Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Scopus: naukowy internacjonalizm czy kolonizacja?

Слово Просвіти, №04 за 2021 рік

Publikacja w dwóch numerach „Słowa Proświty” z 2021 roku artykułu profesora Mykoły Tymoszyka wywołuje potrzebę rozwinięcia wspomnianej dyskusji — o „Scopusie jako diagnozie ukraińskiej nauki: Zamiast odnowy – konformizm, korupcja, nieprofesjonalizm, nieprzejrzysty biznes”. W odbiorze przedstawicieli wyższej szkoły nazwa bazy naukometrycznej SCOPUS przekształca się w „scopusy” lub „scopusyzację” — nazwę, która oznacza intensywny biznes w dziedzinie nauki: aby zdobyć dyplom docenta czy profesora, potrzebne są publikacje w Scopusie lub Web of Sciences. Norma ta miała na celu włączenie ukraińskiej nauki do światowej i, odwrotnie, zapoznanie świata z osiągnięciami ukraińskich naukowców. Jednak w rzeczywistości takie dążenie przekształciło się w tworzenie taśmociągów, gdzie za pieniądze mogą napisać artykuł, który jest publikowany w czasopismach potrzebnej bazy naukometrycznej. W takim przypadku publikacja w scopusach jest profanacją nauki. Dmytro DROZDOWSKI, kandydat nauk filologicznych, pracownik naukowy Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Zwrócę uwagę na jeszcze jeden aspekt problemu. Publikacja w „Scopusach” to pewne narzędzie polityki w dziedzinie nauki. Recenzenci międzynarodowych wydawnictw mogą zaproponować autorom dołączenie do bazy cytowań współczesnych prac z określonej problematyki. Nie sposób myśleć, że w jednej publikacji, nawet w wydawnictwie znajdującym się w bazach SCOPUS/Web of Science, można rzeczywiście dokonać przeglądu wszystkich fundamentalnych badań. Po drugie, co robić, jeśli naukowcy po prostu nie mają środków, aby uzyskać dostęp do określonej pracy, która nie jest dostępna w wolnym dostępie? Jeśli biblioteka ich uniwersytetu lub instytucji naukowej nie prenumeruje publikacji elektronicznych, które proponują dołączyć zagraniczni eksperci? Pewnego razu recenzent międzynarodowego wydawnictwa zaproponował mi dołączenie do rozważań w artykule prac, które rzekomo dotyczyły problematyki mojego artykułu: poetyckich osobliwości w powieści „Samotnia” Ch. Dickensa. Chodziło w szczególności o takie prace: Wolfreys, J. (2012). Dickens’s London: Perception, Subjectivity and Phenomenal Urban Multiplicity (Edinburgh); Brimblecombe, P. (1990). Writing on smoke. In Bradby, H. (ed.), Dirty Words. Earthscan Publications (London). Pierwsza praca została wydana w 2012 r. i nie ma jej ani w Centralnej Bibliotece Naukowej, ani w bibliotece mojego Instytutu. W drugiej pracy mowa jest o analizie tematu zanieczyszczenia w Londynie, w szczególności wspomniano, jak Dickens opisuje tę problematykę. Rzeczywiście, we współczesnej humanistyce jest niemało interdyscyplinarnych studiów, w których mowa jest o łączeniu w komparatystycznym kluczu ekologii i literatury, antropologii i studiów ekologicznych itp. Jednak w analizowanych pracach nie było ani śladu tego aspektu problemu, który poruszyłem w proponowanym do rozważenia artykule, gdzie mowa była o konstrukcjach tautologicznych i pleonazmach w powieści „Samotnia”. Recenzenci międzynarodowych recenzowanych wydawnictw mogą zaproponować te prace, które bez wątpienia wpłyną na rankingi tych, których cytujemy. I tak pewna praca może zdobyć status w rankingu cytowań. A to już rodzaj naukowego kolonializmu, kiedy jedna wspólnota wyznacza kluczowe teksty i usuwa w cień inne, nie uważając za stosowne wspominać o nich lub nie biorąc pod uwagę, że krajowe osiągnięcia naukowe mogą być nie mniej ważne niż te, które są „w formacie”, w międzynarodowym naukowym „trendzie”. Czy publikacja w czasopismach z baz SCOPUS/Web of Science może być narzędziem promocji, powiedzmy, zachodnich badań i, odpowiednio, niwelacją wartości krajowych szkół? Tak, w artykule mogą być przemyślane fundamentalne prace ostatniego czasu z określonej problematyki, jednak zawsze można powiedzieć, że nie zacytowano tej czy innej pracy, wydanej w USA, Wielkiej Brytanii… itd., która dotyczy w pewnym aspekcie przedstawionego artykułu. Publikacja w czasopismach z baz SCOPUS/Web of Science to narzędzie prowadzenia polityki naukowej, forma promocji nazwisk i tekstów, które zdobywają status za pomocą kryterium cytowania. Jednak dziś powstaje coraz więcej agencji, które oferują usługi pisania artykułu i jego publikacji w czasopismach z baz SCOPUS/Web of Science (dowolnego kwartyla). W tych publikacjach także cytują kogo trzeba… Na czym więc polega wartość publikacji w tych bazach? Czy nie doprowadzi to do kolonialnego statusu krajowych szkół naukowych? Czy nie będzie to sprzyjać formalizacji kryterium, które doprowadzi do przekształcenia twórczości naukowej w biznes-przemysł? Wartość nauki tkwi w utwierdzaniu nowych idei, w polemice z istniejącymi koncepcjami. Rozumiem ważność dołączania do pola naukowych poszukiwań zagranicznych badań („światowej nauki”, chociaż to pojęcie jest umowne). To ostatnie pojęcie jest dziś abstrakcyjne i nieogarnione. Reformy w nauce powinny dotyczyć rozszerzenia nie akademickiej, a finansowej wolności pracowników naukowych i wykładowców, którzy mogą napisać wniosek i zwrócić się do określonego działu instytucji naukowej lub uniwersytetu z prośbą o zakupienie tego czy innego zasobu, potrzebnego do prowadzenia badań. Oto co ważne zmienić: musi funkcjonować zasada „finansowanie podąża za badaczem”. Wtedy rzeczywiście można mówić o polemice z ważnymi w określonej dziedzinie nauki teoriami, to właśnie da możliwość krajowej nauce wyjść na światowy poziom i zapewnić naukowy dialog z innymi szkołami. Wymóg publikacji w SCOPUS/Web of Science przekształca się w ostatnich latach w dyktat, w formę przymusu w nauce. A co to daje? Co da nauce taka publikacja, jeśli jest kupiona? Albo nawet nie kupiona, ale wśród autorów artykułu jest 507 naukowców, gdzie 102 pisało artykuł, a inni „zrzucili się” finansowo, żeby potem rozliczać się tymi artykułami dla zdobycia papierka docenta, profesora, starszego pracownika naukowego? Czy przyniesie wtedy reforma potrzebny rezultat? Przede wszystkim ważne jest skoncentrowanie wysiłków na odnowieniu baz naukowych, na stworzeniu realnego dostępu naukowców do światowych bibliotek, na możliwości zamawiania potrzebnych prac naukowych, które kosztują za granicą drogo: 20–80 euro lub więcej. Potrzeba trzy badania: i już mamy miesięczną pensję kandydata nauk. Ponadto publikacja w czasopismach z baz SCOPUS/Web of Science często przewiduje pewne składki – niby nie za publikację, ale za nabycie „indeksów” i „identyfikatorów” dla artykułu, żeby umieścić go w międzynarodowych bazach. I oto jeszcze 200 dolarów lub więcej idzie do koszyka w kolumnę wydatków. Czy nie na rozwiązanie tych problemów powinna być skierowana reforma? Teraz o problemach nauk humanistycznych. Postęp naukowy w humanistyce jest możliwy na kilka sposobów: poprzez systematyzację znacznego korpusu materiałów i wypracowanie nowej koncepcji, metodologii itp.; poprzez wprowadzanie nowych teorii, które pomagają głębiej odkryć określone zjawisko, prawidłowość, scharakteryzować tendencję; poprzez przedstawienie nowych nazwisk, tekstów, idei, które mają ważne znaczenie dla charakterystyki epoki, tendencji, fenomenu w kulturze, historii, języku i in. Współczesna humanistyka ogólnie może być przedstawiona w dwóch blokach. 1) Badania materiału określonej literatury, kultury, języka, co pomaga uwypuklić tendencje, prawidłowości, ważne dla nauki określonego kraju. 2) Badania, w których ważną rolę odgrywa obeznanie z jak najszerszym aparatem teoretycznym, korpusem tekstów (koncepcjami, teoriami), które opracowane są za granicą, jednak polemika z którymi może pomóc zbadać określone zjawisko na świecie lub w określonym kraju. Rozumiem, że taki podział jest umowny, że możliwe są wyjątki i uściślenia. Czasem nawet badanie własnego materiału (na przykład utworów literatury ukraińskiej określonego okresu, materiałów archiwalnych itp.) jest niemożliwe bez zaangażowania metodologii, którą opracowali naukowcy w innych krajach, przedstawiciele obcokulturowych szkół naukowych. Poszczególne prace z teorii sztuki pomagają w nowy sposób zbadać określone zjawisko własnej kultury narodowej itd. Jednak postęp naukowy to dialog z ideami (jeśli nie brać pod uwagę kierunków, w których ważne jest usystematyzowanie bazy źródłoznawczej, zbadanie spuścizny (archiwów), opisanie określonego korpusu tekstów z domowego księgozbioru itp.). Polemika z ideami naukowymi zakłada albo ich rozwój na nowym materiale, uściślenie, nowy poziom uogólnień, albo też zaprzeczenie i znowuż uściślenie, które bazuje na odrzuceniu idei, które straciły swoją aktualność. Postęp naukowy jest dialogiczny. Jednak współczesny wymiar nauki stał się na tyle globalny, że w nim po prostu niemożliwe jest dla naukowca bycie obeznanym z najbardziej współczesnymi pracami w innych krajach od USA do Japonii, od Turcji do Norwegii. Obeznanie ze współczesnymi badaniami, jak już zaznaczono, zakłada dostęp do baz naukowych, w których indeksowane są, referowane czasopisma naukowe, gdzie też znajdują się publikacje. Oprócz tego, jest to dostęp do monografii naukowych, które pojawiają się w określonej problematyce. W anglojęzycznym segmencie świata naukowego co roku pojawiają się tysiące badań monograficznych. A co dopiero mówić o pracach kolegów z krajów europejskich, innych regionów, gdzie publikacje naukowe mają tylko anglojęzyczne streszczenia. Zatem współczesna nauka przekształciła się w globalną przestrzeń, w której nie ma granic. I nie ma co liczyć, że można być specjalistą nawet w jednej literaturze, nawet z teorii określonego zjawiska lingwistycznego, jeśli mówić o objęciu arealu w wymiarze globalnym. Znowuż zdarzają się wyjątki i badania, jak „Metateoria językoznawstwa” K. M. Tyszczenki, w której badacz wyprowadził maksymalnie obiektywne prawidłowości na podstawie materiału lingwistycznego szerokiego arealu. Współczesna nauka zakłada możliwość dostępu do publikacji naukowych, przynajmniej tych, które mają uznany status na świecie. Jednocześnie zauważę, że posiadanie statusu „indeksowane w bazach naukometrycznych Scopus/Web of Sciences” nie oznacza, że te wydania są najlepsze. W dziedzinie naukowej mogą być uznane czasopisma, które nie mają indeksowania w wymienionych bazach. Jednak zwrócę uwagę, że bez dostępu naukowca do baz danych światowej nauki postęp naukowy w określonym kraju pozostanie wtórny. Instytucje naukowe, uniwersytety muszą zapewnić naukowcom (badaczom, wykładowcom) dostęp do współczesnych baz danych, możliwość zamówienia określonej monografii naukowej czy czasopisma. I czy wszystko to ma odbywać się kosztem samego badacza czy badaczki? Oto w czym ważne jest zreformowanie systemu podziału środków: naukowcy powinni mieć możliwość uzyskania dostępu do źródła naukowego, i tutaj ważne jest posiadanie „środków obrotowych”, które można przekierować bez biurokratycznych procedur i zawiłości na badania naukowca czy grupy naukowej. Niestety, u nas takich możliwości prawie nie ma, a przez długi czas zagraniczne wyjazdy służbowe były na tyle skomplikowane, że naukowcy brali urlop na własny koszt, aby wziąć udział w konferencji naukowej, nie mówiąc już o tym, aby otrzymać pomoc naukową na udział w sympozjum. Naliczone diety były śmieszne, a samo wsparcie zakładało przechodzenie procedur, po których chęć gdziekolwiek pojechania w celu przedstawienia osiągnięć naukowych była minimalna. Wnioski. Jedynie dialog naukowców z pracami kolegów za granicą może wyprowadzić naukę ze stanu zaściankowości. Ale dzisiaj w tym polu nauki, które zostało uformowane, potrzebny jest zasób, aby uzyskać dostęp do bibliotek i wydań. I właśnie tutaj uniwersytety i instytucje naukowe powinny przeprowadzić reformę. Właśnie w tym planie MON powinno odegrać kluczową rolę, aby uprościć mechanizm nabywania dostępu do baz naukowych i nabywania prac naukowych, potrzebnych określonej katedrze czy wydziałowi. Formalizacja wymogu dołączenia do pracy rad specjalistycznych i kolegiów redakcyjnych czasopism fachowych naukowców, którzy mają publikacje w czasopismach baz SCOPUS/Web of Sciences (wymóg ten dotyczy też tych, którzy pragną zdobyć tytuł naukowy docenta/profesora), przekształca przestrzeń naukową w kolejną formę kapitalizmu, który kolonizuje. Mamy rynek, na którym odbywa się gonitwa za nowym rodzajem usług. Dla postępu naukowego nie ma to żadnego znaczenia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn