmacha.
Pisarz jest laureatem wielu prestiżowych nagród literackich, wielokrotnie nominowany do Szewczenkowskiej. Kawaler orderów państwowych, odznaczeń. Zasłużony działacz sztuki Ukrainy.
W Narodowym Związku Pisarzy
Ukrainy od 1997 roku. Niemały staż!
Nawet te skąpe informacje dają możliwość nieco bardziej skalarnie uświadomić sobie dodatkowo. Może — drogę wojownika, oddanego Rodzimej Ziemi i Pamięci Przodków.
3. „Jesteśmy wieczni…” …Ta szczególnie cenna jakość utworu dramatycznego, która mocno splata go w jedno z literaturą i z teatrem, u Stelmacha jest na tyle oczywista, że nazwałbym ją, według miar plastycznych, nawet nie reliefową, a goreliefową. Niepodważalnym dla mnie jest to, że to teksty dobrze wycelowanego, czerpiącego przyjemność dramaturga, który uświadamia sobie, że jest zdolny stworzyć utwór bliski samowystarczalnemu: i dla wnikliwego czytania, i dla wcielenia w rozluźnionym, a jednocześnie napiętym wariancie scenicznym. Tutaj jest wszystko: i dynamiczny, nieprzeładowany rozwój wydarzeń, i różnorodność złożonych bohaterskich charakterów, charyzmatyczność w ich przejawach, i niebanalny narastający konflikt, i bardzo precyzyjne dialogi oraz monologi, które niekiedy mogłyby stać się samodzielnymi utworami poetyckimi; chociaż w tych poezjodramatach naturalność kontaktów i relacji bohaterów — tylko wzrasta. I to, oczywiste dla mnie, właśnie kosztem wysokiej koncentracji poetyckiej emocjonalności tekstu, jako sposobu życia autora-czytelnika-widza.
Nie będę szczególnie zagłębiać się w specyfikę dramatu w ogóle z jego jednością miejsca, czasu i akcji (według Arystotelesa i z odpowiednim rozwojem osobliwości aż do naszych czasów). Powiem tylko, że u Stelmacha wszystkie te perypetie i „technologie” czynią jego utwory maksymalnie bliskimi dramatowi klasycznemu.
Oto utwór, który rozpoczyna w książce dramaty Stelmacha: „Anna Regina”. Dramaturg nie bierze się pewnie za siebie, by pokazać i odkryć wszystko, co związane z tą postacią historyczną, zresztą, to — i niemożliwe. Jednak mocno trzyma się właśnie tego, co najważniejsze: dramatu-tragedii duszy kijowskiej księżniczki, a później królowej Francji, Anny Jarosławny. Prowadzi on swoją bohaterkę od ojcowsko-matczynego Kijowa.
Do Kijowa dróżeczka Wąziutka, A z Kijowa jeszcze i od mamy — Na wszystkie bramy. Tam stała Anna sławna Jarosławna, Rodzoną matkę przypomniała, Zarydała: „Czyż ja tobie, moja matko, Nie dzieciątko, Że ty mnie przed nocą Gonisz precz?” „Nie ja ciebie, moja córko, Precz gonię, Goni los — całemu rodowi Na dogodzenie”. ……………………………. A z Kijowa jeszcze i od taty — Na wszystkie wrota. Tam stała Anna sławna — Jarosławna, Księcia ojca obejmowała — Smuciła się… ………………………….. Król Henri — Teraz bezdzietny wdowiec, W jego dworze Ty z nim i staniesz pod wieniec. …Prowadzi do Francji-Paryża. Gdzie —
królową, żoną i matką. Królewska sława, bezmiar władzy i, jednak, miłość!.. Razem z tym, pod koniec życiowej drogi — szczera niepewność:
Co teraz bliższe — Kijów czy Paryż? O serce, serce, jakże ty bolisz!.. …I już w ostatnich swoich marzeniach, tak i nie dotarłszy do Rodzimej Ziemi, Anna Jarosławna widzi przenikliwe wyobrażone obrazy.
A kto tam płaszcz na trawie rozesłał? To kijowski książę, mój ojciec Jarosław!.. Przy nim Ingigerda, piękna i postawna — Świat lepszej mamy nie znał, jak ona!.. Bracia moi mili… I siostry… I wszyscy!... Piękni, aż jaśnieją, w niebieskiej jasności!.. Mój ród taki, niezapomniany mój lud!.. Dokądże ja pojadę?.. Wszyscy oni tutaj! …………………………………. Ja widzę! Ja widzę! Jesteśmy wiecznie żywi! Wiecznie żywi!.. …I artystyczna aktualność (te pojęcia,
rzekomo niepołączalne, choć można, oczywiście, szukać innej terminologii): ona niezmiennie przejawia się także w najbardziej kultowej światowej dramaturgii: miłość i nienawiść, życie i śmierć, biel i czerń — Szekspira, Goethego, Ibsena, Franki, Łesi Ukrainki, w dramatach historycznych Stelmacha pod okładką „Dzieci Boga” staje się tak samo wieczną dla nas, Ukraińców, i w skrajnie niebezpiecznych sensach dzisiejszej rosyjskiej interwencji w części Ukrainy. A, patrząc szerzej — podstępnej militarnej napaści na całą europejską kulturę, światową cywilizację. Bo przecież dramaturgiem potwierdzono, jestem pewien, moralno-etyczny i cywilizacyjny slogan, który niweluje wysiłki nowożytnych barbarzyńców — „Jesteśmy wiecznie żywi!”. Zakończę: taka „aktualność” jest głęboko ukryta w doskonałej artystyczności utworu. Dlatego jest wieczna. Artystycznie przetworzona. 4. Chwila i wrażenie Stelmach otwarcie po mistrzowsku (właściwie to słowo jest tutaj bardzo trafne) włada techniką budowania dialogów: obok języka literackiego zachowując leksykę folklorystyczno-dialektalną, z wyraźnym delikatnym wyczuciem wykorzystując historyzmy, archaizmy, zdobyte celowymi energicznymi wysiłkami autorskimi — neologizmy, co dodaje postaciom historycznej przekonującości i niepodrobionej żywości w charakterach, a co za tym idzie — i żywej ruchliwości wydarzeniom. Nie będę przytaczał tutaj konkretów, co dodałoby nieskończenie wiele do objętości (można by było pozwolić sobie na to chyba tylko w monografii, nawet tytuł dla takiej książki jest gotowy: „Pięć dramatów historycznych Bohdana Stelmacha”), jednak powiem, że teksty wszystkich dramatów pod okładką „Dzieci Boga” przesiąknięte są właśnie takimi wektorami stylowymi, co zdradza twardą i napiętą pracę autora. Jako dramaturga-scenarzysty, jako dramaturga-tekściarza dla czytelnika, jako dramaturga-poety. („Król Danyło”, „Hetman”). Lubię obserwować taką solidną pracę, i pod tym względem również, dlatego nie omieszkałem tego odnotować. Niech żyje król. I hetman włada. …Naprawdę bardzo udanie wystylizowane jest i widowisko, i środowisko językowo-mówione. To — twórczość nigdy niepoznanego zjawiska… Na zawsze. 5. Zwrócić się, aby usłyszeli W dramacie historycznym „Dzieci Boga” (choć jestem bardziej skłonny do definicji „dramat o tematyce historycznej”), autorski podtytuł „Poemat o Tarasie”, Los, który jest postacią utworu, prorokuje: To nie papier, kozaku, nie płonie, To nie płonie natchnienia wieszcza chwila! To nie płoną Tarasowe słowa — One tego papieru istotą żywą są. …I dalej postacie, niekiedy otwarcie elokwentne, rozpaczliwie otwarte w wyrażaniu swoich idei; nierzadko — po prostu wezwań. Nieprzypadkowo uciekam się i do tego aspektu profesjonalno-osobistej stylistyki dramaturga. Bezsprzecznie jest to potrzebą sceniczności, teatralności utworu, zwrócenia się do odpowiedniej żywej publiczności. Nie będę udawał zapisanego erudyty, ale mimo wszystko uznany autorytet Denis Diderot nalegał, że „bez takich rzeczy, jak elokwencja i teatralność widowiska, najwyraźniej nie istnieje pisarz dramatyczny”. Tak, w dramacie są sytuacje, kiedy bohater zwraca się do publiczności wprost. Tutaj dramatyczna postać potrzebuje więcej głośnych i wyraźnie wyartykułowanych słów, niż tego, zdawałoby się, wymaga konkretna inscenizacja. W „Dzieciach Boga” zdarza się to nierzadko. Czuję: Szewczenko właśnie tak, i bezpośrednio, i poprzez postacie tego utworu, przemawia do narodu ukraińskiego. I ten naród staje się niepokonany (widzicie, i ja się zachwyciłem. Dobrze). 6. Zamach …Nie omieszkam wyróżnić także tego, że zdolność, nawet bezmyślnego, wpadania w sidła silnych namiętności, skłonność do niespodziewanych niewiarygodnych czynów, przejawy ostro zakończonych reakcji intelektualnych, przynależność różnobarwności fontannujących uczuć i myśli są właściwe znacznie wyraźniej dramaturgii, niż, powiedzmy, prozie narracyjnej. Przestrzeń sceniczna gromadzi w ramach jakichś 2—3 godzin wszystkie poruszenia duszy i ciała, które człowiek, nawet wyjątkowo namiętny, może przeżyć naprawdę chyba tylko w niekrótkim okresie całego swojego życia. Głównym obiektem poszukiwań dramaturga są namiętności jasne i znaczące, te, które całkowicie wypełniają świadomość, pobudzają duszno-duchowe poruszenia. Co jest przeważnie reakcją na działanie z zewnątrz w pewnej konkretnej chwili. Biorę na siebie odpowiedzialność twierdzić, że te cechy dramatu szczególnie jaskrawo przejawiają się u B. Stelmacha właśnie w „Zamachu”. A według definicji samego autora — jest to „sceniczny portret Romana Szuchewycza, generała-chorążego, dowódcy UPA, na dwa akty z prologiem i epilogiem”. …Szósty rok UPA istnieje, działa, nie poddaje się. Jestem naprawdę dumny z tego, że do dzisiaj Jestem dowódcą Armii Bohaterów… ……………………………………… To jest najheroiczniejsza karta Historii — nie tylko ukraińskiej, Ale i światowej. W cień odeszli Sławni bohaterowie Termopil… I to jest prawda: żołnierze UPA Zastąpią mężnych wojowników-spartan w pamięci historii!.. I, właściwie, o zamachu, który, jak się okazuje, wywróżyła stara wróżka, wiedźma. A mianowicie: A takie, Że ja zabiję, łotrze, Stalina. Zastrzelę, to znaczy. Ale jak? Strzelać, niby, mam przez siebie. Przez siebie, to znaczy… Kula do Moskwy Lecieć będzie dzień po dniu — trzy lata… ………………………………………… Przez siebie strzelić nie sztuka, ale sztuka Trzy lata w piekle Stalina czekać. Chociaż towarzystwo tam będzie — oho-ho! I wreszcie na koniec, wyprzedzając obławę NKWD, Roman Szuchewycz strzela sobie w skroń. Komu zawiniłem — wszyscy wybaczcie… No… nie zamilknij, druhu, nie zamilknij… To ja przez siebie w kata Stalina Strzelam… żeby tak dumnie nie ryczał… No… Sława Ukrainie! Nie zamilknij! (Strzela). Oto i pomyślmy sobie, czy owa wróżka, a może i czarownica, rzeczywiście „zobaczyła” śmierć krwawego kremlowskiego górala-karła od specjalnie zamówionego strzału Szuchewycza „przez swoje ciało”?.. Nie wiem ile lat (nawet nie mam zamiaru liczyć) leciała owa kula, ale ona, bądźcie pewni, śmiertelnie trafiła tyrana. Uwierzcie, terminy idealnie się zbiegają! Przekonajcie się. A może ona jeszcze do tej pory leci… Dzisiaj… Rzeczywiście trafi… …I książki nie zapomnijcie zabrać. Broń. 7. Refleksyjne …W takiej dramaturgii będzie estetyczna potrzeba zawsze. Możliwie, że i za kilkaset lat literaci, działacze teatralni i czytelnicy będą trzymać ten tomik w rękach, opanowując idee, tematy i budowę utworów oraz znajdując coś nowego w tej dramaturgii dla ukraińskości. Czyż wiemy wszystko?.. Jedynie wpatrujemy się w dal, uważnie mrużąc oczy. …Tutaj, całkiem samoczynnie, przypomniało się z mojej poezji. Nie wahając się, przytaczam, bo wierzę w szczególną „znakowość” takiej spontaniczności. To nie strzała w punkt celuje, A punkt w strzałę leci. P. S. Książki utworów dramatycznych obecnie na Ukrainie wydaje się skrajnie rzadko i bardzo pojedynczo. Tym bardziej wartość „Dzieci Boga” jest oczywista. Jestem przekonany, że nie tylko dla mnie.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro PAWŁYCZKO, pisarz
Z wybitnym mistrzem malarstwa Wasylem Dutką udało mi się poznać w Kosowie, gdzie szukałem człowieka zdolnego wyremontować w mojej wsi Stopczatów pomnik żołnierzy UPA. Było to w kwietniu 2019 r. Przez długi czas w Kosowie się nie pojawiałem, bo rządzili tam poplecznicy Janukowycza. Podarowany Kosowowi mój dziesięciotomnik przepadł. Mnie i Myrosława Symczycza, sotnika UPA, w Kosowie nie przywitali urzędnicy, faktycznie nas wygonili. Ale pojawienie się w moim życiu Wasyla Dutki nastąpiło i niespodziewanie dla mnie stało się radosne i zapamiętałem je na zawsze. Wasyl Dutka podarował mi trzy pięknie wydane albumy swojego malarstwa. Pierwszy album „Malarstwo” — to na nowo przemyślane piękno Huculszczyzny, drugi — „Wystawa obrazów Wasyla Dutki” w najważniejszej galerii sztuki w Londynie, zorganizowana przez angielskie „Towarzystwo Przyjaciół Lwowa”. Tutaj w językach polskim i angielskim podano charakterystykę twórczości Wasyla Dutki i wydrukowano jego podziękowania dla wspomnianego towarzystwa. Trzeci album zdziwił i ucieszył mnie, była to francuskojęzyczna kolekcja prac artystycznych Wasyla Dutki, która ukazała różnorodne gatunkowo, a jednocześnie podporządkowane jego oryginalnemu talentowi twórczość. Francuskie, znane na całym świecie miasta Marsylia i Lourdes tutaj się pojawiły. Zabytki architektury, namalowane przez ukraińskiego artystę, zachowały swoje duchowe jestestwo, ale nabyły czegoś nowego dla oka widzów całego świata. Tutaj Wasyl Dutka musiał szukać i z powodzeniem znajdować w swojej duszy cechy europejskiej obrazowości. Nam, Ukraińcom, nahajka „starszego brata” próbowała zaszczepić nienawiść do wszystkiego, co zachodnie, europejskie. Genialny ukraiński poeta i artysta Światosław Hordynski całe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora
Dmytro urodził się w mieście Chocim w obwodzie czerniowieckim. W wieku trzech lat chłopiec zafascynował się sztuką, w siedmiu rozpoczął naukę w Chocińskiej Miejskiej Szkole Artystycznej, gdzie już od drugiej klasy zostawał zwycięzcą wielu obwodowych olimpiad z rysunku akademickiego i malarstwa. Potem była nauka w stołecznej Państwowej Szkole Artystycznej im. Tarasa Szewczenki, na wydziale malarstwa Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy. W latach 2015—2016 Dmytro pracuje nad pracą dyplomową — bolesnym i tragicznym płótnem „Ukraińska modlitwa” lub „Dusze zmarłych”, które jest najbardziej wielkoskalowym projektem artysty. Laureat Nagrody Szewczenkowskiej Wasyl Czebanyk zaznaczył: — Seria dzieł malarskich „Tajemnicza Ukraina” Dmytra Kowala (ponad 15 prac), stworzona w ciągu 2019 roku — to znaczący wkład we współczesną ukraińską sztukę plastyczną. Łączą się w niej tradycje malarstwa sztalugowego i oryginalność rozwiązań kompozycyjnych, przedstawionych przez pryzmat własnego odczuwania współczesności. — Prace artysty oczarowują swoim kolorytem — twierdzi zasłużony artysta Ukrainy Anatolij Marczuk. — Tematyka rodzajowa dzieł w połączeniu z delikatną gamą kolorów podczas oglądania wywołuje ciepłe uczucia i zanurza w przyjemne wspomnienia. Ktoś poznaje siebie w dzieciństwie, bawiącego się wśród jesiennych liści, ktoś — rodzinną wieś lub dom rodzinny, pełen spokoju i miłości…
swoją twórczość literacką i malarską budował na europejskich wzorcach. My, Ukraińcy, jesteśmy narodem europejskim — świadczą o tym dzieła naszych genialnych poetów i malarzy. W twórczości artystycznej Wasyla Dutki odczytuję to samo zjawisko. To bardzo dobrze, że Wasyl Dutka czuł się i czuje najlepiej wśród przyjaciół w Londynie. Zwraca się do prezesa towarzystwa, pana Ryszarda Żółtanieckiego, nazywa swoje obrazy „Wesele huculskie”, „Wiosna w Karpatach”, „Zaloty”, „Poświęcenie wody we wsi Kryworównia” i w ten sposób otwiera główne źródła swojej twórczej inspiracji. Dla mnie, człowieka uformowanego duchowo we Lwowie, biografia twórczego życia Wasyla Dutki, która zaczynała się również we Lwowie, jest poruszająco bliska. Sam nazywa swoje ważne dzieła z polskiego rejestru, ważnego również dla mnie. To „Memoriał Orląt Lwowskich”, „Kolumna Adama Mickiewicza”, „Kościół św. Andrzeja”, „Kościół Bernardynów”, „Baszta Prochowa we Lwowie”, a to przecież moje równie architektoniczne wizje, to, co mnie najbardziej niepokoiło jako ambasadora Kijowa w Warszawie. To moje marzenia i troski, skierowane na wzmocnienie politycznego i duchowego sojuszu Ukrainy i Polski. Zatem zeszliśmy się z Wasylem Dutką dopiero teraz, kiedy zaczynam zapominać o polityce i próbuję myśleć o tym, w czym skoncentrowana jest twórcza energia wielkiego artysty i mojego przyjaciela. W czasach studenckich we Lwowie przyjaźniłem się z wybitnym malarzem, kosowianinem Hryhorijem Smolskim; on, dowiedziawszy się, że jestem ze Stopczatowa, zaczął mnie, jako Hucuła, zapraszać do siebie i podarował mi portret bezimiennej, ale pięknej Hucułki. Przechowuję go. Hryhorij Smolski demonstrował mi namalowane przez siebie portrety S. Ludkewycza, W. Stefanyka, I. Krypjakewycza. Smolski rozbudził w mojej duszy obraz Ołeksy Dowbusza, nie opryszka z rusznicą, a mściciela, bohatera narodowego. Rzecz jasna, wraz z moim przyjacielem, lwowskim rzeźbiarzem Wołodymyrem Bojkiem, który żartując, w ciągu kilku sesji wyrzeźbił w bryle czarnego labradorytu mój portret rzeźbiarski, odwiedzałem lwowskie muzea dzieł sztuki. Byliśmy w gościach u córki Iwana Trusza, gdzie wzruszały mnie pejzaże Huculszczyzny oraz obrazy naszych wesel, świąt i pogrzebów. Marzyłem o zakupie obrazu jakiegokolwiek artysty, bo miałem już, choć jednopokojowe, ale mieszkanie. I stał się cud. Portret Hucuła autorstwa Ołeksy Nowakiwskiego, bezsprzecznie genialnego malarza, podarował mi rektor Uniwersytetu Lwowskiego Jewhen Łazarenko. Nakazano mu z obkomu partii komunistycznej wykluczyć mnie z aspirantury za moje poezje. Napisał nakaz zwolnienia, ale nie wykonał go. A zamiast tego przysłał mi do domu obraz, na którego odwrocie napisał: „Drogim Bohdanie i Dmytrowi Pawłyczkom — Jewhen Łazarenko”. Ten portret Hucuła przechowuję jak obraz mojego krewnego, huculskiego przodka. Patrząc na artystyczne obrazy Wasyla Dutki, staram się określić duchowe przeżycia, podświadome głębiny powołania do pędzla, nie tylko huculską, ale narodową, ukraińską jego duszę. Nie potrafię fachowo nazwać kolorów najlepszych obrazów Wasyla Dutki. Są zharmonizowane jak utwory muzyczne. To nie prymitywne ostre czerwienie, a żywe, jakby karmazynowe, kalinowe kolory, napełnione wesołym smutkiem ludzkiego, prawdziwego życia. Jestem przekonany o tym, że to kolory uchwycone przez artystę w ruchu, zdolne otwierać ruchome, stale zmienne myślenie człowieka. W obrazach Wasyla Dutki przyroda przebywa w ruchu, biel chmur przechodzi w złocistą siwiznę górskiej rzeki, a różnorodne charaktery Hucułów podporządkowane są jedności ludzi, którzy potrafią cieszyć się swoim życiem. Mnie, syna karpackich lasów i gór, porusza każdy obraz Huculszczyzny; nie mogę oderwać wzroku od obrazu „Wyżej chmur”, gdzie w obłokach płynie jakby olbrzymia ryba, pochłaniając chmury, a nad Czeremoszem stoi maleńka cerkiew, a nad nią rosną ogromne, sięgające nieba róże. Co to przed nami? To realizm wyższego rzędu, gdzie wszystko podporządkowane jest nieznanej nam sile stwórczej. Moja bajka dla dzieci „Złotorogi Jeleń” w obrazie Wasyla Dutki „Jelenie” oddana jest dobrze, choć złotych rogów tam nie ma, ale mistrzowsko przedstawiona jest grupa jeleni, za którą zza kamienia śledzi wilk. Wasyl Dutka, moim zdaniem, jest jednym z najwybitniejszych współczesnych ukraińskich artystów, którzy potrafią komponować czerwonolistne lasy bukowe z przepięknie zielonymi lasami świerkowymi, a lasy pozłocone jesienią z lasami pokrytymi skorupami kłującego lodu. Osobno chciałbym zwrócić uwagę widza na rzeźbiarskie i portretowe dzieła Wasyla Dutki, na których przedstawieni są polscy kompozytorzy Fryderyk Chopin i Ignacy Paderewski. Nie wiem, kto zamówił naszemu artyście odtworzenie w rzeźbie w drewnie obrazu warszawskiego pomnika Chopina, ale wiadomo mi, że obraz Paderewskiego został namalowany przez Wasyla Dutkę na zamówienie kancelarii prezydenta Polski. Myślę, że czas i pora zorganizować w Kijowie wystawę dzieł Wasyla Dutki, a w Kosowie — stale działające muzeum, gdzie należy przechowywać, jak naszą skarbnicę państwową, już gotowe i przyszłe jego dzieła. Jeśli Kosów o tym już myślał, to daj Boże mu wspomnieć przy tym o innych kosowskich mistrzach sztuki, aby kosowska wyszywana koszula oraz kosowska pisanka, kosowska historia wojowników UPA były dla naszych nowych pokoleń przykładami twórczego, wiecznego, narodowego życia. Nie pamiętam, kto powiedział, że prawdziwy malarz jest myślicielem, ale właśnie tak myślę o Wasylu Dutce. Jego sztuka to głębokie myślenie o sensie ludzkiego życia. miejsce, gdzie w 2014 roku rozpoczęła się wojna z Rosją. Słowiańsk to miasto piękne, patriotycznie nastawione. Jest tam lecznicze jezioro. Ale teraz ono, zwłaszcza okolice, jest w ruinach. Chciałbym zwrócić uwagę państwa, naszych ludzi na to, że musimy cenić to, co mamy. Urodziłem się w Chocimiu na Bukowinie. Swojej małej ojczyźnie poświęciłem obraz „Przez wieki. Twierdza Chocimska”. Kiedy miałem 10 lat, właśnie przy tej twierdzy spróbowałem swoich sił w malarstwie olejnym. Miasto Chocim ma ponad tysiącletnią historię. Teraz, niestety, jest ono również zapomniane. Centrum zarosło trawą, płytki chodnikowe pozostały jeszcze z czasów Związku Radzieckiego, przemysł upadł, ludzie tracą wiarę w jutro. Na obrazie „Perła Polesia” przedstawiono sławną rzekę Kozyczankę. To niepowtarzalne miejsce. Płótno „Zrodzona, by stać się sercem życia” to zbiorowy obraz ukraińskiego folkloru i ukraińskiej wsi. Właśnie wiejska tematyka najbardziej podkreśla obraz naszej ukraińskości. Ukraińskiej wsi poświęciłem obraz „Ziemia”. Znaczącą dla mnie pracą jest „Wszechświat”. Stała się ona prekursorem moich autentycznych serii „Ukraińska modlitwa” oraz „Tajemnicza Ukraina”. Jak pokazało doświadczenie tej wystawy, zainteresowanie nią widzów, powinna ona stać się objazdową. Pożądane byłoby, aby zobaczyła ją cała Ukraina. Podczas wystawy podjęto decyzję o rekomendowaniu kandydatury Dmytra Kowala do honorowego tytułu „Zasłużony Artysta Ukrainy”. Bardzo chciałbym, aby ta idea znalazła wsparcie wysokich urzędników, którzy odpowiadają za rozwój kultury w naszym państwie.
Tłumaczenie maszynowe
W Muzeum Historii Miasta Kijowa zakończyła się duża indywidualna wystawa członka Narodowego Związku Artystów Ukrainy Dmytra Kowala „Tajemnicza Ukraina. Zarys historii i teraźniejszości”. W ramach wystawy odbyła się prezentacja katalogu prac artysty o tym samym tytule.
— Cykl obrazów „Tajemnicza Ukraina”, stworzony przez utalentowanego malarza w ciągu 2019 roku, jest kolejnym pewnym krokiem na drodze jego triumfalnego dochodzenia do wysokich szczytów artystycznej doskonałości ku chwale ojczystej Ukrainy — pisze krytyk sztuki Stanisław Buszak. — Odrzucając sztukę komercyjną, Dmytro Kowal deklaruje swoją twórczością szczerą wierność prawdzie życia, objawioną w niestrudzonej i ofiarnej pracy artysty-podwижnika, uskrzydlonego wysokim niebiańskim powołaniem twórcy i demiurga własnego niebiańskiego Kosmosu. A oto jak wypowiedzieli się o twórczości młodego artysty jego pedagodzy, znani ukraińscy artyści Wira Barynowa-Kuleba, Wasyl Hurin i Walentyna Wyrodowa-Gautier: — Dmytro Kowal zaznaczył swoją wielką sztuką potężne osiągnięcia w malarstwie. Jego prace talentnie odsłaniają głębię sztuki poprzez treść, kolorystykę, duchowość. Prace przyciągają uwagę charakterystycznym dla Kowala wyrazem barwy, kompozycyjnością, dopracowaniem. Są duchowe nie tylko pod względem treści, lecz także piękne w odkryciu współczesnej sztuki, opartej na realistycznej szkole, na wiedzy zdobytej w NAOMA, gdzie był jednym z najlepszych studentów… W organizacji i przygotowaniu wystawy pomogli Ministerstwo Kultury, Młodzieży i Sportu, Narodowy Związek Artystów Ukrainy, departament kultury KMPA, a także Wira Barynowa-Kuleba, Andrij Budnyk, Stanisław Buszak, Walentyna Wyrodowa-Gautier, Ihor Wołoszczuk, Anatolij Marczuk, Lilija Skliarowa, Roman Petruk, Wasyl Czebanyk. — Wystawa „Tajemnicze wydarzenie” jest dla mnie znaczącym wydarzeniem, gdyż po raz pierwszy mój dorobek twórczy został przedstawiony szerokiemu kręgu odbiorców właśnie w centrum Kijowa — wyznał Dmytro Kowal. — Eksponowano prace stworzone od 2011 roku. Przede wszystkim jednak pokazano tu prace z ostatniego na dziś okresu mojej biografii twórczej. To seria zrealizowana przy wsparciu grantu prezydenta Ukrainy dla wybitnych działaczy w dziedzinie sztuki. Zawsze orientuję się na poszukiwanie, a nie na rynek. Uważam, że sztuka komercyjna to droga do degradacji. Dla mnie w sztuce najważniejsza jest dusza, obraz, to, co boli. Serią „Tajemnicza Ukraina” starałem się odsłonić temat zapomnianych zakątków Ukrainy. Kilka prac z tej serii poświęciłem Ługańszczyźnie... Donieczczyźnie, w szczególności Słowiańskowi. Obraz „Cerkiew. Na tamtym brzegu Słowiańsk” — na pierwszy rzut oka niewielki pejzaż. Ale jest tu bardzo silna energetyka. Wielokrotnie bywałem w tych stronach. To
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ziemi. Lecz pod koniec 1362 roku w bitwie nad rzeką Sinie Wody (obecnie Syniucha, dopływ Południowego Bugu) wojsko litewsko-ruskie zadało druzgocącą klęskę mongolsko-tatarskim władcom Podola, Kijów został wyzwolony. Potomkowie Złotej Ordy tymczasem umocnili się w Zalesiu, wcześniej wyniszczywszy tamtejszą ludność i przyjąwszy prawosławie wraz z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim oraz chrześcijańskimi imionami. Mongoło-Tatarzy na tej podstawie ogłosili się spadkobiercami Rusi Kijowskiej i jeszcze nie raz ujawniali swoją drapieżną naturę. Wadym Pepa podaje wyciągi z paryskich gazet z 1708 roku: „Cała Ukraina we krwi”. „Straszny car żądny krwi na Ukrainie… Wszyscy mieszkańcy Baturyna, bez względu na wiek i płeć, wycięci, jak nakazują nieludzkie zwyczaje Moskali”. „Mienszykow pokazuje grozę moskiewskiego barbarzyństwa”. I jeszcze W. Pepa przytacza świadectwa już nie paryskich dziennikarzy, a moskiewskiego ministra Artemija Wołyńskiego z 1737 roku: „Do mojego przyjazdu na Ukrainę nigdy nie przypuszczałem, że jest ona tak splądrowana, że tak wielu ludzi zmarło. Nasza armia zabrała tutejszym ludziom całe ziarno i całe bydło”. A pół wieku później świadczy moskiewski gubernator na Ukrainie G. Potiomkin: „Nasza armia zabrała tutejszym ludziom całe ziarno, bydło, żywność, odzież, obuwie itd. Kto protestuje, tego biją bezlitośnie, czasem śmiertelnie”. Tym, którzy tworzyli naród ukraiński, przyszło przejść niejedno koło nieznośnych cierpień. „Na przestrzeni wieków – konstatuje W. Pepa – rdzenni z natury ludzie doznali takich krzywd, że z tymi mękami, które znane są z Dantowskiego piekła, nie da się ich porównać”. I w tym piekielnym kołowrocie „ukraińscy przodkowie przeżywali tak samo, jak później – po zrujnowaniu Kijowa przez Batyja, w ratujących wzajemnych powiązaniach z Wielkim Księstwem Litewskim, przy nieznośnych uciskach polskiej szlachty, w pańszczyźnianych szponach moskiewskiego caratu, za krwawej dyktatury internacjonalistów komunistycznego chowu, jak i teraz – przy zagrożeniach zewnętrznych i wewnętrznych, czyli od wewnątrz – od różnoimiennych odszczepieńców z rasy kolonizatorów”. Naród ukraiński to forpoczta Europy, o którą rozbijały się „i scytyjskie, i huńskie, i sarmackie, i awarskie, i tatarsko-mongolskie koczownicze najazdy”. I jeszcze jedno, niezwykle słuszne przemyślenie W. Pepy: „Największa bieda narodu ukraińskiego w tym, że po 1709 r. „na ciche wody, na jasne zorze” naszło tyle „różnych hord ludzi”, że świadomość narodowa nijak nie może odetchnąć”. Nam cały czas narzucają wielonarodowość: na Ukrainie, powiadają, mieszkają Polacy, Rosjanie, Żydzi, Ormianie i tak dalej. To narodowości ze znanymi datami pojawienia się ich na Ukrainie, znane są też przyczyny ich pojawienia się. Znana jest także przyczyna istnienia na Ukrainie zdenacjonalizowanych Ukraińców, przez których i teraz jeszcze działają ukrainofobowie. Obiektywnej historii nie bywa, historia nie może być obiektywna, bo jest związana z życiowymi interesami pewnych grup ludzi. Dla Polaków heroiczną postacią jest Józef Piłsudski, bo odnowił niepodległość Polski i próbował zawłaszczyć dla Polaków Galicję i Wołyń, i znienawidzony Stepan Bandera, bo przeciwstawiał się ekspansjonistycznym zamiarom Piłsudskiego. Dla Ukraińców wszystko jest na odwrót. Książka Wadyma Pepy „Twarzą w twarz z wiecznością” to polemiczne dzieło filozoficzne. To nie popularny wykład historii, a głębokie rozważania nad losem narodu ukraińskiego, nad jego przyszłością w łańcuchu wydarzeń historycznych. To utwierdzenie Ukraińców jako narodu, który przeszedł wielotysiącletnią drogę swojego kształtowania się.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy „Naród, który nie zna swojej historii, jest narodem ślepców” — mądrze powiedział kiedyś Ołeksandr Dowżenko. Naród bez znajomości swojej prawdziwej historii to po prostu populacja, tłum ludzi, niczym ze sobą niepowiązanych. I dlatego nas, Ukraińców, cały czas obcy ludzie próbują przekonać, że nie mamy swojej historii, a zatem nie jesteśmy narodem. „Co twierdzi oficjalna polityczna mitologia Ukrainy? Istnieje starożytny naród ukraiński, który rozmawia w nie mniej starożytnym języku ukraińskim. Jednak, jak już wyjaśniliśmy w naszej poprzedniej rozmowie, pierwsi przedstawiciele „starożytnego narodu ukraińskiego” powstali pod koniec XIX wieku w austriackiej Galicji na łonie ukrainofilskich partii politycznych… Polakom dla małoruskich separatystów w celu „rozbudowy” oddzielnego narodu ukraińskiego i państwa potrzebny był oddzielny język, maksymalnie niepodobny do rosyjskiego” — podaję w oryginale, żeby każdy mógł zobaczyć te brednie w Internecie; rok — 2019, autor — absolwent Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego, zajmował wysokie stanowisko, w 2014 roku czmychnął do Rosji. W latach 1932—1933 była próba fizycznej likwidacji Ukraińców jako narodu. Naoczny świadek Hołodomoru, włoski konsul Sergio Gradenigo pisał w 1933 roku: „Z tego wyciągam wniosek. Obecna katastrofa spowoduje kolonizację Ukrainy głównie przez ludność rosyjską. To zmieni jej etnograficzną naturę. Możliwe, że w bardzo bliskiej przyszłości nie trzeba będzie więcej mówić ani o Ukrainie, ani o narodzie ukraińskim, a zatem nie będzie też problemu ukraińskiego, ponieważ Ukraina faktycznie stanie się częścią Rosji”. Radzieccy tak zwani „historycy” przekonywali nas, że naród ukraiński powstał przypadkowo, i to zaczynając gdzieś od XIV wieku jako jakieś historyczne nieporozumienie. Rosyjski pisarz A. Sołżenicyn w broszurze „Jak nam urządzić Rosję?” pisał: „To wszystko fałszywy wymysł, że niemal od IX wieku istniał naród ukraiński ze szczególnym nierosyjskim językiem”. „Słowo o wyprawie Igora”, utwór XII wieku, zostało odkryte w 1791 roku i wydane pod wymyślonym tytułem dopiero w 1800 roku. Dziewięć lat z jakiegoś powodu nie pokazywano go światu. A zatem, czy nie poprawiano go zgodnie z wytycznymi Katarzyny II, dopasowując do cerkiewnosłowiańskiego, czyli rosyjskiego języka? Jednak nie wszystko udało się podmienić: zostały jednak przeoczenia: Wołodymyr, chorobroje, krasnoju diwyceju, pohanoho Koszczaja, oksamyty, stiah, pomołodyty i jeszcze wiele innych; jego oryginalny pierwotny język szczególnie zdradza ukraińska budowa fraz: uże kniaże tuha umь połonyła, łysyci breszutь na szyty, komony rżutь za Sułoju itp. Oryginału nie uchroniono — czy nie umyślnie? Pojawiła się Księga Welesa, przesiąknięta dawnym ukraińskim duchem, choć dość zniekształcona przez jej niekompetentnych i niezbyt zainteresowanych kopistów — poddano ją anatemie. Czyż praukraińscy wołchwowie nie pisali różnych posłań, listów, przestróg? Coś gdzieś musiało zostać, choć niszczyły to czas i bojownicy religii chrześcijańskiej przeciwko pogaństwu. Aby panować nad narodem, trzeba go poniżyć. Nawet ukraińscy historycy nie zawsze uświadamiają sobie, że naród ukraiński nie powstał wczoraj nie wiadomo skąd — jest na tej ziemi, odkąd istnieje świat. Właśnie o tym mowa w książce Wadyma Pepy „Twarzą w twarz z wiecznością” (Winnica, 2019). Jest ona w dużej mierze odpowiedzią dla ukrainożerców i ukrainoobojętnych, w szczególności reakcją na książkę Serhija Płochija „Brama Europy. Historia Ukrainy od wojen scytyjskich do niepodległości” (Charków, 2016). Główny motyw książki wyrażony jest w słowach Łesi Ukrainki: „Ludzie i pokolenia — to tylko ogniwa w łańcuchu wielkim światowego życia, a ten łańcuch przerwać się nie może”. Na ziemi Ukrainy pokolenia zmieniały się po pokoleniach, przekazując sobie nawzajem siłę „i zwyczajów, i tradycji, i przesądów, i lamentów, i wróżb, i symboliki wyrobów garncarskich oraz ceramicznych, jak i tkactwa, szycia, haftów, dywaniarstwa i malowania takimi utalentowanymi, jak Kateryna Biłokur, pobielonego pieca, żeby miał złote ramiona i takie skrzydła, żeby kołacz zagniótł”. Przychodzili obcy i znikali, a nasi przodkowie orali, siali, dzieci wychowywali, często pokonując różne biedy. Siwa starożytność, XXIV wiek przed naszą erą. Doliny rzek Desny, Sejmu, Środkowego i Górnego Naddnieprza. W ciągu dziesięciu tysięcy lat żyli tu i polowali na mamuty oraz renifery ludzie tak zwanej kultury archeologicznej Mizin. Archeolodzy znajdują tu wyroby z ciosu mamuta: rzeźby-idole, stylizowane figurki kobiece, figurki zwierząt, ptaszków, bransolety ozdobione ornamentami. Bezcennym znaleziskiem na stanowisku Mizin są instrumenty muzyczne z kości mamuta, „szumiąca” bransoleta z pięciu oddzielnych niezamkniętych pierścieni — swoiste kastaniety, kościany grzebień z wizerunkiem tancerki. Sukcesja między pokoleniami, ów łańcuch, według wyrażenia Łesi Ukrainki, nie przerywa się. I z każdym pokoleniem gromadzą się nowa wiedza i umiejętności. Zmieniają się zajęcia i sposób życia, w końcu także stosunek do otaczającego świata. Wyraźnie uwidoczniło się to w czasach cywilizacji trypolskiej. Wynaleziono garncarstwo — pojawiły się naczynia do przechowywania produktów pracy, rozwinęło się rolnictwo — człowiek mocno przywiązał się do ziemi, do uprawianej przez siebie działki. Ziemia dawała mu żyto, pszenicę i wszelkie zboże. „Siało się i zbierało wszystko to życiodajne żadnymi nie turkojęzycznymi i iranojęzycznymi i żadnymi nie Scytami, rzekomo nie tylko koczownikami, którzy jakoby jeszcze i rolnicy, a przodkami ukraińskiego rodu”. I to oni właśnie nazwali „kłos kłosem, niwę niwą, a pole polem” i dali nazwy narzędziom oraz produktom swojej pracy. „Kolędy i szczedriwki rozbrzmiewają ze złotych wieków cywilizacji trypolskiej — jak światło od dawno zgasłych gwiazd”. Tymczasem kolęd i szczedriwek nie znają nasi sąsiedzi, którzy pretendują do pierwszeństwa w świecie słowiańskim. Formuje się pismo, które zachowało się na glinianych naczyniach. Pojawiło się ono w VIII—VII tys. p.n.e. i ostatecznie uformowało się w IV tys. p.n.e. Były, być może, i deseczki z napisami, musiały być. Nasi dawni przodkowie dbali i o piękno, i o życiowe wygody. „Jak pokazały wykopaliska archeologiczne — pisze W. Pepa, — piec trypolski u dobrego gospodarza był z leżanką, miał wymyślne przewody kominowe, cieszył wzrok pomalowanym kominem”. Wszystko to jeszcze do niedawna było niemal w każdej pobielonej ukraińskiej chacie. W dawnej przeszłości naszych przodków, niestety, jest niemało niewiadomego. A były przecież próby zachowania pamięci o przeszłości. Do nas cudem dotarła pradawna pieśń o stworzeniu świata (podaje ją W. Pepa): Oj jak to było na początku świata: Nie było wtedy ani nieba, ani ziemi,
Dopiero co było sine morze. Na tym sinym morzu jawor zieloniutki, Na tym jaworku na górze gniazdeczko… Tak samo zaczyna się i “Powieść minionych lat” od stworzenia świata, ale już według Biblii, żeby potem opowiadać, skąd wzięła się ziemia Ruska, — oczywiście, według kronikarskiego wzorca, który do nas nie dotarł. Tymczasem Księgę Welesa (zbiór posłań głównego wołchwa do wołchwów niższego szczebla) ogłoszono fałszywką i nałożono na nią tabu, a jest w niej niemało sporadycznych wiadomości, może i nie całkiem dokładnych, o złożonej przeszłości ukraińskich przodków. “Starogrecka mitologia — złoty skarb młodości ludzkości. A od najwcześniejszych, pierwotnych przemyśleń wszystkiego, co uderzające, przez ukraińskich przodków pozostały tylko rogi i nóżki”, — sprawiedliwie narzeka W. Pepa. Nieznane w pewnym stopniu oświetla twórczość ludowo-poetycka, która, jak wielokrotnie podkreśla W. Pepa, “zaiste jest świętym pismem narodu ukraińskiego”. Jednak pieśń oddaje nastrój, ale prawie nic nie mówi o samym wydarzeniu. Historia zaś składa się z wydarzeń. Co nieco o naszych przodkach zachowało się w zapisach antycznych autorów — starogreckich i łacińskich. W. Pepa obficie cytuje ich w cudzych, często zniekształconych tłumaczeniach. Mówiąc o naszych przodkach, W. Pepa często wymienia pod rząd Wenedów, Antów i Sklawinów — ich prawie nie rozróżniali i bizantyjscy autorzy. Ciekawe jest jego rozumowanie o pochodzeniu nazwy Sklawin, co w języku greckim oznacza “niewolnik”. W. Pepa uważa, że dźwięk l został tu wstawiony w słowo skawin “kopacz ziemi” — rolnik, oracz. Dość logicznie. Chodzi jednak przede wszystkim o Antów. Mychajło Hruszewski wyróżniał właśnie ich jako przodków narodu ukraińskiego. Zdaniem historyków, terytorium zamieszkane przez Antów w VI wieku obejmowało przestrzenie od czarnomorskiego i azowskiego wybrzeża na południu do górnych biegów rzek Dniestr, Dniepr, Doniec, Don na północy, czyli było prawie w granicach współczesnego osadnictwa Ukraińców. Jak słusznie pisze W. Pepa, “według różnych dawnych świadectw, właśnie Antowie w wielu wydarzeniach w Europie Zachodniej brali aktywny udział, wywierali odczuwalny wpływ na to, jak utwierdzały się narody i formowały państwa”. Niemało najeźdźców łakomiło się na ziemię naszych przodków — i Goci, i Hunowie, i Awarowie, ale Antowie za każdym razem odradzali się tak potężni, że przerażali nawet najpotężniejsze Imperium Rzymskie. I rzecz nie w tym, żeby kogoś straszyć, a w tym, żeby nie być niczyimi niewolnikami. Antów wiążą z kulturą archeologiczną pieńkowską. Nosiciele tej kultury żyli w VI — na początku VIII wieku od Prutu do Dońca, zajmując przeważnie lasostepowy pas Ukrainy. I nie w ziemiankach żyli oni, jak to opowiadają niektórzy historycy, a w chatach, jak śpiewa się w pieśni, twierdzi W. Pepa: Chata moja rąbana, Sień na pomoście. Nie sam idę, konia wiodę Do dziewczyny w goście. W tamtych czasach nabiera siły państwotwórczy Kijów, który zjednoczył liczne plemiona ze wspólnym językiem w jednolity naród ukraiński. Ale do tego dla przyszłości trzeba było obronić siebie i przed bezlitosnymi Hunami, i przed despotycznymi Awarami i strząsnąć ich w niebyt, jak kurz z butów. Jednak koczowniczy azjatycki wschód nie przestawał łakomić się na dobro naszych przodków. W 1240 roku mongolsko-tatarska horda zburzyła i ograbiła Kijów, zniewoliła państwo Ruś. 122 lata Mongoło-Tatarzy bezlitośnie panowali na ruskiej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
kamienie. Cmentarz Łyczakowski”, “Iwano-Frankowszczyzna”, “Opera Lwowska”… A do tego jeszcze słynne książki, wydane z poetyckimi tekstami Dmytra Pawłyczki: “Żywycia”, “Zaświadczam życie”, “Rubai”… Są one wybitnym wkładem Wasyla Pyłypjuka w kulturę ukraińską. Można go również z pełnym prawem nazwać prawdziwym dyplomatą ludowym. Odwiedził prawie wszystkie kraje świata, w 60 krajach odbyły się jego wystawy indywidualne. Trzytomnik “Spotkania darowane przez los” W. Pyłypjuk poświęcił wybitnym osobistościom Ukrainy i świata. Tutaj możemy zobaczyć wybitnych współczesnych — od Leonida Krawczuka aż po Papieża Rzymskiego. W albumie fotograficznym “W szeroki świat” odzwierciedlono wizyty państwowe pierwszych osób naszego państwa w największych krajach świata u zarania Niepodległości. L. Krawczuk powiedział o nim tak: “To artysta-filozof. To nie po prostu fotograf — to artysta fotografik”. A poeta Roman Łubkiwski zaznaczył: “On jest poetą fotografii”. Wasyl Pyłypjuk był także prawdziwym obywatelem-patriotą Ukrainy. Bliskie mu były ważne wydarzenia społeczne, które starannie utrwalał, a potem zostały one uwiecznione w osobnych albumach o Pomarańczowej Rewolucji oraz Rewolucji Godności. Twórczą działalność wybitnego artysty wysoko oceniano od pierwszych lat jego pojawienia się na obszarze kultury. Pisali o nim Petro Szkrabjuk, Dmytro Herasymjuk, Jarema Hojan, historyk sztuki Roman Jaciw. Właśnie ukazała się artystyczno-dokumentalna powieść Olesia Hanuszczaka “Siedem kręgów lotu”. W niej w monologach głównego bohatera odtworzono drogę Wasyla Pyłypjuka do wielkiej sztuki. Z pewnością zainteresuje ona szerokie grono czytelników, ponieważ wprowadza ich w świat zainteresowań wielkiego artysty fotografika oraz w krąg jego wybitnych współczesnych. Fotografie Wołodymyra PYŁYPJUKA
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl MARUSYK, zasłużony dziennikarz Ukrainy. „Chcę, aby ludzie patrzyli na ten świat moimi oczami”. Tak określił swoje twórcze credo wybitny mistrz sztuki fotograficznej Wasyl Pyłypjuk, autor ponad stu albumów fotograficznych i podręczników teoretycznych, laureat Nagrody Szewczenkowskiej (1993), zasłużony działacz sztuki Ukrainy, doktor honoris causa Akademii Drukarstwa, honorowy akademik Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, redaktor naczelny czasopisma „Świtło i tin” (Światło i cień), później dyrektor wydawnictwa o tej samej nazwie, autor i miłośnik tygodnika „Słowo Proświty”. Jednym z tych, którzy pobłogosławili magiczny aparat fotograficzny w rękach Wasyla Pyłypjuka, był znany lwowski i kijowski mistrz fotografii Roman Baran. Wysoko ocenił on twórczy dorobek młodego artysty, który został wyróżniony najwyższą Nagrodą Państwową za książki-arcydzieła fotografii „Żywycia”, „Lwów”, „Do tebe połynut’” (Do ciebie popłyną) (Łesia Ukrainka i Wołyń). W artykule „Radość pasjonariusza” starszy maestro witał młodego mistrza i dość trafnie określił, że zobaczył w każdym z obrazowych zdjęć „pulsacje zatrzymanej chwili”. W święto Bazylego Wielkiego lwowscy koneserzy sztuki uczcili pamięć Wasyla Pyłypjuka na jego grobie w głównej alei Cmentarza Łyczakowskiego, gdzie poświęcono pomnik artysty. Jego autorami są W. Odrechiwski i W. Skołozdra. W galerii fotograficznej Wasyla Pyłypjuka otwarto wystawę jego zdjęć. „Gdzie duch nie prowadzi ręki artysty, tam nie ma sztuki” — zauważył Leonardo da Vinci, włoski malarz i uczony epoki Odrodzenia. Uduchowienie Wasyla Pyłypjuka wyczuwa się w każdej fotografii. Nie ma tu sztuczności, zbędnej fantazji czy po prostu fałszu. Na zdjęciach panuje radość i zgoda: czy to w ujęciach przyrody, zjawisk, wizerunkach zwierząt i ptaków, Nieba i Słońca — porannego i wieczornego. W portretach współczesnych — dziwność oczu i twarzy. Nie bez powodu Dmytro Pawłyczko napisał wiersz pożegnalny „Ja — Pyłypjuk Wasyl. Ja — twór Światła i Cienia”. Poeta trafnie określił wkład artysty w kulturę ukraińską: „Minie wszystko, ale kiedyś moje albumy Jeszcze podziwiać będą nieznane nam wieki!” W pewnym stopniu przyszłość artysty przewidziała pisarka Iryna Wilde: „W jego dziełach — dusza narodu i dusza samego autora”. Albumy fotograficzne W. Pyłypjuka są szeroko znane: „Lwiwszczyna”, „Riwneńszczyzna”, „U swit szyrokyj” (W świat szeroki), „W kraju Czeremosza j Pruta. Sniatynszczyzna”, „Drawnij Hałycz” (Dawny Halicz), „Lwów. Pory roku”, „Ukraińska ikona XIV—XVIII w.”, „Pieta w
Tłumaczenie maszynowe
W galerii fotograficznej ukraińskiego artysty fotografa Wasyla Pyłypjuka we Lwowie 14 stycznia świętowano jego 70. urodziny oraz otwarcie wystawy fotograficznej: „Wasyl Pyłypjuk. Wybrane”. O znanym na świecie artyście fotografie, który w listopadzie 2017 roku odszedł do wieczności, mówił syn W. Pyłypjuka Wołodymyr, a także prorektor Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuki Roman Jaciw, doktor nauk ekonomicznych Stepan Dawymuka, przewodniczący Lwowskiego Oddziału Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Jarosław Kłymowycz, profesor Wasyl Łyzanczuk, doktor nauk historycznych Petro Szkrabjuk, deputowany Lwowskiej Rady Miejskiej, mecenas Roman Hrycewycz, przedstawiciel Śniatyńskiej Rejonowej Administracji Państwowej Ihor Korolko, artysta fotograf z Równego Ołeksandr Charwat. O postaci Wasyla Pyłypjuka — człowieka, który zawsze był przepełniony projektami, rozmawiamy z jego żoną Anną Pyłypjuk. — Petro Szkrabjuk poetycko zwrócił się do ducha Wasyla Pyłypjuka: Wasylu, świeć nam z góry dzisiaj, jutro i każdego dnia. Pani Anno, proszę powiedzieć, jak świeci (czy też — jaśnieje) dla Pani każdego dnia postać Wasyla — już od ponad dwóch lat? — W żaden sposób nie mogę sobie uświadomić, że nie ma go obok nas. Ale Wasyl tak często wyjeżdżał, że mam wrażenie, iż on gdzieś jest, gdzieś w delegacji z własnej, bardzo potrzebnej inicjatywy. W końcu wiadomo, że mężczyźni, którzy żyją na Huculszczyźnie, na Pokuciu, odchodzą znacznie później niż miejscowe kobiety. Myślałam, że Wasyl będzie żył dłużej. — Jak Pani uważa, a dokładniej — czuje, kim Wasyl był bardziej: artystą czy wydawcą? — Mimo wszystko artystą. Początkowo był daleki od działalności wydawniczej — pierwsze kroki w tym kierunku były bardzo trudne. Nad pierwszą książką — „W świat szeroki” trzeba było popracować cztery razy, jeśli nie więcej, zmieniając materiały, ucząc się wykorzystywać najnowszą technologię. — Co silniej było właściwe Wasylowi: talent czy, powiedzmy, twórczy upór, zawziętość? — Mówią: talent ma wielu, ale dla osiągnięcia należytego rozwoju swojej działalności trzeba mieć przedsiębiorczość, którą on posiadał. Wasyl — jak się wczepi… — …To swojego nie wypuści, prawda? — Właśnie tak było. W końcu znała go Pani dobrze. — Znałem, pani Anno. Od 1970 roku — równo 47 lat… Swoją drogą, kiedy się Państwo poznali? — We wrześniu 1978 roku. A w 1979 roku wzięliśmy ślub. Wasyl bardzo cenił rodzinę. I do końca życia zrealizował prawie wszystko, co chciał. I bardzo się śpieszył, żeby wszystko osiągnąć. Wydał trzy książki w ciągu roku. A ja prosiłam go, żeby zrobił to na swoje 70-lecie. Ale, wiecie, mam wrażenie, że Wasyl rozumiał (czy też czuł): do siedemdziesiątki go nie będzie. Prosiłam go, żeby „Spotkania darowane przez los” zrobił na swoje 70-lecie. Przecież on jeszcze do każdego zdjęcia zrobił komentarz. — Roman Jaciw całkiem słusznie zauważył w swoim wystąpieniu, że Wasylowi przyszło być znaną indywidualnością. Zgadza się Pani? — Tak. Wiedziałam i widziałam, że o nim wiedzą. I nie tylko we Lwowie. Wasyl umiał pokazać się ludziom. I widziałam, że Wasyl to jednak wybitna postać. Czułam to. — Jak Wasyl „budował wyraj swojego życia” (według Romana Jaciwa)? — Był bardzo celowy. Miał marzenia zawsze — jeszcze od lat szkolnych. Jako 18-latek zapragnął mieć „Wołgę”, bo ktoś we wsi taki samochód zdobył… Bardzo chciał kupić. — A skąd wziąłby wtedy pieniądze? — A on wiedział, że kiedyś zarobi — takie było jego wyjaśnienie. Oczywiście było to śmieszne. Ale z drugiej strony powiem tak: co chciał — to osiągał. — W końcu 115 albumów artystycznych, które przygotował i wydał, jest tego potwierdzeniem. Jak Pani uważa, czy Wasyla ceniono, kochano? — Wielu było też takich, którzy nie kochali. — Czy często Pani czuje, że dusza Wasyla zwraca się do Pani duszy? — Bardzo czuliśmy siebie nawzajem. Mało co nie czytaliśmy swoich myśli. Wasyl śmiał się: „Skąd wiesz?” — „Czuję”, odpowiadam. A czasem nawet nie mówiłam — tylko się uśmiechałam. I on rozumiał. Między nami była więź emocjonalna. Bardzo dobrze go czułam. Aż sama sobie nie wierzyłam. Wychodziło na to, że trudno mu było przede mną coś ukryć. — Stepan Dawymuka powiedział w swoim wystąpieniu, że „Wasyl bardzo kochał święto Wasyla”. Dlaczego aż tak? — U nich we wsi była wtedy bardzo świąteczna atmosfera. Święta zimowe. Dla Hucułów święta zimowe są znacznie cenniejsze niż Wielkanoc. Faktycznie Wasyl urodził się w święta. — A jak Anna czuła, że Wasyl stał się wybitnym artystą fotografem? — Broniłam go. Nawet przed bratem, który był obrażony, że nie ma tego, co Wasyl. Chociaż ja Wasyla zawsze powściągałam. Choć rozumiałam, że jest wyjątkowy. Miał coś nadprzyrodzonego. Bardzo kochał swoje zdjęcia — mam na myśli te, które tworzył. Nie liczył się z czasem. Nad jednym kadrem czasem długo się cieszył. Takiego fanatyzmu już nie ma. A jak jeździł z książkami — przypominam sobie, do Kaczaniwki, to nie zwracał żadnej uwagi na zimno. — Czy była jakaś konkretna przyczyna wyjazdu? — Jeździliśmy, żeby wydać książkę Szewczenki — to znaczy książkę poświęconą Tarasowi Hryhorowyczowi. Umowę podpisaliśmy w Kijowie. Ale Wasyl przekonał się, jak w Kijowie oszukują. — Chodzi zapewne o finansowanie? — Tak. Słowem, Wasyl był pełen poświęcenia, niewymagający. Nie liczył się ani z czasem, ani ze zdrowiem. Jeździł samochodem i fotografował. A było przecież niebezpiecznie, bo był niewyspany. Wasyl harował. Wołodymyr zaczął to rozumieć dopiero teraz. Bo tata zatrzymywał go w pracy. Wasyl, powtórzę, przez ostatnie dwa lata nie dbał o zdrowie. Całe życie pracował. Do Kijowa, o czym już wspominaliśmy, jeździł dwa razy, bo chciał jeszcze ulepszyć teksty. — A jak było z talentem menedżera? — Nauczył się. Początkowo nie wstydził się zapożyczać. Był dobrym uczniem. Najpierw trochę się bał. A potem zaczął pisać i mówić. Stał się dobrym psychologiem. Intuicyjnie wyczuwał ludzi. Bardzo szybko znajdował wspólny język — i z babciami na targu, i z akademikami, i ze studentami. Był elastyczny. — Co wolał — portrety czy pejzaże? — Pejzaży stworzył więcej. Wiecie, Wasyl bardzo czuł przyrodę. Nawet w Nawarii fotografował to samo miejsce. — Więc jeśli podsumować naszą rozmowę… — Powiem tak: z nim nie było łatwo. I trzeba było siebie poświęcać, żeby to wszystko się układało. Tak przeżyliśmy 40 lat. — Dziękuję, pani Anno, za rozmowę. Pozwolę sobie skonstatować: dusza Wasyla zawsze będzie z nami — i z Panią, pomocną jego żoną, i ze mną, który 47 lat kontaktował się z Wasylem, pisał o nim, promował jego twórczość. Myślę, że dusza Wasyla nas usłyszy. Tym bardziej że pomnik na Cmentarzu Łyczakowskim (jego autorzy to Wołodymyr Odrechiwski i Wołodymyr Skołozdra) poświęcał ksiądz Andrij Sidanycz z Garnizonowej Cerkwi Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Rozmawiał Bohdan ZAŁIZNIAK, m. Lwów
Tłumaczenie maszynowe
Nowa książka wspomnieniowa M. Słaboszpyckiego ukaże się wiosną w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Nosi ona tytuł „Z zmierzchowego zwierciadła”. Proponujemy czytelnikom fragment z niej. Mychajło SŁABOSZPYCKI Zakończenie. Pocz. w nr 3 z 2020 r. Dobrze pamiętam, jak my z Baranowem oraz jeszcze jeden poeta z pokolenia sześćdziesiątników występowaliśmy w Czerkaskim Uniwersytecie Pedagogicznym. Najstarszy z naszej trójki zaczął występ od chwalenia się: jak to nigdy nie zdradzał żony i nigdy więcej w nikim nie był zakochany. A dalej tylko recytował swoje wiersze, poświęcone żonie. Coś w rodzaju „Rumianku mój wieczorowy…”. Obserwowałem, jak początkowo z pobłażliwą ironią słuchała młodzież tych słodkawych strof. A dalej na twarzach chłopców i dziewcząt pojawił się wyraz otwartej nudy. Stało się jasne: to wyraźnie nie jest ich poeta i te wiersze to nie ich poezja. Baranow zaś ze swoim „Kopaniem ogrodu” i lekko ironicznymi intymami rozruszał audytorium oraz dostąpił zaszczytu otrzymania wielu karteczek z pytaniami o to, czy często w życiu się zakochiwał, czy miał powodzenie u pięknej połowy ludzkości oraz jeszcze dlaczego wybrał sobie właśnie tę żonę. Zainteresować przesyconą wszelkimi spotkaniami studencką publiczność dzisiaj jest szczególnie trudno. Młodzi mają swoje autorytety i swoje duchowe fetysze oraz stereotypy. Młodzi chętniej przyjmą i zrozumieją swoich rówieśników niż ludzi starszych o jedno czy dwa pokolenia. A tym bardziej pisarzy, którzy od razu biorą się za uczenie ich życia. Konflikt rodziców i dzieci to nie wymysł. Patetycznie artykułowana arcymądrość starszych z reguły wywołuje u młodych odrzucenie. Wyjątków jest niewiele. W późnych wierszach Wiktora była szczególna czystość tonu, gorzka lub łagodna samoironia, wątpliwość i pytanie do czytelnika, nad którym nie próbował się wywyższać. I potoczna intonacja. Być może właśnie to przyciągało jego czytelnika (a jeszcze bardziej – słuchacza). Sam lubił czytać na występach ten wiersz: Nie odkochałem, i nie zapomniałem, i nie wyparłem się, a tylko tak jakoś… jakby zdziczałem. My wszyscy już tam – za mętnym czarnym Styksem. Z powrotem nikt go nie przebył. Wszystko tak, jak i kiedyś. Dzwonią gaje jesienne, huczą elektrownie atomowe i ChTZ. My niby jeszcze tutaj, od ciał jeszcze widać cienie. A dusze już tam Charon wiezie. Wam potrzebna ta dusza z pieczęcią Charona? Macie siłę zwrócić ją z powrotem?.. W czarnobylską mgłę pogwizduje wrona, stoi za nią – cały w georginiach! – sad. Cicha elegijność na początku wiersza niby nie nastraja na temat głęboko egzystencjalny i na makabryczne wizje, które stają przed lirycznym bohaterem. Wam chce się za rękę, jak małe dziecko, mnie wziąć i poprowadzić tam? Czarnobylskie wilki patrzą nam w plecy, ciężkiej nachłeptawszy się wody. Żal mi wilków! Na ich ucztę my nawet na deser nie nadajemy się. Jeszcze krzyczy dusza: „Karetę!.. No już – karetę!” W odpowiedzi Charon: „A ja już oto”. Nie, o jego słowa ja wcale nie oparzyłem się, tylko mądrości pożyczyłem u sowy. Wybaczcie, że owe czarniawe wody Styksu zobaczyłem ja wcześniej, niż one. Lecz mimo wszystko uwierzmy: nie na ostatnią chwilę nam spada z ptasich skrzydeł piórko. A że nie odkochałem – temu Pan Bóg jest świadkiem. Zapytajcie go. On potwierdzi to. Niedawno czytałem ponownie poetyckie książki Baranowa. Okazało się, że jest ich całkiem niewiele. Jego literaccy rówieśnicy wydali znacznie więcej. I przypomniało mi się, jak często wspominał: dawno nie pisały się wiersze. Znał nie jeden kryzys twórczy. Niejednokrotnie, usłyszawszy, że zaczął się powtarzać lub złapał się na cudzej intonacji, robił nad sobą wysiłek – i milknął. Czasami – na długo. Wtedy tłumaczył, pisał recenzje oraz publicystykę i prozę. A potem znowu niespodziewanie pojawiał mu się szczególny nastrój, który przelewał się w, wydawałoby się, jedyną odpowiednią dla niego intonację. Właśnie tak tłumaczył mi pojawienie się wiersza „Zarymowana proza życia”. W nim rzeczywiście prozy jest znacznie więcej niż w innych wierszach Baranowa. W podziemnym przejściu nieprzytulańska sierota Do pośpiesznych przechodniów zmarzniętą rękę wyciąga. Obok niej wujek w czapkę prosi o jałmużnę u Boga, U wujka kul wiernych para i w sumie jedna noga. Trochę dalej, tam, gdzie para ciepło dyszy spod kratki, W czarny otula się koc bezdomne cyganiątko. Na schodkach, gdzie widoczniej, przycupnęły dwie ciotki Jedna od drugiej ikonkę na chwilę pożycza. I pijaczyna nieuleczalny też maskuje się pod nędzarza, Lecz pijaczynę spuchnięta szyja wyprzedażnie wydaje. Głośno kijowskie kuranty biją godzinę popołudniową, Na Chreszczatyku zimnym każdy myśli o swoim. To bardzo niespodziewane dla poezji Baranowa – taka rodzajowa scena w duchu pieriedwiżników lub neorealistów. On mimowolnie wypróbowuje siebie nowym materiałem, nową strofiką i niezwykłym dla siebie autologicznym pisaniem. Wieczorzeje. Po domach lud smakuje herbatę czy kawę, A przez radio u władzy łzawo żebra poeta. Narzeka na brak pieniędzy, łaje rząd i państwo, Że żadnego zysku nie daje mu kuplet. Ja tego poetę znam. Przy zdrowiu, nie kaleka Wszystko na miejscu u niego niby: nogi, ręce, głowa. Ale oto żebraczy wirus osiedlił się w człowieku. Może, zrzućmy się, bracie? Z kim, bracie, nie bywa. Swoją drogą, ten poeta od razu rozpoznał siebie. I bardzo na Baranowa rozgniewał się. A poetyka, swoją drogą, marniutka. Wydawałem kilka poetyckich i prozatorskich książek Wiktora. Widziałem, jak on dosłownie do ostatniej możliwości poprawiał swoje utwory, ogarnięty żądzą doskonalenia. Chciwie chwytał się takich literackich nowinek, jak, powiedzmy, „Derwisz i śmierć” Mesy Selimovicia. Chociaż miał niewiele czasu, żeby czytać „dla duszy” – potok rękopisów w czasopiśmie „Kijów”, gdzie był najpierw kierownikiem działu prozy, a dalej redaktorem naczelnym, robił z niego człowieka zniewolonego. Musiał wszystko jeśli nie czytać ponownie, to przynajmniej uważnie przeglądać. Potem, kiedy został jeszcze przewodniczącym stołecznej organizacji Związku, rozrywał się między czasopismem a Związkiem. Bo przecież to były te czasy, kiedy szef stołecznej organizacji już nie miał u siebie zespołu sekretarzy, jak za „sowietów”. Był jeden sekretarz organizacyjny oraz sekretarka. Dlatego Wiktorowi przychodziło samemu zajmować się jubileuszami, pogrzebami, a także długo siedzieć w gabinecie, wysłuchując wszystkich skarg i narzekań niemłodych kijowskich pisarzy (a takich – przeważnie większość). Oni nie rozumieli, że on nie może im pomóc w ich kłopotach, bo dawno i nieodwracalnie zmienił się stan i status pisarza, a przewodniczący stołecznej organizacji Związku przestał być dla miejskich władz tą znaczącą postacią, z którą trzeba się liczyć. Osobno powiem tutaj o Baranowskim
“Kijów”. Wiktor uczynił czasopismo znacznie ciekawszym. Pojawiły się w nim bardziej zauważalne publikacje prozatorskie. Baranow rzeczywiście miał talent redaktorski, był zachłanny na wszystko to, co może stać się sensacją. Dlatego nie zadowalał się samopas, a szukał tego, z czego mógłby być dumny po ukazaniu się w czasopiśmie. Nie będę wyliczał tutaj ówczesnych publikacji “Kijowa” — to już inny gatunek. Przypomnę tylko, że właśnie wtedy zaczęło się dla wszystkich czasopism literackich pasmo turbulencji. Wspomnieniem stały się honoraria autorskie. W górę poszybowały ceny papieru i usług poligraficznych. Wydawanie czasopism okazało się sprawą bardzo problematyczną. Wiktor zmuszony był nieustannie żebrać o środki, gdzie tylko mógł wymyślić. Przed nim był ostrzegawczy przykład upadku flagowca literatury periodycznej — czasopisma “Witchyzna”, któremu nie mogło dać rady ani kierownictwo Związku, ani redaktor naczelny jej Ołeksandr Hłuszko z kolegium redakcyjnym ludzi, którzy nie wyobrażali sobie istnienia bez błogosławionego parasola paternalizmu. Żadnego śladu zdolności menedżerskich u pracowników “Kijowa” (których dobrze znam) nie obserwowano. Redaktor nie miał pod ręką nawet człowieka, który mógłby zostać dyrektorem handlowym. Te obowiązki wziął na siebie Baranow. I on to tu, to tam wypraszał środki na czasopismo. Najczęściej dawali je Wołodymyr Zahorij, który kieruje firmą farmaceutyczną “Darnycia” i jest prezesem Ligi Ukraińskich Mecenasów, a także Ołeksandr Słobodian i Serhij Błoszczanewycz — kierownicy browarów “Obołoń”. Wiktor utrzymywał czasopismo nawet przy takim jego rozdmuchanym etacie. Moja książka “25 ukraińskich poetów na wygnaniu” nieprzypadkowo poświęcona jest Wiktorowi Baranowowi. Wiedział, że przywiozłem z Kanady i Ameryki masę wydawnictw diasporycznych i jako człowiek, który nie może nie czytać, wszystko to zachłannie pochłaniał. Wiktor namówił mnie do prowadzenia w “Kijowie” rubryki o ukraińskiej poezji na wygnaniu. Tak pod naciskiem Wiktora (nie zapominał mnie raz po raz poganiać) pisałem dla “Kijowa” eseje o Juriju Darahanie, Juriju Klenie, Jewhenie Małaniuku, Olenie Teliże, Ołehu Olżyczu, Hali Mazurenko, Oksanie Liaturynskiej, Ołeksie Stefanowyczu, Todosiu Osmaczce, Iwanie Bahrianym, Ołeksie Weretenczence, Leonidzie Lymanie, Emmie Andrijewskiej i według własnego gustu układałem ich wybory poetyckie, które przez ponad dwa lata publikowano w “Kijowie”. Tak też powstała ta książka (miała już dwa wydania). Całkiem logicznie, że poświęciłem ją Wiktorowi Baranowowi. Oczywiście, on — jako człowiek ambitny — marzył o nagrodach literackich (i na nie zasługiwał). Miał kilka drobnych nagród. Powieścią “Nie wierz, nie bój się, nie proś” nominowany był do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej. Nie wyszło. Ale kiedy został przewodniczącym Związku, to wysuwać się na kandydata do Szewczenkowskiej (powinno to robić prezydium Związku) było już, jak to mówią, nie wypada. Wierzył, że będzie żył długo i na wszystko wystarczy mu czasu. Chociaż podstępna choroba już wtedy podkradła się do niego… Pewnego wieczoru zadzwonił do mnie takim głosem, że nawet nie od razu go poznałem. — Jesteś na miejscu? Trzeba się natychmiast zobaczyć! Już jadę! Było to w pierwszych tygodniach po Rewolucji Godności. I oto siedzi przede mną i opowiada. Gdzieś pod wieczór do jego gabinetu wpadła grupa osobników w kominiarkach i z masywnymi kijami. Jeden z nich zapytał, czy on to rzeczywiście Baranow. Wiktor potwierdził swoją tożsamość. Wtedy ten, który pytał (on, sądząc po wszystkim, był za starszego), groźnie powiedział: ty, powiada, poplecznik zbrodniczego reżimu Janukowycza. Pisz natychmiast rozkaz, że z powodu złego stanu zdrowia składasz z siebie pełnomocnictwa przewodniczącego Związku. Dajemy termin do rana. To wszystko uzgodnione z Andrijem Parubijem (były komendant Majdanu, w którego podporządkowaniu były setki samoobrony, wtedy dopiero co został sekretarzem RBNiO). — I co — zrobiłeś? — zapytałem, już z góry odgadując jego odpowiedź. — Napisałem. — I oddałeś im? — Oddałem. — Na próżno. Jestem przekonany, że to — blef i szantaż. — Nie miałem wyjścia — rozszarpaliby mnie. Zdaje się, w całym Domu Literatów — ani duszy, a ja sam przeciwko całej grupie. Co mogłem zrobić? — Chociaż pieczątki nie oddałeś? — Nie, powiedziałem, że jest gdzieś u sekretarki. — To już łatwiej. — Co więc robić? — Nic nie robić. — A jak oni wyrzucą mój rozkaz w sieci społecznościowe? — Odpowiedzieć w sieciach społecznościowych, że zmuszono cię do tego szantażem. — A Parubij? — Parubij nie ma z tym nic wspólnego — jestem przekonany, że on nawet o tym nie wie. — Mimo wszystko trzeba go zapytać… — niepewnie powiedział Wiktor. — Zapytam. Zadzwoniłem do Lwowa do swojego przyjaciela Mychajła Watuliaka, żeby dowiedział się u ojca Andrija, Wołodymyra, z którym Watuliak się przyjaźnił, numeru komórkowego Andrija. Watuliak dowiedział się i powiadomił mnie. I oto rozmawiam z Andrijem. Początkowo nie może zrozumieć, o co chodzi. A zrozumiawszy, mówi, żeby zapytać tych kondotierów o legitymacje. Wydawano je wszystkim członkom samoobrony Majdanu. Jeśli nie mają legitymacji — gońcie ich w szyję. Bo to jacyś awanturnicy. Prawdziwi majdanowi idealiści i romantycy wtedy już wyruszyli na front. Ale w stolicy błądziły tłumy zamaskowanych landsknechtów, których wykorzystywano jako siłę uderzeniową do rajdowych przejęć, gwałtownych rabunków i w siłowym rozwiązywaniu konfliktów. Do Majdanu przylgnęło też wszelkie nieczyste, które realizowało swoje, z Rewolucją Godności niezwiązane cele. Najwyraźniej była to jedna z tych licznych dzikich watah. Więc Wiktor nieco nabrał ducha, usłyszawszy, że Parubij nie ma żadnego związku z tymi szantażystami. Kilka dni po ich ultimatum, podczas posiedzenia sekretariatu, sekretarka powiadomiła: “Wiktorze Fiodorowiczu, tam w poczekalni siedzą jacyś ludzie. Mówią, że są z samoobrony Majdanu. Żądają, żeby pan natychmiast do nich wyszedł”. Ale wyszedłem ja. Zapytałem, kim oni są. — A ty kto? — groźnie zapytał mnie gbur, który położył nogi w brudnych tenisówkach na stolik kawowy. — Jestem Słoboszpycki. — Nie znam takiego. — Masz dwóję z literatury, — powiedziałem tonem surowego nauczyciela. A potem zapytałem: — Wy — samozwańcy i podajecie się za bohaterów Majdanu? — Mamy rozkaz Parubija. Musimy wyrzucić Baranowa z fotela. — Kłamiecie. Rozmawiałem z Parubijem i on was nie zna. Swoją drogą, pokażcie legitymacje samoobrony! — Nie jesteśmy samoobroną — jesteśmy Prawym Sektorem. — Wtedy legitymacje Prawego Sektora! — Prawy Sektor nie ma legitymacji. — Jesteście samozwańcami, — spokojnie powiedziałem. — I wiem, kto was wynajął do tej brudnej roboty. To łatwo obliczyć! Zaraz zadzwonię do swoich przyjaciół ze “Swobody” i oni was zatrzymają. Najlepiej będzie, jak szybko znikniecie i zapomnicie o Baranowie. Ile wam zapłacili? Oburzeni zaszumieli. Gbur zaczął przeklinać. Obiecałem natychmiast wezwać na pomoc “swobodowcom” jeszcze “Prawy Sektor”. Niechętnie wstali i, kłócąc się, ruszyli do wyjścia.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wiktor mówił: jeszcze kilka razy widziałem ich w pobliżu Związku. Najwyraźniej chcieli go zastraszyć. Ale nigdzie nie chodził sam. Szofer ze Związku rano zabierał go spod domu i przywoził do Związku, a wieczorem wysadzał go prosto pod wejściem do jego domu. A potem stało się to, co wstrząsnęło i nim, i nami. Pojechaliśmy razem na Lwowskie Forum Wydawców. Wiktor nocował w hotelu, a ja, jak od dawna przywykłem, u Mychajła Watuliaka. Rano w Pałacu Sztuki powiedział: „Spalili moją daczę”. I jego głos zadrżał. Jako człowiek zaradny z przyjemnością pracował, by stworzyć tam rajski kącik. Pielęgnowany ogród. Cała galeria obrazów (malarze dawali mu swoje płótna, o których pisał). Ogromna biblioteka, którą przewiózł z domu, gdzie już się nie mieściła. Tam, w spokoju i ciszy, pisał, uciekając od miejskiego zgiełku do ukochanej ostoi. Wtedy przeszedł już operację z powodu choroby onkologicznej. Wcześniej pogodny, skory do dowcipu, zbieracz oryginalnych anegdot, Wiktor po operacji stał się ponury i małomówny. To był już zupełnie inny człowiek. Spalona dacza jeszcze bardziej go podkopała. Oczywiście śledztwo niczego nie dało. Podpalaczy nie wykryto. Żadnej z wersji Wiktora, najwyraźniej, nie sprawdzano. Choć bez żadnego zestawiania faktów było jasne: zleceniodawca psychologicznego nacisku na Baranowa, który w tym celu najął łobuzów w kominiarkach, i zleceniodawca podpalenia daczy to jedna i ta sama osoba. Z legitymacją członka Związku Pisarzy. Ten działacz domagał się od Baranowa specjalnych dla siebie przywilejów. A kiedy jako intrygant i łapownik został zdemaskowany w swoich brudnych czynach i wyrzucony z organów kierowniczych Związku, sięgnął po zemstę. Banalny grafoman okazał się nie tylko mściwym i pamiętliwym stworzeniem. Wyobraził sobie, że to on może dokonać w Związku przewrotu, usuwając z funkcji nielubianego mu Baranowa. A kiedy to się nie udało, uciekł się do takiej przestępczej operacji. Dobrze rozumiał, że może to, jak się mówi, zwalić chorego Wiktora z nóg. I chyba się nie pomylił. Wiktor stał się jeszcze bardziej przygnębiony i zagubiony. Nie za bardzo znał się na ludziach, dlatego dopuszczał do siebie osoby o wątpliwej reputacji i oczywiste nieudaczniki. Wielokrotnie go beształem: pamiętaj o Zahrebelnym, który miał słabość do utalentowanych i stale ich faworyzował, otaczał się nimi. A utalentowani niezmiennie go adorowali, on zawsze pozostawał dla nich autorytetem literackim. Baranow, będąc człowiekiem dobrym i współczującym, starał się jakoś wspierać tych, których Bóg nie pocałował w czoło i którym przypadło chodzić w beznadziejnych szarych ubraniach. Z jednej strony to niby szlachetne. A z drugiej – mimowolnie prowadzi do konfliktowych sytuacji. Bo ten rozpieszczony nieudacznik, którego rozpierają ambicje nie mniejsze niż u talentów, również pragnie zaszczytów i sławy. I zaczyna naciskać na swojego dobroczyńcę. I w końcu wyprosi, wyciśnie, wydusi, wylizie sobie nagrodę czy orderek, kompromitując dobroczyńcę, który okazał się pozbawiony zasad. Sekretariat Wiktora zebrał się z absolutnie niezgodnych ze sobą ludzi. Nie chcę ich wymieniać z nazwiska. Powiem tylko, że kilka osób stale odgrywało rolę Baby Jagi, która zawsze się nie zgadza. Choćby o czym była mowa, Baba Jaga się nie zgadza. Ma ochotę wszystko robić na przekór. Prawie geniusze destrukcji. Każde posiedzenie sekretariatu było niekończącą się awanturą i wybuchami demagogii przeciwników Wiktora. Pewnego razu zwróciłem się do całego sekretariatu: w takim składzie nie możemy współpracować – mamy kategoryczną niezgodność. Proponuję wszystkim – oprócz przewodniczącego – złożyć rezygnację. Przewodniczącego wybierał zjazd, dlatego ma szczególny status i indywidualną odpowiedzialność. A wszystkich nas przewodniczący bezkrytycznie dobrał sobie do „drużyny”, jednak „drużyna” się nie sklejyła. Zatem rozwiążmy Baranowowi ręce – zwolnijmy miejsca dla tych, z którymi będzie się dogadywał. Ja odchodzę pierwszy. Kto za mną? Zamялись, poszeptali – nikt. Po posiedzeniu Wiktor poprosił: nie zostawiaj mnie samego, bo ty jesteś dla mnie jak adwokat. Bez ciebie stratują mnie. Uczucie przyjaźni przeważyło – zostałem z Wiktorem w jego permanentnie skłóconej drużynie, która uważała, że jest – nic więcej i nic mniej! – nawet kształtuje los literatury. Byłem sekretarzem „bezpłatnym”. To znaczy nie otrzymywałem pensji. Wiktor proponował: znajdziemy dla ciebie etat, żebyś miał bodziec, by częściej bywać w Związku i kontrolować wszystkie rutynowe sprawy. Będzie mi łatwiej, bo wiem, że od ciebie nie będzie żadnych intryg ani dwulicowości. Ale stanowczo odmówiłem. Status „bezpłatnego” to moja niezależność. I dzięki temu odbieram spółdzielczym plotkarzom możliwość paplania, że, rzekomo, garściami zgarniam pieniądze. Całkowicie zadowalałem się wynagrodzeniem w fundacji i w wydawnictwie. A w Związku zawrzały brudne plotki. Prawda, krążyły one także za czasów rządów Jaworiwskiego. I podstawy do nich były poważne. Bo kto wyjaśni, gdzie nagle przepadła piękna nowoczesna poliklinika, którą w tak oryginalny sposób ukradli Związkowi nieznani łajdacy? Jaworiwski i Krym, który był jego zastępcą we wszystkich sprawach gospodarczo-finansowych, coś tam się tłumaczyli, ale brzmiało to jak legenda o marsjańskiej inwazji na Ziemię. Odiozowym tematem pozostawały niezrozumiałe rozmiary i obrót gotówką, którą Związek otrzymywał od dzierżawców swoich pomieszczeń. Jednym słowem, nie było nudno, bo każdego dnia rodziły się najbardziej niespodziewane wątki. Przede wszystkim o lewych pieniądzach. Muszę jeszcze wspomnieć o takim przykrym szczególe. Już od czasów naszej niepodległości do Związku płynęli falą literacko słabo wykwalifikowani ludzie. Tego przyjmowano, bo kieruje rejonowym Ruchem i coś tam pisze. Tamten zorganizował „Proświtę”. Ten konfliktuje się z władzami – znaczy rewolucjonista i tak dalej. A jakość tekstów tych ludzi to już sprawa dziesiątorzędna. Wydawało się, że bardziej już nie da się zwerbować do Związku ludzi nieliterackich, jak za rządów Jaworiwskiego. Ale okazało się: da się. Jakkolwiek, bywało, Baranow się temu opierał, to za jego czasów zdarzyło się kilka przypadków, że podczas jednego posiedzenia prezydium wpisywało do członków Związku po setce osób. Niektórzy z nich pracowali w radiu i musiałem mieć z nimi do czynienia, gdy występowali w roli redaktorów audycji. Wrażenie było takie, że nie wszyscy znają litery. Oto wam i nowa literacka generacja w NSPU. W rezultacie wszystko to spowodowało katastrofalne obniżenie średniego poziomu zawodowego Związku. I to jedna z przyczyn, dla których młodzi, naprawdę utalentowani pisarze zasadniczo odmawiają wstąpienia do Związku, który tak wiele zrobił, by się skompromitować. Oczywiście samemu Baranowowi nie starczyło sił, by to wszystko naprawić. Wiele energii zużywał na walkę z nieuleczalną chorobą. I nie mniej na przeciwstawianie się tym, którzy, jak się zdaje, postanowili jak najszybciej doprowadzić go na tamten świat. Niechętni Wiktorowi natchnionie oczerniali go. Mianowicie, że nabijał sobie kieszenie pieniędzmi od dzierżawców. Że żyje na wielką stopę, choć w rzeczywistości Baranow żył bardzo skromnie – wciąż nie mógł zebrać środków na wydanie swoich powieści „Śmierć po białemu”, „Nie wierz, nie bój się, nie proś” i „Zapława”. Dobrze, że sfinansowali ten tom prozy przewodniczący rady nadzorczej „Obołoni” Serhij Błoszaniewycz i przewodniczący rady nadzorczej firmy farmaceutycznej „Darnyca” Wołodymyr Zahorij. Proponowałem mu wyrażenie zgody na zgłoszenie jego kandydatury do Nagrody im. Szewczenki, ale on aż się przestraszył: przecież wiesz, ile będzie rozmów o tym, że Baranow nadużywa stanowiska służbowego?! Rozłożyłem ręce: jeśli słuchać wszystkich kłamstw i oszczerstw na swój temat, można oszaleć. Wszyscy jakby zajęli się prowadzeniem wojny informacyjnej ze wszystkimi. Często działają według logiki takiego dowcipu. Słyszeliście, córka naszego rebe to prostytutka?! Wszyscy się oburzają: jak on się z tym godzi? A biedny rebe też się oburza: przecież córki nie ma! „To już wasze problemy!” – odpowiadają jego oszczercy. Słowo dziś to niezwykle druzgocąca broń. Zapewne szczególnie odczuł to na własnej skórze Wiktor Baranow, który, zszokowany i zaszczuty, już nawet się nie tłumaczył. Przekonywałem Wiktora, by złożył rezygnację – tym sposobem choć trochę ocali zdrowie. Bo przecież to samobójstwo – mieć codzienne stresy. Ale on, jak mantrę, powtarzał: chcę umrzeć na stanowisku przewodniczącego Związku. Nie wiem, co i dlaczego wbiło mu się do głowy, ale przekonać go było niemożliwe. Przypominałem mu, ile razy proponowano mi to stanowisko, a ja za każdym razem odmawiałem. Nie wyobrażałem sobie, że trzeba będzie całymi dniami wysłuchiwać skarg kolegów na brak pieniędzy, na choroby, na niemożność wydania książki, a także słuchać ich pretensji wobec siebie nawzajem. Tłumaczyłem Wiktorowi: wiele napisałem właśnie dlatego, że nie byłem przewodniczącym Związku. Zachowałem dla pracy cenny czas i nerwy. Od dawna zauważyłem: każdy, kto choć trochę popracował w komsomole, mniej lub bardziej zaraża się syndromem kariery. Miałem kilku przyjaciół, którzy przeszli takie komsomolskie szkolenie. Wiktor, zapewne, najmniej został dotknięty tą infekcją, ale jednak został. I dlatego tak pragnął zostać przewodniczącym Związku i dlatego tak się trzymał tego stanowiska. Zatem dręczył głupią rutyną swój literacki talent, okradał sam siebie. Wyobrażam sobie, ile przez to pozostało w nim nienapisanych rzeczy. Bo przecież, zakładając na szyję wymarzone kierownicze jarzmo, był w doskonałej twórczej „formie”. Przychodziła mu łatwo proza – jedna po drugiej pojawiały się ciekawe powieści. Znów powstawały wiersze (przez długi czas przedtem nie pisał). Łatwo pisał krytykę, publicystykę, a także parodie i epigramy. Siedź sobie na daczy i ciesz się natchnieniem. Masz jakąś pensję jako redaktor czasopisma „Kijów”, gdzie praca wcale nie jest uciążliwa. Pojawiasz się raz lub dwa razy w tygodniu, a wszystkie inne dni należą do ciebie. Ale pokusa zostania przewodniczącym Związku była nieprzezwyciężona. Wielokrotnie mówił mi: to od dawna było jego marzeniem – stać na czele Związku. Zatem ja, próbując odwieść Wiktora od tego pomysłu, na jego prośbę stałem się agitatorem na jego rzecz podczas wyborów przewodniczącego na zjeździe pisarzy. Prawa przyjaźni nikt jeszcze nie zniósł. Przy tym kilka razy powtarzałem Wiktorowi: nie mogę pozbyć się wrażenia, że, torując ci drogę do fotela kierowniczego, jednocześnie kopię ci tym grób. Ale on – wtedy wzniosły i szczęśliwy, że jest już o krok od spełnienia marzenia – odpowiadał: pomagasz mi zrealizować siebie, a to sprawa niezmiernie szlachetna. Tak mu się wtedy wydawało. Nie wyobrażał sobie, co go czeka. Wkrótce Wiktor poczuł się jak na rozpalonej patelni. Opowieść jego życia kończyła się bardzo smutno. Chirał w oczach. Spojrzenie jego oczu stało się zastygle udręczone. Ubranie wisiało na nim, jakby był w cudzym ramieniu. Wyobrażam sobie, z jakim wysiłkiem woli przychodziło mu nie popadać w trans i trzymać się ze wszystkimi tak, jakby nic trudnego z nim się nie działo. Choć to już nie było życie – to była powolna agonia. Wiktor jeszcze prowadził posiedzenia sekretariatu Związku, gdzie go za nic w świecie rozrywano na strzępy. Podczas tych scen raz po raz przypominało mi się stwierdzenie Ortegi y Gasseta, że człowiek jest zwierzęciem społecznym. Jeszcze raz przekonałem się, że prawdziwe poczucie miłosierdzia przypada bardzo nielicznym przedstawicielom tych, którzy uważają się za homo sapiens. Zasadniczo nie będę wymieniał tych „towarzyszy” z ówczesnego sekretariatu, którzy – za życia Baranowa – już wyznaczyli siebie na jego miejsce. To nie byli tylko naiwni destruktorzy czy banalni zazdrośnicy, ale też podstępni insynuatorzy i intryganci. „Pretendenci do papachy”. Chcę wierzyć, że dziś, gdy spoglądają pamięcią na tamte dni, robi im się wstyd za siebie albo wstyd. W końcu to pozostaje na ich sumieniu. Próbowałem powstrzymać albo uświadomić napastników Baranowa. Nawet mówiłem wprost: „Nie wbijajcie mu przedwcześnie gwoździ do trumny – Wiktor jeszcze żyje”. Ale… Namawiałem Wiktora, by złożył rezygnację. Starałem się przekonywać go jak najłagodniej: „Wiktorze, najważniejsze znaczenie będzie miało to, że napisałeś takie piękne utwory, jak »Prytula«, »Nie wierz, nie bój się, nie proś«, »Śmierć po białemu«. A wszystko inne nie tyle się zapomina – to nawet nie bierze się pod uwagę…” Smutno milczał. Wydało mi się, że jego oczy za szkłami okularów zwilgotniały. Odwrócił się i, nie żegnając się, odszedł. Patrzyłem na jego kruchą sylwetkę z pochyloną plecami i opuszczoną głową i było mi przykro, że nie mogę nic mu poradzić. A potem zadzwonił i poprosił, żebyśmy przyjechali do niego z Ołeksandrem Bożkiem, któremu Wiktor swoim zarządzeniem powierzył wykonywanie obowiązków przewodniczącego Związku, dopóki choruje… Poczułem: wezwał nas, by się pożegnać. A już za kilka dni żegnaliśmy Wiktora na cmentarzu Bajkowym… Nasz czas ma niewesołą osobliwość. W nim szybko zapomina się o tych, których zabrakło. Trzeba raz po raz przypominać o nich. Żeby ich imiona nie wypadały z przestrzeni informacyjnej. Jako postscriptum do swojego wspomnienia przytaczam tu wiersz Baranowa „Do Ukraińców”. Stał się piosenką, która od końca lat osiemdziesiątych niemal codziennie brzmiała w Ukraińskim Radiu. Ale gdzieś około dwutysięcznego roku zaczęto o niej zapominać. I – nie mogę pozbyć się przykrego wrażenia! – do dziś zupełnie o niej zapomniano. Czy te gorzkie i zbolałe słowa nie są dziś aktualne? Kto ma jakie zdanie?
Do Ukraińców
Pytam siebie, pytam was, ludzi,
Pytam książek, rozglądam się po każdej stronie:
Gdzie ten rok, gdzie ten przeklęty tydzień i dzień,
Kiedy my, Ukraińcy, zapomnieliśmy, że jesteśmy Ukraińcami?
I że mamy duszę pełną własnych cnót i hojności,
I że mamy dumę, która wije się jeszcze od Bajdy,
I że na Ukrainie jesteśmy naprawdę narodem ukraińskim,
A nie tylko ludnością, jak to się podaje w sprawozdaniach.
I że nasz chmiel jest w pieśni, a nie w beczkach wina.
I że hojność jest w sercach, a nie tylko w sklepowych witrynach.
I że mamy język, i że jest on ukraiński,
Bez którego nasz kraj jest terytorium, a nie Ukrainą.
Mówię do siebie i do każdego z was: Mów!
Mówmy wszyscy, choć dobrze nauczyliśmy się milczeć!
Zapytajcie siebie: od kiedy, od jakiej pory
Ukraińcy zaczęli zapominać o sobie w sobie?
Zapytajmy też o to, jak zgodnie doszliśmy do takiego bytu,
W którym naszej świadomości pojąć nie sposób,
Czym słodszy od miodu wydał nam się dym zapomnienia
Rodzinnych słów, pieśni, źródeł i ścieżek od progu.
Moi Ukraińcy! Czy my z wami to Ukraińcy, czy jak?
Czy w „mogołach” i umrzeć przeznaczył nam los butny?
Czy w mogiłach też zabrać nam przeznaczono nasz strach,
Który zakwitł nam w myślach pokorą „młodszego brata”?
Moi Ukraińcy! Jak gorzko brzmią mi własne słowa...
Dobrze wiem, że i wam one też nie są słodkimi darami.
Ale muszę mówić, bo serce, jak świeca, topi się,
Gdy widzę, jak zajadle sami siebie lżą Ukraińcy.
Już sam jestem gotów powiedzieć: „Po co ci to? Znoś!”
Chcę jednak, Ukraińcy, zapytać was szczerze:
Dla kogo Szewczenko musiał iść na orskie stepy?
Dla kogo chować swój ból za żołnierską cholewą?
Czyż więc nasza gwiazda nie upadnie, nie zgaśnie,
Czyż nie zgaśnie w proch ukraińskość wśród nas,
Gdy nawet na zgliszczach losu i gwiazdy Kobzarza
My nadal spokojnie czujemy się chochłami?
Moi Ukraińcy! Niech wam Bóg da szczęście i siły.
Można żyć też jako chochoł i chleb od tego nie zgorzknieje.
Tylko kto kiedyś pochyli niebo ku waszym mogiłom,
Jeśli nie Ukraina, zdradzona przez was, znieważona przez was...
Tłumaczenie maszynowe
Minęło 30 lat, odkąd aktor Wołodymyr Szłemko wraz z utalentowaną artystką, żoną Ołhą Szłemko, założył Galicyjski Teatr Młodzieżowy. Oprawę muzyczną tworzyli Anatolij Remezow oraz Lubow Łytwynczuk. Najaktywniejszymi we wszystkich kwestiach organizacyjnych stali się Ołeksandra Meczewa, Hałyna Łytwyn, rodzina Zachariów, rodzina Putków, Łesia Holinewśka i inni. Maria WAJNO, pisarka. Przez cztery lata istnienia teatr dał się poznać spektaklami „Rozryta mohyła” oraz „Strilci Siczowiji”, miał ponad 40 występów, które obejrzało dziesięć tysięcy widzów. Teatrowi pomagało Towarzystwo Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki, które zapewniało artystom autobus na wyjazdy, a oni wszystkie środki otrzymane ze spektakli przekazywali na rozwój towarzystwa. Scenariusz do spektaklu „Rozryta mohyła”, napisany przez Wołodymyra Szłemkę, został przedstawiony obwodowej radzie artystycznej. Ważnym wsparciem było słowo poety Stepana Puszyka. Scenariusz został zatwierdzony. W skład trupy weszli nauczyciele, prawie całe kółko esperantystów, którym kierował Jarosław Zacharia, lekarze, robotnicy, a nawet uczniowie starszych klas… Jednak niektórzy z wybranych uczestników, wsłuchawszy się w scenariusz i poczuwszy niebezpieczeństwo, opuścili trupę. Najwyraźniej wciąż żył w nich strach… Tak z wybranych 70 pozostało 40 osób, które monolitycznie trzymały się razem do końca. Szli do ludzi z otwartym sercem, talentem, wiarą w przebudzenie. Sala ryczała oklaskami, twarze widzów stawały się uduchowione. Po pierwszym wyprzedanym spektaklu i niesłychanym sukcesie, na kolejny pokaz czekały niespodzianki: a to wielka kłódka na drzwiach Domu Kultury wisiała w wyznaczonym na występ czasie, a to droga była przekopana, żeby nie można było do niego dojść. Ale w opozycji do „niektórych”… znajdowali się ci, którzy otwierali drzwi, robili kładki, aby ludzie mieli drogę... Działalność Galicyjskiego Teatru Młodzieżowego nabrała takiego rozgłosu, że trupę zaczęto zapraszać do innych miast i sąsiednich obwodów, a oni nie odmawiali. Czasami w ciągu dnia grali po dwa, a nawet trzy spektakle. Kierowała nimi potrzeba koniecznego przekazania czegoś bardzo ważnego innym słowem Szewczenki i swoją szczerą próbą serca, które cierpiało z powodu historycznej nieprawdy i poczucia zamalowanej na czerwono godności narodowej. Tylko w jednej wsi przewodniczący kołchozu, usłyszawszy „Szcze ne wmerła Ukrajiny...”, kazał ludziom wstawać z krzeseł i opuścić salę, ale artyści mimo wszystko dospiewali pieśń, niestety, ze łzami w oczach… A ogólnie wszędzie uczestnikom towarzyszyły pełne sale. Były wieczorne i niemal północne, bo ludzie ich zapraszali, bardzo czekali. Wyjazdy prawie zawsze towarzyszyły straże porządkowe. Wołodymyra Szłemkę nie raz zapraszano na rozmowę do KGB, ale był przekonujący i niewzruszony. Scenariusz został zbudowany z wersów wydrukowanych w Kobziarzu… Ale sztuka dramaturgii ma sekrety dynamicznej, montażowej budowy, która nadaje temporytm, wyodrębnia pewne sentencje, rozstawia logiczne akcenty tak, że numery tworzą nowy artystyczny żywy organizm, który niesie nowe przesłanie do widza. Sam Wołodymyr Szłemko twierdzi: „W pewnym historycznym odcinku czasu teatr może radykalnie zmieniać świadomość ludzi. I my wykorzystaliśmy swoją szansę”. Aktorzy nieustannie zderzali się z trudnościami. Nie było pomieszczenia na próby. Początkowo zajmowali się w ówczesnym instytucie pedagogicznym, jednak rektor im odmówił. Więc próby przeprowadzali w pomieszczeniach, do których ich wpuszczano, a czasami nawet pod gołym niebem. A dalej teatr przygotował nowy spektakl „Strilci Siczowiji”. Młodzież nie znała już żadnej prawdy o tym okresie, choć starsi ludzie pamiętali, a wciąż działały zakazy: nie można było porządkować mogił przed Zielonymi Świątkami, śpiewać pieśni strzeleckich. I w tym niełatwym czasie Wołodymyr Szłemko zamawia dla swoich aktorów mundury strzeleckie, które nocami szyją potajemnie mistrzowie. Na scenie ożyła ówczesna epoka: temu sprzyjały i mundury wojskowe, i rozwinięty żółto-niebieski sztandar, i przejmująca, czarująca pieśń strzelecka… Teatrowi towarzyszył wtedy chór męski „Czerwona kałyna” (kierownicy A. Stawnyczyj i W. Zwarun). …Łamały się stereotypy u ludzi. Aktorzy mieli godność i historyczną prawdę – i niczego się nie bali. Ci, którzy zostali, szli dalej. Wśród nich byli: H. Bodnarczuk, Ł. Wasylina, I. Wytwyćka, M. Hryniszyn, R. Hryniuk, W. Hrycak, W. Doroszenko, S. Zacharia, N. Kaliniczenko, N. Kwycz, Ł. Kołesnikowa, S. Kuława, T. Kuława, O. Łoburak, R. Mynda, Ju. Monczak, O. Olijnyk, O. Olszanśka, M. Pawluk, Ł. Porczuk, A. Putko, M. Putko, N. Rusyniak, W. Serediuk, W. Stepanec, M. Stepaniak, M. Stiahar, W. Tałajło, W. Faszczuk, H. Łytwyn, W. Jaskoweć, I. Dudyk, S. Dumśka, M. Zawijśkyj, I. Dudyk, Petro Czekis, starszy pracownik naukowy Muzeum Krajoznawczego Petro Arsenycz, a jeszcze siedmioro uczniów starszych klas, których przyprowadziła do trupy nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Ołeksandra Meczewa. Z czasem rozeszły się drogi aktorów. Ciekawym pozostaje fakt, że troje z nich zostało księżmi — Anton Putko, Mykoła Stiahar, Orest Putko, jeszcze kilku wybrano na deputowanych: Rady Najwyższej Ukrainy — Wołodymyr Szłemko, rady obwodowej — Orest Putko, Jarosław Zacharia, Ołeksandra Meczewa, Rady Miejskiej Iwano-Frankiwska — Marko Putko. A niedawno na wieczorze twórczym-wspomnieniu uczestnicy Galicyjskiego Teatru Młodzieżowego-Studia w Naukowo-Metodycznym Centrum Kultury i Turystyki Przykarpacia z uniesieniem i dobrocią wspominali tamte czasy. Te słowa zapisała Hałyna Łytwyn: „Szliśmy jak lodołamacz, który toruje drogę duchowi narodowemu. To był wybuch…” (W. Zacharia), „Teatr zbliżył mnie z moimi uczniami i ich rodzinami i pomógł znaleźć ludzi o podobnych poglądach” (O. Meczewa), „Teatr — to jest to, co popchnęło do aktywności, aby „nie gnić jak kłoda, walając się po świecie” (ksiądz Orest Putko), „…Teatr był jak wewnętrzne wyzwolenie, przebudzenie energii, która drzemała w genach mojego rodu i nagle wyrwała się” (Hałyna Łytwyn), „Młody teatr dał mi taki impuls do profesjonalnego wzrostu, jak nic innego. Zaczęłam inaczej grać…” (Lubow Dejczakiwśka-Łytwynczuk). Młody teatr przetrwał do 1992 roku. Wypełnił swoją misję. Były aktor Roman Mynda, który obecnie mieszka poza granicami Ukrainy, prowadził dziennik, gdzie notował daty i miejsca występów. Te dokumenty — niebagatelnej wagi, i będą one przedmiotem badań naukowców nad artystyczno-ideologicznym wybuchem tego niewielkiego odcinka czasu, ale tak potężnego dla przebudzenia świadomości przedednia ogłoszenia Niepodległości. To był rewolucyjny, polityczny teatr Galicji, która się budziła... Mikołajowski teatr ukraiński słynną operę „Kateryna” według poematu o tym samym tytule Tarasa Szewczenki. Ani carska Rosja, ani władza radziecka nie ceniły i nie honorowały godnie ważnego wkładu M. Arkasa w kulturę narodową narodu ukraińskiego. Dlatego byłoby stosownie, gdyby artyści i pracownicy tego teatru zaproponowali zmiany w nazwie, usuwając słowo „ukraiński” i przyjęli do nazwy teatru sławne imię Mykoły Arkasa. Dodałoby to honoru zespołowi teatru i podniosło wizerunek Mikołajowa jako miasta, w którym żył i tworzył utalentowany rodak-patriota, który tak wiele zrobił nie tylko dla południowego krańca, ale i dla całej Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Do redakcji „Słowa Proświty” zwrócili się członkowie Mikołajowskiego oddziału miejskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Leonid Ihnatenko i Ołeksandr Małycki. Zdaniem działaczy „Proświty”, niezrozumiały jest sens słów „rosyjski” i „ukraiński” w nazwach teatrów ich rodzinnego miasta. To, że nazywają się one „mikołajowskimi”, jest zrozumiałe z kilku powodów — oba działają w Mikołajowie i są finansowane z budżetu miasta. Natomiast obecność słowa „rosyjski” w nazwie Mikołajowskiego Akademickiego Artystycznego Rosyjskiego Teatru Dramatycznego budzi pytania. Czym wyjaśnić taką nazwę? Czy może Federacja Rosyjska finansuje ten zespół, czy może tylko w języku rosyjskim wystawiają spektakle?! Ani jedno, ani drugie! Inna sprawa to repertuar tego teatru. Ich zdaniem można by go staranniej dobierać, ale rozmowa dotyczy czegoś innego. Mikołajowski teatr rosyjski. Oto już prawie 30 lat naród ukraiński walczy o samodzielną drogę swojego rozwoju. I w tej walce na przeszkodzie stoi przede wszystkim Rosja. W 2014 roku ten „przyjazny” kraj rozpoczął agresję zbrojną przeciwko Ukrainie — bezczelnie zagarnął Krym, wiarołomnie wtargnął na Donbas. Na okupowanych terytoriach najeźdźcy uciskają miejscową ludność ukraińską i rdzenny naród Krymu — Tatarów krymskich, zabijają pokojowych mieszkańców, którzy stawiają opór agresorowi. Codziennie w tej wojnie giną, odnoszą kalectwo nasi żołnierze-obrońcy i ludność cywilna. Liczba ofiar już przewyższa liczbę poległych radzieckich żołnierzy w wojnie afgańskiej. Dlatego słowo „rosyjski” w nazwie teatru, ich zdaniem, rzuca mieszkańcom obwodu mikołajowskiego wyzwanie. A wielokrotne zwracanie się do naczelnika wydziału kultury, narodowości i religii Mikołajowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Mychajła Dymytrowa nie przyniosło rezultatów — powołuje się on na to, że to zespół teatru powinien wyjść z taką inicjatywą. Dlatego proszą artystów i pracowników teatru, aby sami zaproponowali zmiany w nazwie teatru, usuwając z niej słowo „rosyjski”. Jeśli chodzi o nazwę Mikołajowskiego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Dramatu i Komedii Muzycznej, to tutaj również nie jest zbyt zrozumiała zasadność słowa „ukraiński”. Gdyby znajdował się on na terytorium innego państwa albo, nie daj Boże, w Małorosji czy w Imperium Rosyjskim, wtedy ta nazwa byłaby uzasadniona. A tak… Minęły już te złe czasy, kiedy na naszej ukraińskiej ziemi hegemonem była władza radziecka i język rosyjski. I dlatego teraz pozostawianie tego słowa w nazwie teatru jest niestosowne. Bo to sugestia, jakoby sam zespół teatru ograniczał się w swoich wielbicielach i w jego repertuarze były tylko sztuki ukraińskich pisarzy-dramaturgów. Ale przecież tak nie jest! Właśnie z takich powodów, w ich przekonaniu, niecelowe jest pozostawianie słowa „ukraiński” w nazwie Mikołajowskiego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Dramatu i Komedii Muzycznej. Zresztą światowa praktyka pokazuje, że w innych krajach nikt tak swoich teatrów nie nazywa, to znaczy w nazwach teatrów Francji nie ma słowa „francuski”, Hiszpanii — „hiszpański”, Niemiec — „niemiecki” itd. W Mikołajowie urodził się i żył wybitny działacz ukraińskiej kultury Mykoła Mykołajowycz Arkas, który jeszcze w XIX wieku napisał „Historię Ukrainy-Rusi” i
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ru dramy i komedii (nagroda im. Marii Zankowieckiej za stworzenie ról wysokiego poziomu artystycznego, które stały się wydarzeniem w sztuce teatralnej Ukrainy); Stanisław Zajcew — główny artysta scenograf Odeskiego Akademickiego Teatru Komedii Muzycznej im. M. Wodianego (nagroda im. Fiodora Nirody za znaczący wkład w rozwój sztuki scenograficznej teatru, za wybitne osiągnięcia i wysoką doskonałość artystyczną w tej dziedzinie); Ołeksij Kużelnyj — dyrektor-kierownik artystyczny Kijowskiej Akademickiej Pracowni Sztuki Teatralnej „Suzirja” (nagroda im. Panasa Saksaganskiego za wyczucie w twórczości pulsu czasu społecznego, utwierdzanie zasad duchowości i humanizmu). Świąteczny nastrój uczestnikom ceremonii stworzyli artyści Kijowskiego Akademickiego Teatru Folkloru Ukraińskiego „Berehynia”, teatr „Flamenco”, soliści Narodowej Operetki Ukrainy Ljubow Dobronożenko, Maksym Hara i Mychajło Humennyj, solistka Kijowskiej Opery Olena Hrebenjuk oraz laureat międzynarodowych konkursów sztuki cyrkowej Artem Barannikow, którzy przygotowali niewielki koncert.
Inscenizacja tej sztuki odbyła się w Polsce, w teatrze w Olsztynie. Kontynuacją tego tematu stało się przedstawienie „Zagubieni we mgle”. Wrażenie, że deszcz nie nadszedł, a jest mgła hybrydowości. I problem nie w tym, jak wchodzić w interakcję z mgłą, lecz w tym, by ta mgła się rozproszyła. Główna bohaterka sztuki — żołnierka o pseudonimie „Puma”, ranna w nogę, jest zakochana w mężczyźnie, który rozminowuje pola. Później na Facebooku przeczytałam historię prawdziwej kobiety o takim samym wojskowym pseudonimie, podobną do opisanej przeze mnie, chociaż nic o niej nie wiedziałam. Myślę, że to świadectwo tego, iż „Zagubieni we mgle” to przesłanie w przyszłość. — Rozmawiałam z reżyserem Wołodymyrem Zawalniukiem o sytuacji, która ukształtowała się u nas w kraju. Po tej rozmowie zrodził się zamysł napisania sztuki „Czysty, albo Jak wyglądają marzenia białego słonia” — wspomniała Oksana Tanjuk. — Sztuka o tym, jak tworzy się fałszywki i jak te fałszywki potem tworzą nas. Napisałam ją na czystej kartce na kilka miesięcy przed wydaniem książki „Inna dramat”. Zdaniem autorki przedmowy do zbioru Julii Skybyckiej każda z przedstawionych sztuk jest inna, na różne sposoby; występują tu nietypowe postacie i nie realistyczne, lecz mistyczne, wirtualne lub fantastyczne sytuacje. Teatrolog Wasyl Newolow podkreślił, że Centrum Kurbasa prowadzi unikalną pracę na rzecz popularyzacji współczesnej dramaturgii ukraińskiej, zaproponował zorganizowanie kolejnej prezentacji „Innej dramy” w lutym, kiedy w Ogólnoukraińskim Towarzystwie „Znanie” zbiorą się reżyserzy niepaństwowych teatrów ukraińskich.
Stronę przygotował Eduard OWCZARENKO
Tłumaczenie maszynowe
W Operze Kijowskiej wręczono doroczne nagrody teatralne Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy. Tymi nagrodami honoruje się działaczy teatralnych Ukrainy — aktorów, reżyserów, teatrologów, organizatorów życia teatralnego — za wybitne osiągnięcia w dziedzinie sztuki teatralnej w bieżącym roku. Organizacje międzyregionalne składają listę nominowanych, z której autorytatywne jury co roku wybiera zwycięzców. Laureatami nagród zostali działacze teatralni z Kijowa, Dniepru, Odessy, Charkowa, Winnicy oraz Lwowa. Wśród gości ceremonii byli dyrektorzy kijowskich teatrów, znani aktorzy, kierownicy placówek oświatowych oraz regionalnych oddziałów NZDTU. Jak wyznał przewodniczący NZDTU, artysta ludowy Ukrainy Bohdan Strutyński, wierzy on w to, że ukraiński teatr ma bardzo wielką siłę oddziaływania, energię zmian. Teatr to ważna cegiełka w budowaniu niepodległej Ukrainy. Daje on społeczeństwu właściwe drogowskazy, sprawia, że ludzie nie pozostają obojętni. Podziękował przedstawicielom regionalnych oddziałów Związku, którzy wykonują swoją pracę z powołania serca. Swoimi wrażeniami podzielili się laureaci nagród. Natalia Połowynka, dyrektor artystyczna centrum teatralnego „Słowo i Głos” — nagroda za najlepsze sceniczne odtworzenie dorobku narodu ukraińskiego, zawartego w zwyczajach, obrzędach, tradycjach, folklorze naszych przodków: „Po 20 latach pracy w teatrze im. Ł. Kurbasa założyłam teatr „Słowo i Głos”, którego istotą jest żywa tradycja. To nie folklor, to przekaz wiedzy, która ożywa w formie teatru. Nasze pieśni wywodzą się z rodowych tradycji i w teatrze żyją takimi, jakimi są. Folklor to muzeum, a w teatrze pieśni żyją dzisiaj”. Ołeksij Rubynski, aktor-lalkarz Charkowskiego Państwowego Akademickiego Teatru Lalek im. W. Afanasjewa — nagroda w dziedzinie teatrologii i krytyki za najlepsze prace w dziedzinie teatrologii i krytyki teatralnej, które zyskały szeroki rezonans artystyczny, naukowo-artystyczny i społeczny: „Jestem bardzo wdzięczny przyjaciołom i kolegom, którzy wybrali mnie do otrzymania tak prestiżowej nagrody. To miłe i nieoczekiwane. Szczególną radością jest to, że otrzymuję tę nagrodę w przeddzień swoich urodzin”. Ołeksandr Swinjin, główny reżyser Winnickiego Akademickiego Obwodowego Teatru Lalek — nagroda imienia Wiktora Afanasjewa za znaczący wkład w rozwój sztuki teatru lalek: „Odbieram tę nagrodę jako wyróżnienie dla całego naszego zespołu. Reżyser pozostanie w swoich fantazjach, jeśli nie będzie miał współtwórców — aktorów, plastyków, kompozytorów i administracji, która pracuje w jednym zespole z pionem artystycznym. We wrześniu nasz teatr otrzymał nowy, wspaniały budynek. Uważam to za wydarzenie historyczne w skali państwowej. Bo obecnie bardzo rzadko otwierane są nowe budynki dla ukraińskich teatrów”. Andrij Biłous, dyrektor-dyrektor artystyczny Kijowskiego Narodowego Akademickiego Młodego Teatru — nagroda imienia Mykoły Sadowskiego za aktywną i owocną organizację życia teatralnego: „Takie wydarzenia to dobra okazja, by porozmawiać ze swoimi kolegami, przyjaciółmi, których dawno nie widziałem. Z każdym rokiem coraz bardziej odczuwam ważność ruchu teatralnego. NZDTU odnawia się, nabiera tempa. Przed ukraińskim teatrem w najbliższych latach staną wielkie wyzwania. Ważne jest dla nas, aby się jednoczyć, mieć poczucie, że jesteśmy jedną wielką rodziną”. Oksana Dmitrijewa, główny reżyser Charkowskiego Państwowego Akademickiego Teatru Lalek im. W. Afanasjewa — nagroda imienia Serhija Danczenki za osiągnięcia twórcze, które przybliżają ukraiński teatr do najlepszych wzorców światowej sztuki, estetyczną doskonałość: „W 2019 roku miałam wspaniałą teatralną jesień. Obejrzałam w Kijowie wiele wspaniałych spektakli. Cieszę się, że teatr się rozwija, jest interesujący. Komunikując się z innymi teatrami, widzę inne światy. Jestem wdzięczna naszemu teatrowi, kijowskiemu środowisku teatralnemu, które tak uważnie odnosi się do naszego zespołu”. Walerija Czajkowśka, aktorka Kijowskiego Akademickiego Teatru Młodego Widza na Lipkach — nagroda „Nasz rodowód” za osiągnięcia artystyczne na przestrzeni wielu lat, rozwój i wzbogacanie tradycji sztuki teatralnej Ukrainy, przekazywanie doświadczenia twórczego młodym artystom: „Będę wspominać chwilę otrzymania nagrody jako jedną z najjaśniejszych. Całe życie trzymam za rękę swoich „złotych” wykładowców Anatolija Skybenkę, Nonnę Koperżynską, Arkadija Haszynskiego, Kostiantyna Stepankowa. W takich chwilach są oni razem ze mną”. Również laureatami nagród NZDTU zostali Jewhen Zwiahin — aktor Dnieprowskiego Akademickiego Teatru Dramatu i Komedii (nagroda imienia Mariana Kruszelnyckiego za stworzenie ról o wysokim poziomie artystycznym, które stały się wydarzeniem w sztuce teatralnej Ukrainy); Ludmyła Woronina — aktorka Dnieprowskiego Akademickiego Teatru. Uczestnicy ceremonii
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Centrum Sztuki Teatralnej im. Łesia Kurbasa zaprezentowano książkę „Inna dramaturgia”, która stała się pierwszą antologią eksperymentalnych, niezwykłych ukraińskich sztuk. Nowe wydanie to wspólny projekt Centrum Kurbasa oraz wydawnictwa „Swit znan”. Do książki weszły współczesne, aktualne, ale nierealistyczne sztuki: mistyka, fantasy, absurd, animacyjne przekształcenia ludzi i zwierząt, fantastyczne terytoria i wirtualne rzeczywistości. Wszyscy autorzy fantastycznej panoramy to znani dramaturdzy różnych pokoleń i stylów. Do książki weszło osiem oryginalnych sztuk. — Antologię przygotowywano długo, a jej los rozstrzygnął się w krótkim czasie dzięki pomocy finansowej biznesmena i twórczego człowieka ze Lwowa, Ihora Łużanśkiego — opowiedział redaktor i jeden z autorów wydania, Ołeksandr Witer (prawdziwe imię Ołeksandr Mirosznyczenko). — Czym jest prawdziwa dramaturgia? To coś, co nie mieści się w zwykłych ramach. Dla mnie wszystko, co utalentowane, nie mieści się w takich ramach. Jeśli twoja dramaturgia nie jest „inna”, to znaczy, że jest nijaka. Każdy autor to wszechświat. „Inna dramaturgia” to pierwsza antologia, która ukazała się po tym, jak Jarosław Wereszczak odszedł w zaświaty. Był to człowiek odmienny od innych. Tworzył inną przestrzeń we wszystkich czasach: radzieckich, pieriestrojki, doby niepodległości. W antologii są dwie moje sztuki: „Noc wilków” i „Słoń lżejszy od wiatru”. Premiera spektaklu według sztuki „Noc wilków” odbyła się w Charkowskim Teatrze Dramatycznym im. Tarasa Szewczenki w okresie Majdanu. Dyrekcja powiedziała, że nie potrzebuje „politycznych aluzji”. I spektakl zakazano. Ale w zamian sztukę wystawiono w Polsce. Ogólnie rzecz biorąc, większość sztuk z tej antologii ma już historię sceniczną na Ukrainie i daleko poza jej granicami. To odpowiedź tym, którzy mówią, że ukraińska dramaturgia nie istnieje lub że jest niedoskonała. — Wspaniale, że ukazała się ta książka, że możemy trzymać ją w rękach — zaznaczyła wdowa po jednym z autorów „Innej dramaturgii”, Jarosławie Wereszczaku, pani Tamara. — Daj Boże, żeby przed Centrum Kurbasa było wiele nowych wydań. Jarosław Wereszczak do ostatnich dni życia zajmował się pracą naukową, chciał jeszcze wiele zrobić. Ukazało się niemało jego książek, pozostała pamięć dla przyszłych pokoleń. — Jarosław Wereszczak zrobił wiele, aby moje sztuki „Zdejmijcie z niebios kelnera” oraz „Czas C” pojawiły się właśnie w takiej formie, w jakiej są przedstawione w nowej książce — wyznał dramaturg Ołeh Mykołajczuk-Nyzoweć. — Pierwsza sztuka miała dwie realizacje sceniczne, kilkakrotnie ją przerabiano. To rebus, który trzeba ciągle rozwiązywać. Są utwory, do których chce się wracać. Ostatni wariant napisałem ponad rok temu, nie myślałem, że będzie tak aktualny dzisiaj. Cztery lata temu przygotowywaliśmy do druku zbiór „Majdan. Przed i po”. Miała do niego wtedy wejść także sztuka „Czas C”. Jarosław Wereszczak dowodził, że nie może ona w takiej formie wejść do książki. Potem zaczęła mnie o tym przekonywać także moja koleżanka Neda Neżdana. W końcu się zgodziłem. A z czasem zrozumiałem, że mają rację. Usiadłem i przerobiłem ją. Właśnie w takiej formie sztuka pojawiła się w „Innej dramaturgii” dzięki moim kolegom. — Obie moje sztuki, przedstawione w antologii, są związane z Ołeksandrem Witerem. Pomysły wyszły od niego, potem ja je zmieniałam — opowiedziała Neda Neżdana. — Sztuka „Kiedy powraca deszcz” została napisana dla jeszcze nieistniejącego, czyli przyszłego teatru na Ukrainie. Było poczucie, że potrzebny jest deszcz, potrzebne są zmiany, a w rzeczywistości one nie następują. Już trzy teatry wystawiały tę sztukę. Znamienne, że wszystkie one powstały właśnie po jej napisaniu. A premiera...
Tłumaczenie maszynowe
W Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki otwarto wystawę indywidualną zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Olesia Sołowja „Artystyczny obraz — pory roku”. Ekspozycję poświęcono 60-leciu wydziału teorii i historii sztuki Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy. Autorzy projektu z NASPiA — Tetiana Honczarenko i Hanna Anders, z CUKiS — Olha Muzyczenko, jego autorzy — Stella Mamykina i Serhij Hryhorjew, a także studenci II roku wydziału teorii i historii sztuki Akademii. Wystawa jest kontynuacją edukacyjno-wystawienniczego projektu „Moja pierwsza wystawa”, który studenci NASPiA realizują samodzielnie. Oles Sołowj ukończył Republikańską Szkołę Plastyczną im. Tarasa Szewczenki. Następnie — Ukraińską Akademię Sztuk (obecnie NASPiA) w pracowni malarstwa monumentalnego Mykoły Storożenki i Wasyla Czebanyka. Ponad ćwierć wieku wykłada na katedrze malarstwa i kompozycji Akademii, od 1 stycznia ubiegłego roku pełni obowiązki kierownika tej katedry. Jest laureatem Nagrody im. Mychajła Bojczuka, odznaczony srebrnym medalem NASPiA oraz medalem „Złotej Fortuny”. Oles Sołowj znany jest jako monumentalista, który stworzył majestatyczne wizerunki świętych w Cerkwi św. Mikołaja Prytyska pod kierunkiem swojego nauczyciela Mykoły Storożenki. Autor paneli, malowideł freskowych w muzeach, świątyniach, budynkach Kijowa i Iwano-Frankiwska. Wystawa zapoznaje z przykładami malarstwa akademickiego. Organizatorzy ekspozycji są przekonani, że pejzaż to muzyka na płótnie. A pory roku — to jeden z najpopularniejszych tematów w malarstwie i muzyce. Przecież w podtekście pór roku kryje się samo życie człowieka lub etapy twórczości artysty. Tworząc płótna, artysta przekazuje miłość do ukraińskiego pejzażu oraz nastrój, którym inspiruje go otaczający świat. To dialog artysty z naturą, bez którego obraz pozostaje niemy. Temat pór roku znajduje oddźwięk u najbardziej wymagających zwiedzających wystawę. Pomaga przejść nie tylko przez sezony cyklu rocznego, ale także ścieżkami jego biografii. Te prace skłaniają do obejrzenia się za siebie, spojrzenia na siebie, zatrzymania się na chwilę i docenienia piękna natury wokół. Otwierając wystawę, dyrektor Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki Switłana Dolesko przyznała: kiedy przygotowywano ekspozycję, przez kilka godzin oglądała niektóre obrazy, a nawet teraz odkrywa w nich wiele nowego. W czasach smartfonów i gadżetów artysta zdołał dostrzec niepowtarzalne piękno przyrody. Prorektor ds. naukowo-pedagogicznych NASPiA, artysta ludowy Ukrainy Andrij Jałanskyj zaznaczył, że w ciągu roku to już trzecia wystawa indywidualna O. Sołowja, podziękował studentom za jej profesjonalne przygotowanie. Zdaniem dziekan wydziału teorii i historii sztuki, zasłużonej działaczki sztuki Ukrainy Wiktorii Mazur, studenci stworzyli prawdziwe święto dla wykładowców i rektoratu, podziękowała za współpracę Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki. Prorektor ds. naukowych Akademii, kandydat nauk o sztuce Ostap Kowalczuk podkreślił, że takie wystawy to unikalna możliwość dla studentów-historyków sztuki na porozmawianie z autorem w realnej przestrzeni galeryjnej. A dyrektor generalny Państwowego Rezerwatu „Starożytny Kijów” Mychajło Fedorin zaproponował Olesiowi Sołowjowi przeprowadzenie kolejnej wystawy indywidualnej w tym rezerwacie. — To dziesiąty projekt NASPiA, który odbywa się w murach Centrum — podkreślił Oles Sołowj. — Byłem studentem Akademii, potem aspirantem, obecnie w niej wykładam. Wszystkie moje prace, począwszy od 1988 roku, znajdują się w polu siłowym NASPiA, pokrewieństwa dusz wspaniałych nauczycieli, kolegów, studentów. Dla studentów to pierwsze doświadczenie wystawy kuratorskiej. Zdobywacie doświadczenie w komunikacji z autorskimi pracami. W istocie — to wasz przyszły przyczółek. Chciałoby się, aby w tych wspaniałych salach wystawowych prezentowano nie tylko klasyków, ale także dzieła współczesnych artystów. Dla mnie tą wystawą ważne było pokazanie, że jestem nie tylko wykładowcą, ale i artystą. A dusza artysty zawsze pragnie twórczości… Wystawę otwiera martwa natura Olesia Sołowja. Zapewne widzowie poczują elegijność, poetyckość jego wiosennych i jesiennych pejzaży. Słonecznymi zimowymi krajobrazami artysta pokazał się jako wyrazisty kolorysta, który pragnie odzwierciedlić na płótnie całą majestatyczność piękna rodzimej przyrody. Obraz „Wiejska pastorała” jest wzorem malarstwa rodzajowego. Ozdobą wystawy jest „Portret baby Warki”, stworzony jeszcze w latach studenckich. Przedstawia on wiejską kobietę, która w tamtym czasie miała już 85 lat. Ale jest ona pełna woli, energiczna, charyzmatyczna. I stanowi obraz ukraińskiej kobiety — gospodyni własnego losu. W pracach ostatnich lat widać zupełnie inne spojrzenie na świat. Filozoficzne postrzeganie bytu, dystans. I postrzeganie Wszechświata jako jednej całości, harmonii człowieka i natury, nieba i ziemi. Wł. inf. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Okrągły stół „Quo vadis, Ukraino?!” wokół książki Jurija SZCZERBAKA „Ukraina w epoce wojny-pokoju”. 30 stycznia o 16:00 Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy wspólnie z wydawnictwem „Jarosławiw Wał” zapraszają na okrągły stół „Quo vadis, Ukraino?!” wokół książki podsumowań i proroctw Jurija Szczerbaka „Ukraina w epoce wojny-pokoju”. Nowa książka znanego ukraińskiego pisarza Jurija Szczerbaka „Ukraina w epoce wojny-pokoju” — to próba wyobrażenia sobie Ukrainy XXI wieku w ogólnym obrazie fantastycznych zmian społecznych i naukowo-technologicznych, które czyhają na ludzkość. Ta książka — to znak niepokoju i nadziei. Niepokoju — bo zbyt poważne są zagrożenia, zwłaszcza ze strony Rosji, w czasie, gdy Ukraina potrzebuje jedności. I nadziei, bo wciąż pozostaje szansa na uratowanie Ukrainy przed kapitulacją i rozpadem. „Ukraina w epoce wojny-pokoju” już stała się prognostycznym bestsellerem i będą o niej mówić ci, którzy mają coś do powiedzenia. Ci, których słowo jest ważne i istotne. Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK. Dział kultury Eduard OWCHARENKO. Dział korekty Olha ŻMUDOWSKA, Iryna STELMACH. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN. Redaktor internetowy 279-39-55. Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net. http://slovoprosvity.org. http://prosvitanews.org.ua. Wydrukowano w LLC „Mega-Poligraf”, 04073 Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Zaproszeni do udziału: Dmytro PAWŁYCZKO, Bohdan HORYŃ, Pawło MOWCZAN, Mykoła ŻULYŃSKYJ, Mykoła HOŁOMSZA, Wiaczesław BRIUCHOWECKYJ, Wołodymyr WASYŁENKO, Wadym SKURATIWSKYJ, Wasyl SZEWCZUK, Wałerij ŻURAWKOW. Prowadzący: Mychajło SŁABOSZPYCKYJ. Adres: ul. B. Chmielnickiego, 11 (metro „Teatralna”). Wstęp wolny i pożądany!
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Mykoła CYMBALIUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła CYMBALIUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Nataliia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe