Strona · s. 13strona oryginału ↗
Oracz literackiej niwy: w 96. rocznicę urodzin Petra Rotacza
Слово Просвіти, №04 за 2021 рік
Halina PUSTOWHAR, m. Połtawa
Szedłem wśród czarnej złości.
Strome, strome drogi się ścielły,
Obok chylili się niewolnicy,
A dumni rzadko się spotykali.
P. Rotacz
Mówił o sobie: jestem zwykłym pracownikiem kultury. Skromny człowiek o cichym głosie, obalił rozpowszechnione przekonanie, że „jeden w polu nie wojownik”. I przeżył życie typowego ukraińskiego inteligenta – nie dzięki, lecz wbrew.
24 stycznia 1925 roku na chutorze Kaleniwszczyna na Romenszczyźnie urodził się przyszły poeta, prozaik, literaturoznawca, encyklopedysta i tłumacz Petro Rotacz. Miłości do Ukrainy zaszczepił mu ojciec. Czytał małym dzieciom nocami *Kobzarza* Szewczenki. Później z tej miłości wyrosło pragnienie zbadania życia Szewczenki i jego związków z Połtawszczyzną.
Według miar systemu sowieckiego Petro Rotacz był trzykrotnie nieprawomyślny: pochodził z rodziny rozkułaczonej, w 1942 roku trafił jako ostarbajter do Niemiec, gdzie w ciągu kilku lat nawiązał kontakty z ukraińskim ruchem patriotycznym. Wówczas także za granicą ukazała się drukiem jego powieść o Hołodomorze w latach 1932–1933, którego jako dziecko widział na własne oczy. Dlatego, gdy pod wpływem uczuć patriotycznych Rotacz powrócił na ojczyznę, od razu znalazł się pod uważnym nadzorem KGB. Pojawiły się przeszkody w zdobyciu wyższego wykształcenia i dopiero w 1949 roku udało mu się wstąpić do Połtawskiego Instytutu Pedagogicznego. Tam poznał przyszłą żonę, z którą przeszedł całe życie. Małżeństwo wynajmowało mieszkanie przez 10 lat. W tym czasie Petro Petrowycz musiał pracować jako urzędnik, dziennikarz radiowy, bibliotekarz szkolny, nauczyciel języka i literatury. Następnie otrzymali własne mieszkanie przy ulicy Żowtniewej, gdzie przez długi czas mieszkali w dwóch pokojach razem z synem i matką. A do tego dzieliliśmy powierzchnię mieszkania… z książkami.
„Książki były pasją Petra Petrowycza – wspominała żona Alla Ołeksandriwna. – Pierwszym naszym zakupem była… szafa na książki. Potem szaf zrobiło się aż pięć, ale i tak ich brakowało”.
Pod koniec lat 50. Petro Rotacz zaczął układać słownik bibliograficzny „Literacka Połtawszczyzna”, w którym jako pierwszy wprowadził do obiegu naukowego biografie represjonowanych rodaków-pisarzy, łącznie 577 haseł osobowych. Omijając zakazy, drukował się w wydawnictwach ukraińskich i rosyjskich, w czasopismach zagranicznych. Jednak wówczas nawet słowniki nie stały poza polityką. Z powodu obiektywizmu w badaniach naukowych i swojego wyraźnego stanowiska obywatelskiego Petro Rotacz w latach stagnacji na długo popadł w wielką niełaskę systemu totalitarnego – aż do nagonki w prasie i zakazu druku w wydawnictwach lokalnych.
„Co miesiąc wzywano mnie do KGB, nakłaniano do współpracy z organami. Obiecywano w zamian zdjęcie zakazu publikowania. Odpowiedziałem: niech lepiej inni śledzą mnie, niż ja kogokolwiek” – napisze we wspomnieniach Petro Petrowycz.
Nacisk moralny, tajna inwigilacja, kontrola listów, podsłuchiwanie rozmów telefonicznych – wszystko to trwało nawet w latach 80., w czasach tak zwanej pieriestrojki Gorbaczowa. Ale Petro Rotacz uparcie orał swoją literacką niwę. Biurko zamienił w pole bitwy o sprawę ukraińską. Wszyscy odnotowywali jego zdumiewającą pracowitość.
„Potrafił siedzieć przy pracy cały dzień. Jeśli odezwiesz się do niego w jakiejś sprawie, zawsze wzdychał: »Przecież dopiero zaczynam pracować!« Nie zauważał czasu, a jednocześnie bał się go marnować” – opowiadała Alla Ołeksandriwna.
Każda jego praca to bezcenny skarb dla nauczycieli, bibliotekarzy i po prostu miłośników rodzimego słowa. Ułożył kalendarz literacki „Kłoski z literackiej niwy” – 131 opowieści o pisarzach, rozmieszczonych według cyklu rocznego. „Rozproszeni po obcej ziemi: połtawianie na emigracji” – to badanie drogi twórczej pisarzy, którzy zmuszeni byli opuścić podsowiecką Ukrainę. Jest autorem blisko trzech tysięcy artykułów w wydawnictwach encyklopedycznych i dwudziestu pięciu książek.
Ale dziełem swojego życia Petro Rotacz uważał Połtawską Szewczenkianę (sam nazywał ją próbą regionalnej encyklopedii szewczenkowskiej). Nad wydawnictwami takiej objętości pracują instytuty. On sam poradził sobie z tym zadaniem w pojedynkę. Począwszy od lat 60. Rotacz wnikliwie zbierał i porządkował wiadomości o pobycie Tarasa Szewczenki w guberni połtawskiej, miejscach, które odwiedzał, ludziach, z którymi się spotykał, o artystach i zespołach artystycznych, które dotykały tematyki szewczenkowskiej w twórczości itd. Starannie zestawiał i sprawdzał wszystkie fakty, i nawet naukowcy przyznawali, że wiadomości podane przez Rotacza są wiarygodne.
Pierwsze fragmenty „Szewczenkiany” ukazywały się w czasopiśmie „Dobromysł” już na początku lat 90. Zwrócenie uwagi władz na ten projekt udało się jednak dopiero w latach 2007–2010. Wówczas wydanie obu tomów sfinansowało Zarząd Polityki Informacyjnej i Wewnętrznej Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Niestety, autor zdążył zobaczyć tylko egzemplarz sygnalny pierwszego tomu. Dokończenie sprawy powierzył inicjatorce projektu wydawniczego Hannie Hryban, i to moralne zobowiązanie udało się wypełnić w 2012 roku.
Wiele pracy przy wydaniu książki wnieśli znany archiwista Taras Pustowit, żona autora Alla Ołeksandriwna, syn Ołeksandr. O zakresie pracy świadczy choćby liczba artykułów, które weszły do drugiego tomu – prawie półtora tysiąca. Encyklopedia zyskała rozgłos, wysoko oceniono ją w Narodowym Rezerwacie „Ojczyzna Tarasa Szewczenki” oraz w izbie-muzeum poety w Petersburgu, gdzie książka zajmuje eksponowane, poczesne miejsce.
Właśnie praca Rotacza dowodzi, że związki Tarasa z Połtawszczyzną były silniejsze niż z innymi zakątkami Ukrainy. Tu poeta przebywał w latach 1843–1846, odwiedził ją także po powrocie z zesłania, już w 1859 roku. W tym czasie odwiedził 120 miejscowych miast, miasteczek, wsi i chutorów, co odzwierciedlił w swoich utworach. Właśnie na Połtawszczyźnie Kobzarz napisał takie przełomowe dzieła, jak „I umarłym, i żywym…”, misterium „Wielki loch”, „Rozryta mogiła”, „Chołodny Jar”, poemat „Kaukaz”,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
