Strona · s. 12strona oryginału ↗
Represjonowani krewni Łesi Ukrainki. Poświęcone 150. rocznicy urodzin poetki i pamięci jej bliskich
Слово Просвіти, №04 за 2021 рік
Anna STOLAROWA, członek honorowy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, autorka książki „Charkowska wiosna Łesi Ukrainki”, laureatka nagrody im. Dmytra Bahalija, m. Charków. Kontynuacja. Początek w numerach nr 2, 3 w 2021 r. A w życiu Olgi trwały tragedie. Musiała jeździć do Charkowa do więzienia na Chołodnej Górze, gdzie siedział jej mąż pod bezpodstawnym zarzutem wrogiej działalności w „SWU” (Związku Wyzwolenia Ukrainy). II wojna światowa zastała Olgę w Kijowie. Troszcząc się o zachowanie rodzinnego archiwum, wraz z młodszym synem i siostrą Izydorą w 1943 roku wyjeżdża z Kijowa najpierw do Lwowa. Część archiwum przekazali do Towarzystwa Naukowego im. T. G. Szewczenki, a to, co najcenniejsze (spuściznę epistolarną Łesi), zabrali ze sobą. I już w Niemczech Olga ukończyła pracę rękopiśmienną „Chronologia życia i twórczości Łesi Ukrainki”. Nie wiedziała, że właśnie w tym czasie niedaleko stacjonowała jednostka wojsk radzieckich, w której był jej starszy syn Mychajło, tak jak i on nie mógł wiedzieć, że gdzieś obok jest jego matka. W niemieckim mieście Augsburg 11 listopada 1945 r. zmarła „różana Lilejka”, jak czule nazywała ją Łesia. Na nagrobku Olgi widnieje napis z poezji Łesi – „Gwiazdo moja! Twoje światło wiecznie będzie jasne!”. Wcześnie zmarła Łesia i nie mogła przewidzieć, jak ułoży się życie tej „złotoróżanej Lilejki”. Ale jakby przeczuwała, dedykując jej te wersy jeszcze w kwietniu 1890 roku: Gdy biedną pierworodną przedwcześnie mrozy zetną, I krzaczek lubczyku zimne rosy zroszą, — Nie płacz, moja różo, wiosna zwycięży! Wiosennego ranka śpiewaj, moja droga, wiosenną pieśń! Ze swoim przyszłym szwagrem (mężem siostry Olgi) Mychajłem Krywyniukiem Łesia Ukrainka poznała się w 1896 roku. Niemal od razu poczuli zgodność poszukiwań i przekonań, a poczucie duchowego pokrewieństwa nie było chwilowym błyskiem, lecz towarzyszyło im przez całe życie. Z perspektywy dnia dzisiejszego świetlana postać Mychajła Krywyniuka szczególnie kontrastowo rysuje się na czarnym tle epoki, która była bezlitosna dla jego czystości i szlachetności. Aktywny uczestnik ukraińskiego ruchu socjaldemokratycznego, łącznik, korespondent, wydawca, tłumacz – oto główne sfery jego działalności. I to wystarczyło, by nie uniknąć szpicrut carskich, a później stalinowskich satrapów. A dla Łesi, jak pisze w liście z 9 czerwca 1901 r. do siostry Olgi – „nazywam go swoim bratem, to nie żart i nie próżne słowo, dla mnie on na zawsze jest bratem”. M. Krywyniuk po raz pierwszy został aresztowany 24 listopada 1896 roku. Aresztowania przeprowadził kijowski gubernialny zarząd żandarmerii. M. Krywyniuka, wówczas studenta Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza, postawiono przed sądem w sprawie „Związkowej Rady kijowskich zjednoczonych organizacji studenckich i ziomkostw” oraz za przechowywanie i rozpowszechnianie antyrządowych wydawnictw. Siedział w więzieniu Łukjanowskim (Kijów), 7 stycznia 1898 r. wysłano go do więzienia w Astrachaniu na dwa lata. Łesia Ukrainka przeżywa to i pisze dwa wiersze poświęcone M. Krywyniukowi: „Wiosna zimowa” i „Do towarzysza”: Często latały myśli moje w stronę rodzinną, — Śniegiem spowita, ukryta lodem, leży ona tam za górami. Inne góry przypomniały mi się, ulice inne i budynki… Nagle czegoś przypomniałam sobie wielką, surową budowlę, Bramy z ciężkimi zamkami, straż i wysokie ogrodzenie, A za ogrodzeniem – was, mój towarzyszu, w klatce więziennej. 17 października 1900 r. po powrocie z zesłania M. Krywyniuk miał zamiar wyjechać za granicę w celu kontynuowania nauki, ponieważ w Rosji do żadnej uczelni go nie przyjmowano jako „politycznie niepewnego”. Poetka udzieliła mu pomocy finansowej na wyjazd za granicę. W 1903 r. M. Krywyniuk przyjechał do Pragi i wstąpił na politechnikę. Wracając z San Remo, Łesia Ukrainka postanowiła odwiedzić swojego pobratymca. 15 maja 1903 r. Łesia przyjechała do Pragi. M. Krywyniuk spotkał ją na dworcu, a stamtąd udali się do jego tymczasowego mieszkania. Właśnie wtedy M. Krywyniuk wynajmował lokal pod adresem ulica „Na Bojišti”, 12. Ten budynek zachował się do naszych czasów. Nietrudno wyobrazić sobie, że właśnie w nim w tę wiosenną noc do późna świeciło się jedno okno. Zapominając o zmęczeniu, Łesia chętnie rozmawiała ze swoim szwagrem o wszystkim, co oboje poruszało, chciwie wysłuchiwała nowin, przede wszystkim o siostrze Oldze, która w tym czasie, być może, czekała na świt na więziennych pryczach w zimnym Petersburgu. W najtrudniejszych chwilach prób losu Łesi Ukrainki to właśnie on, rycerz Krywyniuk, znajdował się obok niej. W ciężkim dla niej czasie, 23 lutego 1901 r. z Kijowa do Mińska wyjechał M. Krywyniuk, aby pomagać Łesi w opiece nad chorym S. K. Merżyńskim. Bardzo pomagał Łesi w jej sprawach twórczych. Mieli wspólną pracę o literaturze polskiej, Krywyniuk występował w roli tłumacza w rosyjskim czasopiśmie „Żyzń”. Kiedy Łesia mieszkała w Kutaisi, zwracała się do niego o pomoc: „Proszę was, idźcie do „Wistnyka” we Lwowie i weźcie to, co tam należy mi się za egipskie wiersze, i tamże kupcie dla mnie w składzie te dwa tomy „Materiałów do rusko-ukraińskiej etnologii”, które mają podtytuł „Dziecko w zwyczajach i wierzeniach narodu ukraińskiego”. Wiadomo, że przesyłkę i pieniądze Łesia otrzymała. To był ostatni list pisany do Krywyniuka 11 lipca 1913 r. z Kutaisi z podziękowaniem za przesyłkę i pieniądze oraz podpisem „Wasza Łesia”. Przed wyjazdem w 1909 r. do Egiptu na leczenie Łesia z mężem z Telawi pisali do Krywyniuka: „Macie otrzymać od nas przesyłkę, żeby nasze „Skarby ludowe” gdzieś się nie zapodziały, bo tam jest ponad pół tysiąca melodii”. To materiał ekspedycji etnograficznej, którą Łesia na własny koszt zorganizowała w 1908 r. w celu zbierania pieśni kobziarskich i dum. Wałki, na których nagrano melodie, zostały wysłane do Lwowa do Towarzystwa Naukowego im. T. G. Szewczenki, a teksty pieśni – do Krywyniuka na przechowanie. W liście z 13 maja 1913 r. Łesia udziela M. Krywyniukowi pełnomocnictwa do umowy o wydanie utworów „Pieśń leśna” i „Kamienny gospodarz”. A on daruje Łesi pracę S. Jefremowa „Historia piśmiennictwa ukraińskiego”. W liście do siostry Olgi pisze Łesia 5 listopada 1912 r.: „Historię” Jefremowa już mam – z dedykacją od Mychajła – „Drogiej Łesi Kosacz – Kwitce. Od M. Krywyniuka. 11 sierpnia 1912”. Krywyniuk nie miał łatwego życia. 10 września 1907 r. został ponownie aresztowany i przebywał w więzieniu do czasu procesu, który 16 stycznia 1908 r. jednak go uniewinnił. Dziesięć lat później, w 1917 r., był okres nadziei na szczęśliwe życie. Na początku lat 20. pracuje w Instytucie Języka Ukraińskiego Wszechukraińskiej Akademii Nauk. Ale w rzeczywistości były to tułaczka, bezrobocie i znów represje polityczne. W 1930 r. aresztują go pod bezpodstawnym zarzutem wrogiej działalności w „SWU”. Cudem udało mu się wyrwać ze stalinowskiego kotła. Lecz nowy smutek i niepowodzenia przyniosła II wojna światowa. Jeszcze 15 czerwca 1941 r. nie zwiastowało żadnego nieszczęścia. Krywyniuk spokojnie wyjeżdża do Moskwy, gdzie mieszka Kłymient Kwitka. Tam przyjeżdża jego starszy syn Mychajło, który pracował w Swierdłowsku jako inżynier transportu kolejowego.
Syn i ojciec razem wyruszyli z Moskwy do Swierdłowska. Początek wojny zastał ich w pociągu. Syn od razu poszedł na front. A starszy i chory ojciec pozostał w nieznanym mieście samotny. Olha tak i nie dowiedziała się o losie starszego syna i męża. Dopiero później krewni ustalili, że mąż Olhy przeżył wojnę. Lecz stał się tragiczny przypadek (choć nie wiadomo dokładnie, czy był to przypadek) – 1 września zginął pod kołami pociągu (obok torów kolejowych znajdowała się jego grządka z ziemniakami). Kiedy syn powrócił po wojnie do Swierdłowska, nie udało mu się odnaleźć grobu ojca. 21 marca 1888 r. w rodzinie Kosaczów urodziło się szóste dziecko, Izydora. Jako najmłodszą wszyscy ją kochali. W poemacie „Dawna bajka” Łesia zachwyca się tym imieniem: Dumnie, wspaniale, promiennie Złociste świecą gwiazdy, Lecz żadna z nich nie może Dorównać Izydorze! Łesia trzykrotnie ratuje jej życie. Pierwszy raz, gdy dwuletnia siostrzyczka zachorowała na błonicę. Rodzicom lekarze powiedzieli, że dziecko nie przeżyje. U matki nastąpiło załamanie nerwowe i nie mogła opiekować się dzieckiem. Wtedy starszy brat Mychajło (był jej ojcem chrzestnym) i Łesia ani na chwilę nie zostawiali dziecka, skrupulatnie wykonywali wszystkie zalecenia lekarza i uratowali Izydorę. Drugi raz Łesia uratowała siostrę w 1905 r., kiedy ta była studentką w Petersburgu i zachorowała na dur brzuszny. Łesia pojechała do siostry i opiekowała się nią aż do całkowitego wyzdrowienia. O trzecim przypadku później. A Izydora była przy Łesi w ostatnich dniach jej życia w Surami, pisze ona: „Przed śmiercią całe jedzenie Łesi zbrzydło, oprócz jeżyn. Na szczęście w górach było tych jagód dużo. Zbierałam je i robiłam Łesi lody. Nie na darmo pozbawiony radości Łukasz w „Pieśni leśnej” prosi, błąkając się po jesiennym lesie, by Los podał mu choć gałązkę jeżyny. Może Łesia wspominała tę jagodę z rodzinnych gajów i dlatego nie była ona dla niej wstrętna, kiedy już wszystko, co jadalne, straciło smak”. Izydora ukończyła Kijowski Instytut Politechniczny, zdobyła zawód agronoma. Pracowała w placówkach naukowo-badawczych, wykładała w instytucie rolniczym w Białej Cerkwi na Kijowszczyźnie. Krewnym Łesi bacznie przyglądało się GPU-NKWD, uważnie badając ich działania i najbliższe otoczenie. W sierpniu 1929 r. przeprowadzili rewizję w mieszkaniu Olhy i Izydory, które w tym czasie mieszkały razem z matką w Kijowie. Skonfiskowali korespondencję. Nie odważając się od razu ogłaszać „kontrrewolucyjnej” działalności sióstr Łesi, najpierw wystosowali wobec nich swoiste ostrzeżenie, represjonując w latach 1929-1930 ich mężów. A już na początku września 1937 r. NKWD wydało postanowienie o celowości uwięzienia Izydory w kijowskim więzieniu. Zarzucono jej przestępstwa przewidziane w artykułach 54-10, 54-11 Kodeksu Karnego USRR – udział w kontrrewolucyjnym ugrupowaniu nacjonalistycznym oraz działalność kontrrewolucyjną. Do przestępstw zaliczono także utrzymywanie kontaktów z krewnymi za granicą (siostra Oksana w Pradze, brat Mykoła w Polsce, jego żona z synem w Czechach lub Francji, rodzina wuja M. P. Drahomanowa w Bułgarii) – wszyscy oni znaleźli się tam nie z własnej woli. Uzupełniono oskarżenie o to, że jest żoną skazanego – aktywnego uczestnika „Związku Wyzwolenia Ukrainy”. 10 września 1937 r. przeprowadzono rewizję w jej mieszkaniu i aresztowano Izydorę. Stanowczo odmawiała przyznania się do winy, jednocześnie nie mogła zaprzeczyć, że ma krewnych za granicą, choć nie wiedziała o nich niczego dokładnie. Z działań śledztwa było jasne, że kierownicy NKWD chcą odizolować Izydorę i Olgę, których mieszkanie w Kijowie stało się centrum skupiającym ukraińską inteligencję, a następnie w trybie pozasądowym fizycznie się z nimi rozprawić. 20 listopada 1937 r. trójka wydała decyzję, w której I. Kosacz oskarżona została o to, że prowadziła wśród studentów kijowskiego instytutu rolniczego „kontrrewolucyjną działalność nacjonalistyczną”. Oceniono to na 8 lat łagrów poprawczych i 4 lutego 1938 r. wysłano ją do łagru w Onedze. Wszystko to działo się w czasie, gdy w kraju Rad hucznie obchodzono 25-lecie śmierci pisarki Łesi Ukrainki – klasyka literatury ukraińskiej. W 1939 r. nastąpiło zjednoczenie ziem zachodnich z radziecką Ukrainą. Teraz po raz trzeci życie Izydorze uratowało imię Łesi Ukrainki. Jesienią 1939 r. reprezentacyjna delegacja radzieckiej Ukrainy odwiedziła Galicję, gdzie znana pisarka Olha Kobylańska zapytała o los sióstr Łesi Ukrainki. I było wtedy niezręcznie delegacji radzieckich pisarzy powiedzieć, że krewni jej przyjaciółki marnieją w łagrach. Izydorę zwolniono po cichu, ale proces badania sprawy trwał prawie rok. Powróciła do Kijowa na początku 1940 roku. Po zwolnieniu Izydorę i Olgę włączono do prowadzenia działań poświęconych 70-leciu urodzin Łesi Ukrainki, które zamierzano obchodzić w 1941 roku. Dla wydziału propagandy i agitacji KP(b)U ważna była ich obecność, a nie ich wspomnienia. Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
