Strona · s. 5strona oryginału ↗
Triumf i tragedia Mykoły Łeontowycza
Слово Просвіти, №04 за 2021 рік
Godzina 7 rano, 23 stycznia 1921 roku. Równo 100 lat temu. Strzałem z Tina PERESUNKO “Doskonałość niewysłowiona... Brakuje mi słów” — pisze paryska gazeta “La Press” tego samego dnia. “To jedno z najciekawszych wydarzeń dzisiejszego Paryża” — zaznacza “Journal Des Debats”. “Ten chór jest jednym z najbardziej interesujących zjawisk. Nawet odważę się powiedzieć – najlepszym ze wszystkiego, co kiedykolwiek słyszałem w swoim życiu, dzień po dniu słuchając przedstawień, o których piszę” — wyznaje krytyk muzyczny “L`Homme Libre”. “To tak, jakby sam naród wyrażał siebie. Jakby przemawiał do naszego narodu” — reasumuje “L`Humanité”. Wszakże do delikatnej i nienachalnej muzycznej mowy Ukraińców nikt z polityków w Paryżu tak i nie posłuchał. Ententa nie poparła niepodległości Ukrainy. Ukraińską Republikę Ludową okupowali rosyjscy bolszewicy, którzy od razu rozpoczęli czystki wśród świadomych Ukraińców. Wśród nich — także genialny kompozytor, autor “Szczedryka”, były urzędnik Ministerstwa Oświaty i Sztuki URL, działacz ukraińskiego autokefalicznego ruchu cerkiewnego, autor pierwszej ukraińskojęzycznej Liturgii. Okres triumfów Ukraińskiej Republikańskiej Kapeli, który trwał w latach 1919-1921 w 10 krajach Europy Zachodniej, był najuboższym w życiu Mykoły Łeontowycza. “Dla rodziny brakowało żywności, nie było odzieży” — pisze w monografii o Łeontowyczu winnicki muzykolog Anatolij Zawalniuk. O tym okresie wspomina także córka kompozytora Olha: “Rodzice często na różne święta religijne wysyłali mnie w gości do dziadka do Markiwki z nadzieją, że wracając, przyniosę jakiejś żywności”. Po wyjeździe chóru Koszycia z Kijowa, wraca ze stolicy na ziemię winnicką także Łeontowycz (pracował razem z Koszyciem w wydziale muzycznym Ministerstwa Kultury URL). Hnat Jastrubeckyj podaje, że w listopadzie 1919 roku pieszo idzie z Kijowa do Tulczyna (około 350 km): “Jesienią, w listopadzie 1919 roku Mykoła Dmytrowycz w lichym letnim płaszczyku na ramionach i niezdarnej czapce, całkiem wychudzony, przeziębiony, pieszo przyszedł z Kijowa do Tulczyna i znów osiedlił się tutaj”. Wszakże właśnie w tym czasie, w listopadzie 1919 roku, w Paryżu odbywa się pierwsza premiera jego “Szczedryka”. “To tournée patriotycznej i muzycznej propagandy, którą prezydent młodej Ukraińskiej Republiki wysłał do Francji” — pisze o muzyczno-dyplomatycznym projekcie Symona Petlury krytyk muzyczny Paryża Louis Schneider w gazecie “The New-York Herald”, 9 listopada 1919 roku. — “W repertuarze Ukraińców najbardziej spodobała nam się gradacja motywów, ich charakterystyczny orientalizm, a także wybuchy szczerej wesołości, zwłaszcza w “Szczedryku” – pieśni, która zaczyna się od nagłego natarcia i w której efekty doprawdy cudownego humoru formują się poprzez prostą gradację głosów”. Ukraińskie koncerty, które miały podnieść prestiż Ukrainy w oczach zachodniego świata, stają się wydarzeniami nr 1 w życiu muzycznym Europy. Jest o tym mnóstwo świadectw. Jeszcze więcej świadectw — o geniuszu Łeontowycza. Jego “Szczedryk” zrywa owacje w Wiedniu, Pradze, Londynie, Paryżu, Brukseli, Amsterdamie, Barcelonie, Genewie, Warszawie. Ogółem – w 45 miastach 10 krajów Europy Zachodniej. Tak londyńska gazeta “The Daily News and Leader” pisała 4 lutego 1920 roku: “Wiele pieśni zostało wykonanych na bis – prawie wszystkie. Wśród najbardziej oryginalnych i pięknych można wymienić “Szczedryk” i “Oj tam za horoju” – obie stworzone przez Łeontowycza”. Belgijska gazeta “Le XX Siècle” podaje 10 stycznia 1920 roku, dzień po ukraińskiej premierze w operze La Monnaie: “Wspomnieć warto, gdyż to czarująco wyśpiewany majstersztyk sztuki ludowej, “Szczedryka” w aranżacji Łeontowycza. Widzowie witali go owacjami na stojąco, z entuzjazmem wywołując na bis”. Barcelońskie wydanie “Das Noticias” pisze po ukraińskiej premierze w Hiszpanii 29 stycznia 1921 roku: “Publiczność zaznaczyła, że najbardziej spodobały jej się aranżacje Łeontowycza, które często wywoływano na bis”. “Ten ukraiński haszysz – najsłodsza z trucizn”, mówi Pawłowi Zajcewowi, głównemu zarządcy sztuki URL, podczas koncertu w Berlinie pewna niemiecka profesorka o “Szczedryku” Łeontowycza. I tak dalej. O triumfie utworów Łeontowycza na koncertach Kapeli URL świadczyli też sami chórzyści. Łewko Bezruczko wspomina o premierze w Paryżu 6 listopada 1919 roku: “W drugim dziale koncertu na bis śpiewali “Szczedryk” (Łeontowycza), a w trzecim – “Oj priadu, priadu” (Łeontowycza)”. “Furorę robi “Szczedryk” i “Oj priadu” Łeontowycza”, podaje się w dzienniku podróży chóru o koncertach w Bordeaux. Chyba najbardziej “bisowano” Szczedryka w Niderlandach. Sofija Kołodijiwna wspomina o koncertach w Hadze, Amsterdamie i Rotterdamie: “Publiczność przyjmuje nas ciepło, “Szczedryka” śpiewamy na bis” (Rotterdam, Doelen Zaal, 19 stycznia 1920 roku); “Na bis śpiewamy “Szczedryk” i “Openky” (Haga, Koninklijke Schouwburg, 22 stycznia 1920 roku); “Na koncercie obecni recenzenci wszystkich czasopism amsterdamskich. Na bis śpiewamy “Szczedryka” (Amsterdam, Hollandsche Schouwburg, 24 stycznia 1920 roku); “Śpiewamy ładnie, z nastrojem. Na bis śpiewamy “Szczedryka” Łeontowycza” (Haga, Dierenfuju, 25 stycznia 1920 roku). W styczniu 1921 roku Ukraińska Republikańska Kapela otrzymuje ostatnią kwotę finansowania państwowego. Z ostatnimi nadziejami chórzyści wyruszają do Paryża. 20 stycznia 1921 roku na ich koncercie obecna jest znana amerykańska tancerka Isadora Duncan, która wpisuje do księgi pamiątkowej Kapeli: “BRAVO!!!” Tutaj podpisał się też generał armii francuskiej Maurice Pelée. “Wydaje się, że wielka sala Théâtre Des Champs-Elysées zamieniła się w świątynię”, — pisze 23 stycznia 1921 roku w gazecie “La Soireé” znany francuski krytyk Louis Laloy. — “Dziwnie, że na górze nie gra organy. W antrakcie tłum “wiernych” przechadza się… Pan Jean Perier mówi z zachwytem o tych żarliwych i tak wspaniale postawionych głosach. Pani Isadora Duncan z grupą młodych ludzi ubrana dziś w elegancką paryżankę, co dziwi “neofitów”. Atmosfera intymna i sympatyczna. Dyrektor Jacques Hébertot ściska dłonie przyjaciół. Tutaj zebrali się wszyscy ci, którzy nie poszli na “Zemstę nietoperza””. Póki paryska prasa drukuje te słowa, w Markiwce zabijają Łeontowycza. W Paryżu nikt nie wie, że autora ulubionych utworów — “Szczedryka”, “Priali”, “Poczajiwśkij Bożij Materi”, “Oj tam, za horoju” właśnie zabrakło. I czy jest komuś do tego sprawa? O ostatnim spotkaniu z Łeontowyczem wspomina jego kolega z seminarium duchownego, nauczyciel muzyki Jakym Hrech: “To było po Bożym Narodzeniu 1921 roku. Bardzo się zdziwiłem, gdy zobaczyłem na podwórku zmierzającego do mnie Łeontowycza. Był ubrany w stary płaszcz, na głowie miał oryginalną czapkę, którą uszyła mu żona ze starego koca. Na rękach rękawice na jeden palec (także robota jego żony), a spodnie – szaroczarnego koloru – z wielkimi fioletowymi łatami. Ale on jeszcze niósł na patyku zawiązany w wielką chustę podarek dla mnie – kołacze. To był z wyglądu bezdomny wędrowiec, głodujący, w żadnym razie nie Łeontowycz…” Takim był kompozytor niedługo przed śmiercią. W tym czasie pisze swoją operę “Na rusalczyn Wełykdeń”. Operę, która po prezentacji ukraińskiego folkloru, który tak zadziwił Europę, mogła jeszcze bardziej podnieść poprzeczkę ukraińskiej kultury muzycznej. I Ukrainy, jako państwa. Wszakże opery tak i nie dokończył.
z karabinu agent rosyjskiej CzeKa zabija kompozytora Mykołę Łeontowycza. Krwawi on na kanapie w rodzinnym domu we wsi Markiwka na Podolu. Tego samego dnia, 23 stycznia 1921 roku, w Paryżu, w słynnym Teatrze Pól Elizejskich (Théâtre des Champs-Élysées) utwory Łeontowycza wywołują owacje francuskiej arystokracji kilka godzin po tragedii w Markiwce (koncert popołudniowy Matinée).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
