Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Oświeceniowiec spragniony Wolności

Слово Просвіти, №04 за 2021 рік

Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPNU, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Kiedy pojawia się wewnętrzna lub społeczna potrzeba publicznego wypowiedzenia się o człowieku, którego dobrze się znało, z którym się rozmawiało, tworzyło, marzyło, dyskutowało i spierało, solidaryzowało i po prostu żyło, to przychodzi wraz z tym jakaś heideggerowska trwoga, wynikająca z napięcia między tobą a tym, o kim odważyłeś się wypowiedzieć. Przecież uświadamiasz sobie, że pozostaniesz tylko z pragnieniem dotarcia do jego „prawdziwości”, która znajduje się tam, za horyzontami, które są nieosiągalne. Taki stan towarzyszył mi, gdy zdecydowałem się opublikować pewne wspomnienia o dość wybitnej osobistości, przede wszystkim w ukraińskiej przestrzeni socjokulturowej. Mówić, a tym bardziej pisać o Ołeksandrze Ponomariwie, jest dość odpowiedzialnym zadaniem, zważywszy na wielowymiarowość jego światopoglądu i działań. Potrzebna będzie znaczna synergia wielu osób, aby naświetlić twórczość życiową i aktywną działalność społeczną patriarchy narodowego oświecenia, obrońcy i twórcy ojczystego Słowa, utalentowanego pedagoga i obywatela. Dlatego będę poruszał aspekty, które wpływały na opinię publiczną, kształtowały orientacje wartościujące, zwłaszcza u młodych ludzi. Będzie to czysto subiektywne widzenie i postrzeganie sensów oraz praktycznego dorobku, z którymi stanął „przed obliczem nieobecnego Boga”. I chociaż każdy z nas ma prawo do „swojej prawdy”, muszę zwrócić uwagę na ogólny problem etyczny, który dotyczy obecnie żyjących. Przypomina on w tym rozczochranym świecie o rosnącym groźnym niebezpieczeństwie dla człowieka, narodu, wspólnoty światowej – pokusie popadnięcia w stan letargu, senność bytu i zapomnienie. Musimy mocno trzymać się kodu pamięci osobistej i narodowej, zachowywać ciągłość w relacjach z bliźnim, rodem i swoim narodem, bo właśnie w niej mieści się archetyp bytu (według Szewczenki) dla „umarłych, żywych i nienarodzonych”. Oto dlaczego warto powracać od czasu do czasu do postaci, które wniosły w nasze życie nie wzorce zadowolonej, lecz marnej egzystencji, ale prawdziwy ekspansywny ruch ku prawdzie, godności, wolności, zwycięstwom i triumfom. Odkąd znam Ołeksandra Ponomariwa, wir jego codzienności buzował właśnie w tych znaczących punktach zwrotnych. To one utkały dla niego niszę wolności myślowej, uczuciowej, obywatelskiej i narodowej. Choć w imię prawdy muszę stwierdzić, że nie mógł i nie dążył do jakiejś efemerycznej absolutnej wolności od wszelkiego sensu, co oznaczałoby dla niego pustkę, bezmowność, niepamięć, bezcelowość. Obowiązek służenia sprawie ukraińskiej kierował czas, marzenie, pracę, emocję w określone łoże światopoglądowe i twórcze. Żył nią i dla niej, co było zauważalne nawet wtedy, gdy zanurzał się w świat innych kultur, literatur. Rzeczywiście, wspaniałe przekłady wybitnego greckiego poety Dionisiosa Solomosa (1798–1857) również nie powstawały bez przyczyny. Nie tylko doskonałe formy zmuszały Ołeksandra Danyłowycza, by czytając, analizując, przemyśliwując, interpretować twórczość tej znaczącej osobistości. W twórczości życiowej Solomosa były zawarte te wymiary wartościujące, które zawsze były współbrzmiące i zgodne z jego stanem duszy. Grecki oświeceniowiec, poeta i prozaik, otrzymawszy błyskotliwe wykształcenie we Włoszech, posiadał różnorodne zalety, które przyciągały uwagę wielu badaczy, krytyków, przedstawicieli kręgów artystyczno-literackich. Jednak w wymienionym zbiorze antologicznym akcenty są rozstawione w taki sposób, że cały czas przypominają współczesnym o istocie dni i działań dzisiejszych. Sądzę, że aktualizacja twórczości Solomosa nie była przypadkiem, ponieważ z poruszonych tematów, zdaje się, była utkana cała droga życiowa O. Ponomariwa. Oczywiście, tym właśnie jest interesujący, że styl jego twórczości zawodowej, pedagogicznej, artystycznej czy działalności społecznej był przesiąknięty nieustannymi „przymiarkami” do „swoich” realiów socjokulturowych, politycznych i spraw bieżących. Powiem tak – był mistrzem przekładu na współczesną matrycę obywatelską narodu ukraińskiego, ponieważ odnajdywał te znaczące wysokiej klasy treści artystyczne, które zawierały bliskie naszemu bytowi sensy. Dlatego dobrze rozumiem motywacyjne nastawienie Ołeksandra Danyłowycza na „przekład”, w szczególności tego literackiego arystokraty, fundatora nowogreckiego języka, który nie tylko talentem, ale przede wszystkim swoim patriotyzmem, ludowością, obywatelską odwagą zasłużył na szacunek swojego narodu, pełne szacunku podejście „innych” do uformowanych przez niego ideałów. Wolność dla ojczystego narodu, swoboda i niepodległość ojczyzny, nieprzejednanie wobec wrogów i najeźdźców, którzy targnęli się na suwerenność praw i narodową ekspresję człowieka – wszystko to święte symbole, które były kluczowymi fundamentami jego twórczości i walki, naturalnie wplatały się w kanwę postaw życiowych i nastawień naszego myślącego oświeceniowca i nauczyciela – niestrudzonego bojownika o utwierdzenie języka ukraińskiego, duchowej i państwowej suwerenności ukraińskości. Mówię o tym, nie opierając się na przypuszczeniach i domysłach, a znając tego prawdziwego narodowego budziciela z wieloletniej pracy w Zarządzie Głównym OT „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, gdzie żył i tworzył, bezkompromisowo walczył i chronił ukraińskie „Ja”. Wyznawał idee „10 Przykazań UNP” Mykoły Michnowskiego, uświadamiając sobie, że walczyć należy przeciwko cudzoziemcom nie dlatego, że są cudzoziemcami, a dlatego, że oni Posiedzenie kijowskiej „Proświty” wyzyskiwacze. A hasło „Ukraina dla Ukraińców!” zawsze było przez niego postrzegane jako obywatelski obowiązek wygnania „wszędzie z Ukrainy cudzoziemców ciemiężycieli”. (Michnowski M. Dziesięć przykazań UNP. Utwory społeczno-polityczne. – Kijów: Smołoskyp, 2015. – S. 212.) Tak jak jego ideowy inspirator Michnowski, był obrońcą ukraińskiego Ducha. Był nieprzejednany wobec przybłędów i ciemiężycieli, renegatów, zdrajców i odszczepieńców, którzy szpecą ojcowską zagrodę obcym językiem i sprawą. Zawsze pamiętał, że „walka kulturowa uważana jest za tak samo odpowiednią, jak i walka siłą fizyczną”. (Michnowski M. Samostijna Ukraina. Utwory społeczno-polityczne. – Kijów: Smołoskyp, 2015. – S. 173.) Właśnie jako tak opętany i nieustępliwy wobec ukraińskości postrzegany jest profesor Ponomariw zarówno na poziomie działalności oświatowej i społeczno-politycznej, jak i w środowisku zawodowym, potężnie wpływając na wzrost świadomości narodowej i państwowej różnych warstw ludności, zwłaszcza młodzieży, pamiętając klasyczną zasadę pedagogiczną (według Diesterwega), że „nikt nie może dać drugiemu tego, czego sam nie posiada, tak jak nie może rozwijać, wychowywać i nauczać innych ten, kto sam nie jest rozwinięty, wychowany i wykształcony… Bądź sam wychowany w szerokim sensie tego słowa – wtedy niechybnie staniesz się wychowawcą w prawdziwym znaczeniu tego słowa”. Jednak wykształcenie i wychowanie były przez niego postrzegane nie jako wyabstrahowane kategorie wartości, lecz takie, które opierają się na głębokich źródłach kultury narodowej, historii i tradycji, dobrze uświadomiwszy sobie – amulety naszej tożsamości zawarte są w ukraińskiej państwowości, rodzimojęzyczności, naciokulturowości, rodowodowości pamięci, wierności tradycji. Wszak uważał, że etnoniechęć, etnoobojętność, kolaboracjonizm pozbawiają byt społeczny narodu produktywności, politykę państwową cywilizacyjności i konkurencyjności, naród – moralności i kulturowej adekwatności, edukację i wychowanie – humanizmu, prawdomówności i twórczości. Takie narody, które nie opierają się na własnej kulturze, ojczystym języku, Fichte nazywał martwymi. Dlatego tłumacząc nowogrecką poezję Solomosa, Ołeksandr Ponomariw nakreślił szereg aktualności, które współbrzmiały w dziedzictwie przeszłości, twórczości współczesnej, innowacyjności i perspektywie przyszłości. Ideał walki o wolność narodową i polityczną narodu greckiego, który był lejtmotywem poetyki znanego greckiego pasjonata, współbrzmiał z ukraińskim tematem zmagań wyzwoleńczych różnych okresów historycznych. Bliskie innym narodom i dlatego natchnione dzieło „Hymn Wolności”, przetłumaczone i wydane w językach francuskim, włoskim, angielskim, którego strofy później (1864) stały się hymnem narodowym Grecji, w tłumaczeniu Ponomariwa zabrzmiało tak: „Poznaję twój miecz iskrzący, / Co w boju nas uskrzydlił. / Poznaję twój wzrok płonący, / Co całą ziemię spopielił. / Z greckich ty kości powstałaś, / Nieujarzmiona, święta. / Znów, jak pierwej, mężnaś stała. / Sław się, Wolności złota!” (Literatura nowogrecka w ukraińskich tłumaczeniach. Antologia. Ukraińskie tłumaczenia. – Kijów, 2004. – 344 s.) Jego sympatie do greckiego poety kształtowały się nie tylko dzięki temu, że stał się on piewcą rewolucji narodowowyzwoleńczej (1821–1829), ale także z innych powodów. Przede wszystkim dotyczyło to problemu tworzenia języka, ponieważ w odróżnieniu od wielu działaczy rewolucji Solomos zaczął pisać w żywym języku ludowym, stając się twórcą języka nowogreckiego (dimotiki), który torował swoją skomplikowaną drogę do prawdy, niosąc w sobie pradawne skarby historii, heroikę pieśni ludowych, ideały i dążenia greckiej wolności, ludzkiej woli. Bez wątpienia, wzniosłość umiłowania wolności łączyła te dwie osobowości tak różnoczasowe, różnoplemienne, różnojęzyczne, ale nadmiernie bliskie w swoich poglądach na świat. To, co tłumaczył, co nagłaśniał Ponomariw, niosło w sobie pewne sensy, które dotykały czułych stron życia człowieka, narodu, państwa. Bezsprzecznie, miarą wybrednego wyboru dzieł zagranicznych twórców służyły ideały wielkich Ukraińców. Zawsze ta „przymiarka” dokonywała się przez światopogląd bojowników i budowniczych ukraińskiego narodu – Szewczenki, Franki, Zerowa, Stusa, Symonenki, Ołeny Telihy, Ołesia Olżycza, którzy służyli za przykład i prawy drogowskaz na drodze do wyzwolenia zniewolonego ducha. Znamienne, że jakakolwiek funkcja badawcza, treść twórczej orientacji hodowały w nim zbieracza i jednocześnie obrońcę oraz opętanego oświeciciela idei, wartości, wiedzy kultury narodowej. Urodziwszy się w Taganrogu, ucząc się w Kijowie, czcząc przez całe życie ideały zmagań narodowowyzwoleńczych Ukraińców w latach 1917–1921, żołnierzy UPA, ukraińskich dysydentów, którzy walczyli z reżimami dyktatorskimi, prawdziwie potwierdzał czynami i słowami swoją odpowiedzialność przed narodem w jego walce o niepodległość i jedność Ukrainy, zawartą w poezji Pawła Czubynskiego: „Nazwijmy się Ukrainy / Wiernymi synami!” (Czubynski P. Jeszcze nie umarła Ukraina / „Meta”. – Lwów, 1863. – S. 271–272. Kopia 1991 r. wydania reprintowego lwowskiego czasopisma „Meta” z 1863 r., pierwsza publikacja wiersza.) Logiczne jest jego zwrócenie się do wersów poetyckich, które budzą pragnienie wolności, do ruchów wyzwoleńczych, które spowodują ustanowienie sprawiedliwości na swojej ziemi. Ukraińskie tłumaczenie wiersza „Siła duszy” K. Varnalisa przypomina o nienaruszonej wierności ideałom wolności, które wyznawał pan Ołeksandr w swojej twórczości życiowej: Na rodzimej, na swojej ziemi oni żyją niewolnikami, Nie rozumieją, że na wieki zakuci łańcuchami. Że od pierwszych dni oni są trupami w swoim żywocie, Bo urodzili się martwymi w tej martwej krainie… Na wezwanie Ojczyzny ożyją, wspomną dawną sławę, Trup zmartwychwstanie, by iść w bój za Wielką sprawę. (Literatura nowogrecka w ukraińskich tłumaczeniach. Antologia. Ukraińskie tłumaczenia. – Kijów, 2004. – 344 s.) Znajomość studentów, pedagogów, wykładowców, ukraińskiego czytelnika z laureatami Nagrody Nobla nie jest po prostu hołdem formalnego szacunku dla wybitnych twórców, działaczy społecznych, doktorów honoris causa Oksfordu i Cambridge J. Seferisa, O. Elitisa. Profesor i proświcianin Ołeksandr Ponomariw odnajdywał w ich dorobku twórczym te racjonalne ziarna, zawarte w wysokim stylu nowogreckiej poezji, które dotykałyby i realiów ukraińskiego świata, i uczuciowych, moralno-etycznych, obywatelskich cech „uczłowieczenia” człowieka. Dla niego próby, uciemiężenie innych narodów były zrozumiałe i bliskie. Tam znajdował obrazy i analogie losu swojego narodu, a dlatego solidaryzował się z nimi jako brat spragnionych wolności, którzy wpadli w żarna bezlitosnej maszyny wykorzenienia. Kiedyś w jednej z rozmów z nim wspominaliśmy

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn