Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
jej wartości, ideę wolności, naszą narodową tożsamość przed rosyjskim agresorem. Daleki 1918 rok, Dmytro Doncow opublikował swoją pracę „Mazepa i mazepinstwo”, w której wzywał, „aby Idea, w imię której ryczały działa i grzmiały samopały w 1709 roku, nie umarła wraz z tymi, którzy wtedy o nią walczyli”. Chwała Bogu, ona żyła i była niezniszczalna w szeregach rycerzy pod Krutami, a dziś żyje w sercach godnych czci naszych współczesnych Wojowników-Obrońców Ukrainy. Jest niezniszczalna i wieczna. Chwała Bohaterom!
Heorhij FILIPCZUK, pierwszy zastępca przewodniczącego zarządu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
SWIATOSŁAW WASYLCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Mija już 106 lat. Wspomnienie wielkiej przeszłości, która wówczas sprawiła, że ukraiński świat zapłonął ideą Szewczenkowskiej Wolności. Od ponad wieku Ukraina i Ukraińcy czczą Bohaterów Kruty. Nie poległych, nie pokonanych, lecz wojowników, którzy pragnęli Życia i bronili go w walce z odwiecznym wrogiem, moskalem. Wszystkie kolejne pokolenia, które przeżyły narodziny narodu i represje, wzloty ducha narodowego „rozstrzelanego odrodzenia” oraz hołodomory-ludobójstwa, czerpały inspirację z duchowego protestu szestdziesiątników, pragnęły odrodzonej Niepodległości Ukrainy, i wszystkie one pamiętały, godnie czciły i były dumne z Bohaterów na Askoldowej mogile.
Bo Kruty dla Ukrainy to, jak pisał Jewhen Małaniuk, coś, co „wdarło się jak świeże powietrze do zakurzonych sal Centralnej Rady z ziemi czernihowskiej”. Rzeczywiście, w tym niespokojnym okresie historii narodowej nawet znaczące dla narodu idee IV Uniwersału straciłyby swoją wartość i filozofię twórczą narodu, gdyby pod nim nie został złożony podpis krwią ukraińskiej młodzieży. Właśnie wtedy odradzał się obraz nowego Ukraińca, który znów stanął na rodzinnej ziemi po mazepińskiej Połtawie. Historia toczy się dalej, powtarzając się w wymiarach już dzisiejszej wojny z nieludzkim moskalem. Obecnie tysiące nowych „krutjan” broni Ukrainę
TAMARA HUNDOROWA
12–13
Tłumaczenie maszynowe
W tym dniu, 106 lat temu, pod stacją Kruty doszło do boju między ukraińskimi studentami Kijowa oraz oddziałami armii UNR a rosyjsko-bolszewickimi okupantami. Bój ukraińskich żołnierzy zatrzymał wroga na cztery dni, które były decydujące dla uznania samodzielnej Ukraińskiej Republiki Ludowej za podmiot stosunków międzynarodowych podczas podpisania traktatu pokojowego w Brześciu z państwami Czworogłowego Sojuszu. Tym samym studencka młodzież oraz oficerowie, którzy dowodzili oddziałami armii UNR pod Krutami, przywrócili ciągłość ukraińskiego państwowotwórstwa od epoki książęcej, kijowskich książąt Askolda i Dira, do Ukraińskiej Republiki Ludowej. Studencka młodzież z lat 1917–1918 okazała się bardziej świadoma i mądrzejsza od doświadczonych żołnierzy, zatrutych bolszewickim odurzeniem, którzy wroga przyjęli za przyjaciół i dlatego nie stawiali oporu okupantowi albo przechodzili w jego szeregi. Bój pod Krutami 29 stycznia 1918 roku trwał 8 godzin. Straty Ukrainy wyniosły 70–100 obrońców, w tym 27 żołnierzy Studenckiej Czoty, którzy dostali się do niewoli i zostali zamordowani oraz zamęczeni. A w marcu 1918 roku z wielkim udziałem ludzi i z honorami zostali pochowani na Askoldowej Mogile. Pamięć o dniach naszych wyzwoleńczych zmagań oraz o poległych studentach, którzy stanęli w obronie ukraińskiego suwerennego państwa na stacji Kruty przeciwko rosyjsko-bolszewickiej nawale w styczniu 1918 roku, skłania miłujących wolność Ukraińców do corocznego przychodzenia na Askoldową Mogiłę, aby uczcić pamięć sławnych rycerzy, którzy swój czyn świadomie przemienili w nieśmiertelność. Nie mieli oni doświadczenia ani żołnierskiej waleczności, ale mieli wolę obrony Ukrainy i miłość do Ojczyzny. Ponad 100 lat miłujący wolność Ukraińcy zachowują pamięć o młodych rycerzach poległych za niepodległą Ukrainę – Bohaterach Kruty, na przykładzie których wychowywały się tysiące nowych bojowników o wolność Ukrainy. Od 1991 roku naród ukraiński po raz kolejny, z własnej woli, odbudował państwowość. 32 lata, krok za krokiem, w rewolucjach i wojnie z komunistycznym dziedzictwem oraz moskiewskim okupantem, potwierdzał swoją wolę życia. Ale wojna i nieszczęście, jakie na początku XXI wieku przyniosła Ukrainie moskiewska horda, wzmocniły naród ukraiński i dają nam szansę potwierdzić swoje istnienie na tym świecie jako potomków wielkich przodków. Musimy powstrzymać imperium oraz światowe zło, które to imperium rodziło przez stulecia, a narody przez nie uciskane muszą otrzymać własne suwerenne państwa i wolne życie. Pamiętajmy o rycerzach minionych wieków i nie zapominajmy o tych, którzy obecnie zdobywają nie tylko sławę i wolność dla współczesnej Ukrainy, ale również prawo do istnienia na tym świecie, zarówno dla Ukrainy, jak i dla narodów, które znalazły się na krawędzi zagłady przez rashyzm. Władzy i wszystkim Ukraińcom musimy przypomnieć: wróg jest wielki i podstępny, dlatego wymaga od nas mobilizacji wszystkich dostępnych zasobów ludzkich, finansowych i materialnych dla osiągnięcia zwycięstwa; władza, państwo i społeczeństwo obywatelskie muszą działać wspólnie, licząc na własne siły, co pozwoli stworzyć warunki do produkcji broni zwycięstwa, przygotowania dobrze wyszkolonej rezerwy, zmniejszenia strat sił obronnych. Zachowujmy pamięć o dniach naszych wyzwoleńczych zmagań i o naszych Bohaterach! Chwała Bohaterom Kruty! Chwała Siłom Zbrojnym Ukrainy! Chwała Ukrainie!
29 stycznia 2024 r., Kijów, Askoldowa Mogiła
PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrpoczty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2024 rok (s. 24). Cena wzrosła dwukrotnie z przyczyn niezależnych od redakcji i wynosi: 1 mies. — 60 hrywien. 3 mies. — 180 hrywien. 6 mies. — 360 hrywien. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
okupantów i umożliwił ukraińskiej delegacji wzięcie udziału w negocjacjach w Brześciu Litewskim, gdzie rządy wielu państw uznały bitwę pod Krutami za atak Rosji na Ukrainę oraz zdolność Ukrainy do stawiania zbrojnego oporu. Przyczyniło się to do tego, że Ukraińską Republikę Ludową uznało za niepodległe państwo 46 krajów świata, a także do podpisania traktatu o przyjaźni z Austrią i Niemcami, zgodnie z którym od 18.02.1918 roku do kwietnia 1918 roku wojska tych krajów oczyściły całe terytorium Ukrainy z moskiewsko-bolszewickich najeźdźców. A na początku lutego 1918 r. wojska moskiewskie wtargnęły do Kijowa i dokonały krwawej rozprawy z kijowianami Ukraińcami. Tak okrutnej krwawej rozprawy Kijów nie zaznał jeszcze od czasów najazdu tatarsko-mongolskiego: „Na ulicach łapali wszystkich, którzy rozmawiali po ukraińsku, nosili wyszywankę i mieli wąsy. W Parku Maryjskim sadyści M. Murawjowa rozstrzelali 200 uczniów gimnazjów i szkół zawodowych. Rozstrzeliwali za „burżuazyjny wygląd”, za „krzywe spojrzenie”, za „każde ukraińskie słowo” albo po prostu tak...” – pisał Wołodymyr Sosiura. Wtedy jeszcze młody poeta Pawło Tyczyna napisał wiersz „Pamięci trzydziestu”, ale ten wiersz został zakazany przez władzę radziecką i zapomniany. Dopiero w latach 90. po raz pierwszy o Bohaterach Krut wspomnieli przedstawiciele Ludowego Ruchu Ukrainy i ustawili w miejscu ich śmierci drewniany krzyż. W latach niepodległości Ukrainy w miejscu śmierci Bohaterów ustawiono pomnik. I dopiero w latach prezydentury W. Juszczenki na Ukrainie zaczęto przeprowadzać działania na rzecz przywrócenia pamięci historycznej Ukrainy, o Hołodomorach, a 25 sierpnia 2006 roku otwarto Kompleks Pamięci „Pamięci Bohaterów Krut” na stacji kolejowej Kruty (wieś Pamiatne w rejonie borzniańskim obwodu czernihowskiego). Heroiczny, ofiarny czyn Bohaterów Krut był i jest przykładem oddania i poświęcenia w służbie Ukrainie dla wszystkich następnych pokoleń bojowników o wolność Ukrainy oraz dzisiejszych żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy, którzy bronią Ukrainy przed moskiewskimi okupantami, którzy dopuszczają się takich samych okrucieństw, jakich dokonywali moskiewsko-bolszewiccy najeźdźcy, i powtarzają czyn Bohaterów Krut. Wieczna pamięć i chwała Bohaterom Krut oraz wszystkim bojownikom o wolność Ukrainy, żołnierzom Sił Zbrojnych Ukrainy. Ale wierzymy, że: Ukraina zwycięży Wszystkich przeklętych wrogów I zmartwychwstanie z ruin, I będzie żyć wieki wieków! Bo my – naród Bohaterów, Tego nam nie odbierzesz. Chwała drogiej Ukrainie! I Bohaterom chwała też!
Tłumaczenie maszynowe
Kazymyr JAREMA, historyk, publicysta, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Na Askolodowej mogile Ukraiński kwiat! – Krwawą drogą Nam iść w świat. Pawło Tyczyna Zaostrzenie kryzysu gospodarczego i politycznego w latach pierwszej wojny światowej doprowadziło do tego, że w niektórych walczących wówczas krajach doszło do rewolucji. W carskiej Rosji lutowa rewolucja burżuazyjna doprowadziła do tego, że car Mikołaj II 12.03.1917 roku abdykował, a władzę w Rosji przejął Rząd Tymczasowy. Skorzystały z tego patriotyczne siły Ukrainy, zebrały się w Kijowie 17.03.1917 r. i utworzyły Ukraińską Centralną Radę (UCR) na czele z M. Hruszewskim. Przewodniczącym ukraińskiego rządu wybrano W. Wynnyczenkę, a dowódcą ukraińskiego wojska – S. Petlurę. Głównym błędem UCR było to, że w swoich pierwszych trzech Uniwersałach ogłaszała dążenie do autonomii Ukrainy w składzie państwa rosyjskiego, ponieważ nie dało jej to możliwości stworzenia należytego wojska oraz rozszerzenia i umocnienia władzy na całym terytorium Ukrainy. A kiedy UCR w III Uniwersale ogłosiła utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej 20.11.1917 r., bolszewicka władza Rosji wysłała do Kijowa ultimatum i faktycznie rozpoczęła wojnę przeciwko Ukrainie. Dopiero po tym 22.01.1918 r. UCR Ukrainy przyjęła IV Uniwersał, w którym ogłoszono, że URL jest samodzielnym, niepodległym państwem. Ale zostało to zrobione zbyt późno. Moskiewsko-bolszewickie wojska nacierały wielkimi siłami w dwóch kierunkach. W ciągu stycznia 1918 roku okupowały Lewobrzeżną Ukrainę. Na Kijów szło bolszewickie zgrupowanie w liczbie 7 tysięcy ludzi pod dowództwem byłego carskiego generała M. Murawjowa. URL nie była gotowa do wojny, nie miała armii. S. Petlura zebrał 15-tysięczne wojsko i prowadził walki przeciwko innemu zgrupowaniu bolszewików pod miastem Bachmacz. Kijów odmówiły bronić tysiące ukraińskich wojskowych, którzy byli w Kijowie, a zadeklarowali neutralność. Dlatego przeciwko wrogom pod Krutami wystąpiły cztery sotnie Pierwszej Kijowskiej Szkoły Junackiej i pierwsza sotnia kurenia studenckiego. Jasne, że siły nie były równe. Najtragiczniejsze momenty walki opisał jej uczestnik – porucznik armii URL Mychajłyk: „Gęste szeregi szarych i czarnych postaci szły w pełnym wzroście. Z okopów zaczęły strzelać nasze 40 karabinów maszynowych i karabiny trzech sotni junaków oraz kurenia studenckiego. Padały czarne postacie, za nimi szły nowe, znowu padały i znowu szły... Ale różne wieści – „nie ma naboi”, „psują się karabiny maszynowe” – przeleciały po okopach, i wtedy czarne postacie podniosły się, usłyszano okrzyki „Ura”, „Sława”, i wszystko się pomieszało. Strzelali do siebie nawzajem. Ociekające krwią bagnety”. Pod wieczór obrońcy Krut wycofali się do eszelonu, ale jedna czota studencka zabłądziła w zmroku i wyszła na stację Kruty, która już była zajęta przez bolszewików. Wszystkich młodych ukraińskich patriotów wzięto do niewoli i dokonano na nich krwawej rozprawy na miejscu. Jak świadczyli naoczni świadkowie, początkowo ich rozstrzeliwano, a potem dobijano bagnetami i nożami. Urodzony na Zachodniej Ukrainie uczeń 7 klasy gimnazjum Hryhorij Pipśkyj przed rozstrzelaniem zaśpiewał hymn „Jeszcze nie zginęła Ukraina”, który podchwycili jego towarzysze broni. Rząd URL przeprowadził uroczysty pogrzeb wszystkich 27 Bohaterów spod Krut, chowając ich na Askolodowej mogile w Kijowie. Heroiczny, ofiarny czyn Bohaterów spod Krut na tydzień zatrzymał natarcie moskiewsko-bolszewickiego
Tłumaczenie maszynowe
Wiaczesław HUK, Dmytro CZYSTIAK, sekretarze Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy
26 stycznia w Literacko-memorialnym Muzeum-Mieszkaniu P. H. Tyczyny, w gronie miłośników prawdziwej poezji, odbyło się wręczenie Ogólnoukraińskiej Nagrody Literackiej im. Pawła Tyczyny za 2023 rok. Jej laureatami zostali: Ihor Kuryliw za zbiór poetycki „Za nicią Ariadny” (m. Kijów) oraz Stanisław Nowicki za zbiór poetycki „Przedmilczenie” (m. Winnica). Moderatorem spotkania był przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Myhajło Sydorżewski, który zaznaczył, że misja Pawła Tyczyny jako wybitnego ukraińskiego artysty wciąż czeka na godne docenienie, ponieważ strzegł on naszej tożsamości, którą Rosja tak zajadle teraz próbuje zniszczyć, a jego twórczość zasługuje na głębsze i bardziej obiektywne badania. Prezentując książki laureatów tegorocznej nagrody, przewodniczący NSPU podkreślił ich oryginalność, plastyczność i obrazowość. Gościnni gospodarze Muzeum powitali uczestników spotkania, ucieszyli nowymi wydaniami „Słonecznych klarnetów” oraz poematu-symfonii „Skoworoda” (w opracowaniu S. Hałczenki i S. Telniuka), a także zapoznali z zaplanowaną działalnością artystyczną. Ukraiński dyrygent, działacz kulturalno-społeczny, folklorysta, śpiewak, poeta, Narodowy Artysta Ukrainy Ihor Kuryliw zaznaczył, że w swoim czasie Paweł Tyczyna przyczynił się do powstania Narodowego Zasłużonego Akademickiego Ukraińskiego Chóru Ludowego Ukrainy im. Hryhorija Werowki, aby przekazać ludziom naszą ukraińską pieśń. Ponadto I. Kuryliw zauważył, że poezja i pieśń są ze sobą związane, a kto śpiewa, ten modli się podwójnie, i zaznaczając, że zafascynowany jasną paletą poetyckich obrazów Pawła Tyczyny, nazwał go „kompozytorem poezji”.
Pisarz i tłumacz, profesor Dmytro Czystiak przeczytał własny przekład na język francuski wiersza P. Tyczyny „Ani Zeus, ani Pan, ani Gołąb-Duch…” i dodał, że to właśnie „Słoneczne klarnety” nadały nazwę antologiom poezji ukraińskiej od T. Szewczenki do naszych dni, które ukazały się w czasie wojny po francusku, włosku i albańsku we współpracy z zagranicznymi pisarzami-tłumaczami. Zauważył także, że NSPU dołożyła wysiłków, aby zneutralizować zgubne inicjatywy dotyczące zmiany nazw prospektów P. Tyczyny i M. Bażana w Kijowie, oraz odnotował wysoki poziom dzieł wyróżnionych w tym roku.
Pisarz i tłumacz, sekretarz NSPU Ołeksandr Bożko dodał, że to wręczenie jest ważnym wydarzeniem w życiu duchowym, oznaką tego, że książki znalazły swojego czytelnika. Zaznaczył również, że w tym roku było hojne grono utalentowanych, ciekawych poetów, którzy ubiegali się o nagrodę. O zbiorze poetyckim Ihora Kuryliwa O. Bożko powiedział, że zachwyca wyważeniem, dojrzałością i aforystycznością, a to przypomina utwory Marka Aureliusza, natomiast o „Przedmilczeniu” Stanisława Nowickiego –
że młody poeta ma własną wizję, własny burzliwy świat poetycki. Pisarz i sekretarz NSPU Borys Ponomarenko zauważył, że bardzo dobrze, gdy do współczesnej ukraińskiej poezji przychodzi młodzież ze swoim sposobem postrzegania świata, językiem i obrazami. O poezji Ihora Kuryliwa B. Ponomarenko powiedział, że w niej każde słowo jest na swoim miejscu, a utwory brzmią jak modlitwa. Na zakończenie śpiewak i kompozytor Roman Smoliar oraz pianistka Anna Poliszczuk wykonali utwory wokalne na wiersze Pawła Tyczyny, zwłaszcza „Ви знаєте, як липа шелестить…”, „На майдані коло церкви” i „Мадонно моя…”.
Uczestnicy jednomyślnie stwierdzili, że Nagroda im. Pawła Tyczyny, jedna z najbardziej prestiżowych w Ukrainie, pod kierownictwem przewodniczącego jury Pawła Mowczana zdobywa zasłużony autorytet, a tegoroczni laureaci — i wyważone aforystyczne słowo Ihora Kuryliwa, i metaforycznie bogate twórcze wyznanie Stanisława Nowyckiego — są tego jasnym potwierdzeniem. Życzmy zatem autorom w przyszłości nowych twórczych poszukiwań i odkryć, dzieł i przemian, bo wyjątkowa twórczość Pawła Hryhorowycza jest niewyczerpalnym źródłem inspiracji.
Tłumaczenie maszynowe
Marsz pamięci – coroczne upamiętnienie wyczynu i ofiar obrońców Niepodległości oraz europejskiego wyboru Ukrainy. Od Lądzkiej Bramy na Majdanie Niepodległości z flagami, kwiatami i portretami pierwszych Bohaterów Rewolucji Godności, których później nazwano Bohaterami Niebiańskiej Setki, ruszyli ci, dla których ważne było uczczenie niewinnych ofiar zbrodniczego reżimu byłego prezydenta Janukowycza i jego popleczników. Dziesięć lat temu napięcie między pokojowymi protestującymi Rewolucji Godności a uzbrojoną ochroną ówczesnej zbrodniczej władzy wzrosło. Popłynęła pierwsza krew. Rano 22 stycznia 2014 roku śmiertelne rany odnieśli 20-letni Serhij Nihojan z obwodu dniepropetrowskiego oraz 25-letni Białorusin Mychajło Żyzniewski. Ranny tego dnia 45-letni lwowianin Roman Senyk zmarł po kilku dniach w szpitalu. Również 22 stycznia pod Kijowem znaleziono ciało porwanego dzień wcześniej lwowianina Jurija Wierbyckiego ze śladami tortur. Kilka dni później zmarli majdanowcy Ołeksandr Badera i Bohdan Kalyniak. Dziesięć lat z rzędu Narodowy Memoriał Bohaterów Niebiańskiej Setki – Muzeum Rewolucji Godności gromadzi niebawem zgłoszonych i bliskich zabitych Bohaterów Majdanu, aby przypomnieć wszystkim, jaką cenę Ukraina płaci za niepodległość i powrót do europejskiego domu. Pamiętanie o tych tragicznych wydarzeniach i wyciąganie wniosków z tego, co się stało, to zabezpieczenie przed odrodzeniem imperialnego „związku”. Przy memoriale, na miejscu śmierci Białorusina Mychajły Żyzniewskiego, sygnalista Majdanu Kostiantyn Ołijnyk zagrał „Czerwoną Kalinę” oraz „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”. Uczestnicy wydarzenia złożyli kwiaty i zapalili znicze, a przy tablicy pamiątkowej Serhija Nihojana kapłan PCU odprawił nabożeństwo żałobne. Dzień wcześniej w Muzeum Majdanu otwarto wystawę „Ziemskie drogi Bohaterów Niebiańskiej Setki”, która jest nie tylko sposobem uczczenia pamięci naszych rycerzy-obrońców, ale także próbą stworzenia współczesnej narracji o „gorącej historii” i jej bohaterach. W szerokim kontekście historycznym ukraińskiego społecznego oporu po raz pierwszy zaprezentowano emocjonalne i dramatyczne artefakty, udostępnione przez rodziny Bohaterów Niebiańskiej Setki. Pamięć o obrońcach staje się naszą potężną bronią w walce z moskiewską ordą, zabezpieczeniem przed amnezją historyczną i narzędziem konsolidacji społeczeństwa.
Przygotował Hiorhij Łukianczuk. Zdjęcie z profilu Muzeum Majdanu na Facebooku.
Tłumaczenie maszynowe
23 stycznia minęło 75 lat od dnia urodzin utalentowanego ukraińskiego pisarza, tłumacza, artysty, historyka sztuki Hryhorija Czubaja. Rówieński oddział obwodowy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki zainicjował uroczystości z okazji jubileuszu sławnego rodaka wraz z wręczeniem obwodowej nagrody „proświtańskiej” imienia Hryhorija Czubaja.
Natalija SAWCZUK, członkini zarządu Rówieńskiego oddziału obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
W eleganckiej sali Rówieńskiej Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej zebrali się „proświcianie”, pisarze, wielbiciele twórczości genialnego poety, charyzmatycznego przedstawiciela tak zwanego „wypchniętego pokolenia artystów”, których losy złamał system sowiecki. Inspirująco, przekonująco i przejmująco wplatały między wystąpieniami historie z życia i twórczości Hryhorija Czubaja, oparte na trafnie dobranych utworach artysty, badaniach, analizach i wspomnieniach współczesnych, prowadzące: Myrosława Kosariewa, weteranka ruchu „proświtańskiego”, sekretarz odpowiedzialna obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, oraz Iryna Syczyk, młoda „proświcianka”, autorka kalendarza patrioty 2024. Scenariusz wydarzenia przygotowała „proświcianka” z Dubna, laureatka nagrody Hryhorija Czubaja, Hałyna Hnatiuk.
Hryhorij Czubaj urodził się 23 stycznia 1949 roku we wsi Berezyny w rejonie kozinskim (obecnie dubieńskim) w obwodzie rówieńskim, w rodzinie chłopskiej. Wśród jego krewnych byli żołnierze UPA, ukraińscy aktywiści. Od dzieciństwa Hryćko gromadził własną bibliotekę i płyty z muzyką klasyczną. Od 1965 roku publikował w gazetach rejonowych. Jeszcze w szkole Hryćko Czubaj był śledzony przez KGB. W wieku 15 lat był już wzywany na przesłuchania za antyradzieckie wiersze i wypowiedzi. Właśnie dlatego wszelkie próby zdobycia przez utalentowanego młodzieńca wyższego wykształcenia kończyły się niepowodzeniem: dla niego, ucznia wzorowego i zwycięzcy olimpiad szkolnych z języka i literatury ukraińskiej, drzwi do uczelni były zamknięte. W rezultacie Hryhorij wrócił do domu i pracował jako nauczyciel rysunku i historii we wsi Żabokryky w obwodzie rówieńskim, potem w kołchozie jako artysta. W 1968 roku w Równem wydał w samizdacie swój pierwszy tomik poetycki „Postać głosu”, w którym wydrukowano 25 wierszy. W tym samym roku napisał antyradziecki i antyimperialny poemat „Wertep”.
Wiosną 1969 roku Hryhorij przeprowadził się do Lwowa jako już ukształtowany poeta i tłumacz. Był poliglotą: znał doskonale język niemiecki, polski, białoruski, czeski, serbski. Tłumaczył z hiszpańskiego. Wiersze i poematy Hryhorija Czubaja brzmiały na falach Radia Swoboda i innych rozgłośni. W związku z tym w maju-czerwcu 1970 roku był wielokrotnie wzywany na przesłuchania do KGB, przeprowadzano rewizje w jego domu. W tym samym 1970 roku poeta żeni się ze studentką wydziału filologicznego Hałyną Sawką, mimo ostrzeżeń jej rodziców. 21 czerwca 1971 roku urodził się im syn Taras Czubaj, a 16 października 1979 roku – córka Sołomija.
We Lwowie Czubaj szybko wchodzi w środowisko lwowskich dysydentów, poznaje braci Horyniów oraz Wiaczesława Czornowoła. W 1971 roku wydaje samizdatowe czasopismo literacko-artystyczne „Skrynia”, o czym marzył od dawna. Planował przygotować drugi numer. W 1979 roku przez Lwów przetacza się fala rewizji i aresztowań. U Hryhorija Czubaja znaleziono książkę Dmytra Doncowa i przetrzymywano go trzy dni w areszcie śledczym KGB. W dalszej perspektywie, z powodu ciągłych prześladowań, poeta nie mógł utrzymać się w żadnej pracy. Czasami musiał nocami rozładowywać wagony, potajemnie pracować w fabryce mebli, malować plakaty, aby choć trochę zapewnić byt rodzinie.
Pomimo wszystko, w 1975 roku, po pięcioletniej przerwie, Czubaj pisze poemat „Mówić, milczeć i mówić znowu”, a w 1978 roku wstępuje do Instytutu Literackiego im. M. Gorkiego w Moskwie, błyskotliwie zdając egzaminy. Uczył się na seminarium Anatolija Żygulina, który nazwał Czubaja najsilniejszym na swoim roku. Jednakże, studiując na czwartym roku, 16 maja 1982 roku z powodu ciężkiej choroby nerek Hryhorij Czubaj odszedł z życia w wieku Jezusa Chrystusa – 33 lata. Został pochowany na cmentarzu Sychiwskim. Na wniosek rodziny i Lwowskiej organizacji Związku Pisarzy Ukrainy, w grudniu 1995 roku poeta został przeniesiony na Cmentarz Łyczakowski.
Swoją kontynuację na tej ziemi i w kulturze ukraińskiej Hryhorij Czubaj odnalazł w swoich dzieciach. Syn Taras skomponował muzykę i nadał skrzydła pieśni wielu utworom ojca, córka Sołomija wydała zbiór wierszy dziecięcych Hryhorija Czubaja „Łamaniec nie dla wilka”, które do tego czasu wychodziły tylko w samizdatowych zeszytach, stworzyła projekty „Hryćko Czubaj. Pięcioksiąg”, album „Czubaj. Ukraina. Miłość”. W 2021 roku Sołomija z Tarasem prezentują film „Czubaj. Mówić znowu” oraz projekt poświęcony ojcu „POETY. Dialog pokoleń”.
Honorowym i szanowanym gościem podczas uroczystości w trybie online była Sołomija Czubaj, która podzieliła się wspomnieniami o ojcu, o jego małej ojczyźnie, o malowniczej wsi i domu taty, o babci i dziadku, szczerze dziękowała mieszkańcom Równego za to, że pielęgnują pamięć o ojcu, przekazała pozdrowienia od Tarasa. Brat powiedział: „Tata wszystko widzi. Cieszy się i raduje”. A także obiecała przyjechać z koncertem i zaprezentować film o ojcu. Zarówno Taras, jak i Sołomija przekazali swoje muzyczne pozdrowienia – wykonali pieśni do słów ojca.
Podczas uroczystości brzmiały utwory w nagraniu z głosu Hryhorija Czubaja. Fragmenty znaczącego poematu „Wertep” – w wykonaniu zasłużonego artysty Ukrainy Ołeksija Zaworotniego. Rówieńscy pisarze, mistrzowie poezji śpiewanej, Wałentyna Lulicz, Tetiana Leus, Ołeksandr Kriwochyża śpiewali utwory poety. Brzmiały wiersze-dedykacje dla Hryhorija Czubaja od rówieńskich pisarek, laureatek nagrody artysty, Niny Mykołajczuk, Lubowi Pszenycznej, Hałyny Hnatiuk.
Ciekawe fakty z wieloletnich badań życia i twórczości pisarza-rodaka opowiedział Dmytro Krawiec, docent katedry literatury ukraińskiej Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego. Jest on jednym z pierwszych badaczy twórczości artysty oraz laureatów nagrody Hryhorija Czubaja, założonej z inicjatywy „prośwician” z Dubna przez Rówieński oddział obwodowy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w 1991 roku. Dwudziestu sześciu naszych rodaków, aktywnych „prośwician” – pisarzy, krajoznawców, artystów, rzeźbiarzy, naukowców, nauczycieli – zostało laureatami nagrody. Wśród nich Jewhen Szmorhun, Wołodymyr Stasiuk i Petro Podoleć, Stepan Babij, Mykoła Tymczak, Petro Welesyk, Jurij Bereza, Hałyna Kwitka, Ołeksandr Ławoryk, Tetiana Pijar, Bohdan Stolarczuk, Lidija Rybenko, Mykoła Fedoryszyn, a także Kli...
chór katedralny Soboru Zmartwychwstania Pańskiego w Równem (dyrygent Tamara Rokitenec). Minutą ciszy uczczono pamięć Hryhorija Czubaja oraz laureatów, którzy odeszli w zaświaty: Borysa Stepanyszyna, Anatolija Hrycaja, Wasyla Basaraby, Swiatosława Praska, Rostysława Sołoneśkiego, Ihora Łozowiuka, Petra Wysznewśkiego, a także naszych obrońców, którzy polegli za Ukrainę. Kulminacją święta stało się wręczenie tegorocznej obwodowej nagrody proświtańskiej imienia Hryhorija Czubaja. Przewodniczący Rówieńskiego obwodowego zjednoczenia towarzystwa „Proświta” Iwan Wietrow zapoznał obecnych z decyzją zarządu Rówieńskiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki z dnia 18.01.2024 roku i wręczył obwodową nagrodę proświtańską imienia Hryhorija Czubaja Wiktorowi Kowalczukowi, kierownikowi Centrum Etnokulturowego Rówieńskiego Miejskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży, dyrektorowi i założycielowi Międzynarodowego młodzieżowego festiwalu tradycyjnej sztuki ludowej „Drewlańskie źródła”. Wyrażając szczerą wdzięczność za wysoką nagrodę, laureat od razu podjął decyzję o przekazaniu otrzymanej nagrody na rehabilitację żołnierza 25. batalionu szturmowego 47. oddzielnej brygady zmechanizowanej „Magura” Tarasa Kozuba – lirnika, ciężko rannego w rękę, oraz żołnierza 56. oddzielnego batalionu 104. oddzielnej brygady obrony terytorialnej. Uroczystości z okazji 75. rocznicy urodzin Hryhorija Czubaja zakończył ludowy młodzieżowy zespół folklorystyczny „Wesnianka” Rówieńskiego Miejskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży pod kierownictwem tegorocznego laureata nagrody Wiktora Kowalczuka. Połtawa: Prezentacja książki „Strzelec”, przewodniczący Mykoła Kulczynśkyj. Przewodniczący Rówieńskiego OZ Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Iwan Wietrow wręcza nagrodę im. Hryhorija Czubaja kierownikowi Centrum Etnokulturowego Rówieńskiego Miejskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży Wiktorowi Kowalczukowi (po lewej). Laureaci obwodowej nagrody proświtańskiej imienia Hryhorija Czubaja z różnych lat z Ludowym młodzieżowym zespołem folklorystycznym „Wesnianka” swoje i już zakończyli pracę nad książką „Samocwity 'Proświty' Chersońszczyzny”. Doprowadzili oni również do tego, że Rada Miejska Chersonia nazwała jedną z ulic Chersonia imieniem proświtanina, artysty ludowego Ukrainy Charisa Szyrinśkiego. Chmielniccy proświtaninie i pisarze starają się wspierać potrzeby społeczeństwa, zwłaszcza dzieci, w tym ciężkim czasie. Organizują oni trasy literackie w bibliotece obwodowej, poświęcone pisarzom, którzy pisali dla dzieci. Chociaż takie wydarzenia mogą zostać przerwane sygnałem alarmu lotniczego, to nie powstrzymuje to proświtanin. Niedawno uhonorowano pisarzy Mykołę Feruncia oraz Stepana Szkapija. Towarzystwo Języka Ukraińskiego z radością wspiera pracę „Proświty” na Ukrainie i życzy jak najlepszych sukcesów.
Tłumaczenie maszynowe
Wira BODNARUK, przewodnicząca Towarzystwa Języka Ukraińskiego Zdjęcie z archiwum Bodnaruków W tym ciężkim czasie ataku Moskali na Ukrainę proświcianie niestrudzenie pomagają Siłom Zbrojnym Ukrainy, ale nie zapominają także o ważności słowa drukowanego dla młodzieży. W Równem „Proświta” we współpracy z obwodową organizacją pisarską przygotowała chrestomatię dziecięcą pisarzy rówieńskich i niedawno zapoczątkowała projekt „Pisarz prowadzi lekcję”. Przewodnicząca miejskiej „Proświty” Kateryna Syczyk wraz z córką Iryną wydała unikalny „Kalendarz patrioty”, w którym opisano heroizm narodu ukraińskiego oraz chwalebne karty ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. W Połtawie w liceum im. I. Kotlarewskiego przewodniczący obwodowej „Proświty” Mykoła Kulczynśkyj przeprowadził prezentację świeżo wydanej książki „Strzelec”. Na prezentacji zebrało się 60 dziesięcioklasistów. Wszyscy oni otrzymali tę książkę w prezencie. Nauczycielka języka ukraińskiego i literatury liceum Wiktorija Hajdamaka w celu poprawy wychowania narodowego uczniów stworzyła teatr uczniowski. Proświcianie Chersońszczyzny przygotowują drugą książkę „Ukraińska Kultura. Poznajemy Chmielnicki: Wieczór literacki Mykoły Feruncia Chmielnicki: Wieczór literacki Stepana Szkapija
Tłumaczenie maszynowe
Ihor ZOC. Pisarz, krajoznawca, działacz Proświty i inżynier z zawodu, Ołeh Maksymenko, należy do tych ludzi, którzy swoimi czynami nieustannie mile zaskakują. Tak, w 2016 roku we współautorstwie z Kateryną Uljanową wydał podręcznik metodyczny „Dziennikarstwo regionalne: lekcje historyczne” o objętości 454 stron, w wieku 59 lat podczas wojny na pełną skalę ukończył drugie studia wyższe, otrzymując dyplom filologa na Donbaskim Uniwersytecie Pedagogicznym, w ubiegłym roku przyjęto go w szeregi Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, wydał bibliograficzny wykaz swoich prac, a na 100-lecie legendarnego czasopisma „Zaboj”, które ukazywało się w Bachmucie, wykonał na własny koszt pamiątkową odznakę poświęconą tej dacie. I wszystko to robi w rodzinnym Kramatorsku, gdzie mieszka do dziś pomimo wszelkich niebezpieczeństw przyfrontowego miasta. Ponad rok się nie widzieliśmy, dlatego bardzo się ucieszyłem, gdy w tych dniach stołeczne Muzeum imienia Maksyma Rylskiego pod rubryką „Ty w sercu moim, Ukraino!” przeprowadziło zdalne spotkanie z Ołehem Maksymenkiem. Przedstawiono go nie tylko jako poetę i krajoznawcę z Kramatorska, ale także jako kierownika miejskiego zrzeszenia literackiego imienia Mykoły Rybałka, kompilatora wydań ukraińskojęzycznych utworów kramatorskich literatów. Spotkanie nosiło tytuł „Kramatorsk – to Ukraina!”, i wszyscy, którzy dołączyli do wydarzenia, przekonali się, że pan Ołeh jest jednym z tych, którzy tworzą ukraińskie oblicze Kramatorska i całej Doniecczyzny, o którą obecnie toczy się wielka bitwa i na froncie, i w sercach ludzkich. I temu wzniosłemu celowi – utwierdzeniu, a ściślej mówiąc, odrodzeniu ukraińskich wartości w tym opalonym wojną kraju, służy cała działalność Ołeha Maksymenki: i literacka, i kulturalno-oświatowa, i społeczna. Nawiasem mówiąc, jego pierwszym wystąpieniem przeciwko rusyfikacji jeszcze w czasach radzieckich, za czasów Breżniewa, był apel do nauczycielki kramatorskiej szkoły średniej nr 25 podczas nauki w 5 klasie (a w szkole przecież panował język rosyjski): „Ja chcę uczyć się w ojczystym języku ukraińskim. Powiedzcie, kiedy to będzie?”. Niestety, wtedy jego marzenie tak i się nie spełniło – naukę kończył po rosyjsku. Jednak cała jego twórczość jest po ukraińsku. Ołeh Maksymenko pozostawał Ukraińcem, kiedy studiował w Kramatorskim Instytucie Przemysłowym, służył w wojsku, pracował w fabryce. A był jeszcze udział w 1991 roku w akcji kulturologicznej „Dzwin”, walka o ustanowienie w mieście pomnika Tarasa Szewczenki, krzyża pamiątkowego dla uczczenia ofiar Hołodomoru, stworzenie miejskiego Ukraińskiego Centrum Kulturologicznego i wiele innych ważnych inicjatyw społecznych. O tym wszystkim pan Ołeh opowiadał podczas spotkania, a także czytał własne wiersze, ogrzane serdecznym ciepłem i natchnione niezłomnym ukraińskim duchem, ze zbiorów poetyckich „Kłaniam się rodzimej ziemi” (1999) i „Śpiewy stepu” (2016), za który otrzymał ogólnosłobożańską nagrodę literacko-artystyczną imienia Mychajła Petrenki w nominacji „Poezja”. Bardzo interesująca była też opowieść autora o jego poszukiwaniach krajoznawczych – wydaniu „Szydłowskie ognie” (w 5 księgach), poświęconym historii jego małej ojczyzny, stanicy Szydłowskiej w składzie osiedla Czerkaske w rejonie kramatorskim obwodu donieckiego. Swoistą wisienką na torcie w działalności literackiej jest praca „Przez mgłę do światła” (2005) – o historii i działalności kramatorskiej miejskiej organizacji towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. W 2013 roku Ołeh Maksymenko przygotował drugie, uzupełnione wydanie pod tytułem... Taras ZDOROWYŁO. Prezentacja książki Wałentyny Rozumenko „Wolne więźniarki” odbyła się niedawno w pomieszczeniu Salonu Artystycznego głównego korpusu dydaktycznego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki. Wydana przy wsparciu Ukraińskiego Instytutu Książki i za sprawą kierownika projektu wydawniczego Ihora Stepurina. Autorka zaprezentowała swoją książkę wraz z trzema (z sześciu) bohaterkami: Ołhą Politową – 776 dni w „MGB DNR”, areszcie śledczym i Śnieżniańskiej kolonii karnej nr 127; Wałentyną Buczok – 11 miesięcy niewoli (z nich 48 – w katowni „Izolacja”); Hałyną Hajową – 435 dni niewoli (z nich 330 – w donieckiej katowni „Izolacja”). Pozostałe dwie bohaterki (Hałyna Tereszczenko i Marija Warfołomejewa) obecnie przebywają za granicą, jeszcze jedna (Iryna Wołoszyna) – służy z synem w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Książka bazuje na realnych faktach i świadectwach sześciu niewiarygodnie odważnych i silnych duchem kobiet-patriotek z Donbasu, które odbywały nielegalną karę w katowniach „Izolacja”, „MGB DNR/ŁNR”, areszcie śledczym, Śnieżniańskiej kolonii karnej nr 127 za swoją proukraińską postawę i pomoc naszym służbom specjalnym w walce z okupantami i kolaborantami w latach 2015–2019. „Moje bohaterki – opowiada autorka Wałentyna Rozumenko – zgodziły się na szczere rozmowy i ich upublicznienie, ponieważ są zbyt poruszone tym, że przed i po pełnoskalowej inwazji nie uwolniono żadnego samowolnie zatrzymanego cywilnego więźnia, który przebywa na kontrolowanych przez Rosję terytoriach Ukrainy, w tajnych więzieniach rosyjskich bojowników okupowanego Doniecka. Dlatego zamieściliśmy w książce „Apel wolnych więźniarek do międzynarodowych i ukraińskich organizacji praw człowieka”, aby zwrócić uwagę społeczeństwa, władz i organizacji międzynarodowych na nielegalne przetrzymywanie ukraińskich więźniów w katowniach piwnic, aresztach śledczych, koloniach oraz fizyczne znęcanie się nad nimi, znęcanie, tortury i metody, które wykorzystują terroryści po to, aby złamać człowieka, wybić potrzebne im zeznania i zrobić z niego marionetkę. Z bólem w duszy wspominają katów – potwory w ludzkim ciele, które torturowały prądem elektrycznym i moralnie poniżały. Dzielą się wspomnieniami o więźniarkach-nadzorczyniach, które stosowały przemoc moralną. Przejściu, jak po obnażonym nerwie, swoją ciernistą drogę zakładniczek w kleszczach bojowników, wolne więźniarki wyznały: „Tam z każdej strony przemoc psychiczna, prawdziwe piekło!”. Jednocześnie bohaterki dzielą się doświadczeniem, jak nie tracić ducha i żyć z wiarą w nasze zwycięstwo. Uważają, że ich ciężka walka o wolny Donbas ma ukazać ludziom całą prawdziwą istotę „ruskiego miru” i pokazać, że i na tyłach wroga jest wystarczająco dużo patriotów. Wałentyna Buczok – odważna, szczera, dzielna patriotka, mieszkanka miasta Doniecka, o proukraińskich przekonaniach i twardych poglądach, które przekazały się z mlekiem matki. Rodzice uczyli ją, że człowiek jest nieodłączny od swojego rodu, narodu. Przekazali córce swoją miłość do ziemi, na której się urodzili, patriotyzm, wychowywali ją w duchu narodowym, wymagali bycia odważną i uczciwą. „Według danych donieckich służb specjalnych, zbierała ona informacje o opolczeńcach i ich rodzinach i przekazywała je do SBU. Zatrzymana...
„Za horyzontem”. Jest to opowieść o nieznanych kartach historii miasta, w której mowa jest w szczególności o działalności w latach 1942–1943 na terenach Kramatorska towarzystwa „Proświta” oraz podziemia OUN. Oddając sprawiedliwość swojemu technicznemu wykształceniu, napisał także książkę o przedsiębiorstwie przemysłowym „TISO”, gdzie przez długi czas pracował jako główny inżynier. O twórczej i oświatowej działalności Ołeha Maksymenki, jego formowaniu się jako ukraińskiego poety, o życiu kulturalnym kramatorskiej społeczności w obecnych warunkach wypytywali szanownego gościa Wiktorija Kołesnyk, dyrektorka Muzeum Maksyma Rylskiego, pracownicy muzeum Natalija Weselyćka, która moderowała spotkanie, Ołena O’Lir, Mykoła Muzyka, artysta Jurij Bazawłuk, pisarze z Doniecczyzny, wielbiciele twórczości poety. Ze swojej strony chciałbym dodać, że Ołeh Łeonidowycz zajmuje się wolontariatem, wspiera kolegów po piórze, w szczególności poetę Jurija Docenkę, który mieszka we wsi niedaleko Kramatorska. Ma wiele planów na przyszłość, ale kto wie, co tam jest – za horyzontem? „...rozpracowali zwiadowczynię wtedy, kiedy fotografowała dom poległego kombata Motoroli”. Odbyła Wałentyna swój wyrok – 11 miesięcy. Z nich w katowni „Izolacja” przetrzymywano ją 48 dób. Tam za nieposłuszeństwo bycia „niewolnikiem” przeniesiono ją do aresztu śledczego, gdzie „skazano” na 17 lat więzienia „za propagandę ideologii wyższości ukraińskiego narodu”. W areszcie śledczym wycierpiała od 21 marca do 27 grudnia 2017 roku. Na przesłuchaniach u śledczych odpowiadała, że jest „ukropką”. „Donbas to Ukraina, Rosja to wróg”. Ciernista droga wolnych więźniarek – to walka o przetrwanie. Za ich spowiedziami o złamanych losach, ciałach i duszach, gdzie ból i cierpienie, tortury i upokorzenia, stoją śmiałe, silne duchem, samowystarczalne w swoich działaniach i życiowych przekonaniach Ukrainki. Ich pragnienie życia, wiara i nadzieja, które zawsze były obok wbrew wszystkim przeciwnościom, pomogły wytrzymać straszne próby i powrócić do pełnowartościowego życia. Niepokorność i niezłomność więźniarek – to wzorzec walki i sensu bytu”. Wolne więźniarki wierzą, że ta książka stanie się kolejnym impulsem dla procesu wymiany ukraińskich więźniów, zarówno na szczeblu państwowym, jak i z pomocą międzynarodowych organizacji praw człowieka. Te historie mają stać się świadectwami przed Międzynarodowym Trybunałem w Hadze, gdzie Rosję będą sądzić za zbrodnie wojenne. Od lewej do prawej: O. Politowa, H. Hajowa, W. Rozumenko (autorka książki), W. Buczok
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
tortury elektrycznym prądem, psychiczne poniżanie i tym podobne. Właśnie pani Halina Hajowa, kobieta silnej woli, odważna i niezwykła, jasno powiedziała: „Pewnie po niewoli wyostrza się nie tylko zdrowie, lecz także równolegle poczucie sprawiedliwości. Już nie mogę znosić wszelkiego kłamstwa!” Otwarcie opowiadała o niewoli, ludziach, sytuacjach i wydarzeniach tak, jakby ktoś mógł o nich jedynie pomyśleć. Większość czasu spędziła w donieckim obozie koncentracyjnym, w tak zwanej bazie „MDB”, położonej na terenie dawnej fabryki „Izolacja”, którą stworzyła Rosja i jej kolaboranci. Tam znęcano się nad nią okrutnie, zarówno moralnie, jak i fizycznie: stosowano tortury poprzez porażanie elektrycznym prądem całego jej ciała”. Autorka książki przedstawia autentyczne świadectwa swoich bohaterek w interpretacji artystycznej: wolne jeńczynie zbierają się na wieczorze u głównej bohaterki książki, Olgi Politowej, która chce napisać książkę o jednej z tragicznych, często przemilczanych kart najnowszej historii Ukrainy. Prosi siostry, które również odbywały karę w katowniach Donbasu za proukraińskie stanowisko i pomoc naszym służbom specjalnym w walce z okupantami i kolaborantami na wschodzie kraju, a które z honorem przeszły ciernistą drogę, by nie milczały. Spotkanie więc się odbyło. Głównej bohaterce, Oldze Politowej, obiecano wydanie książki, jednak jej nadzieje spełzły na niczym po dość ostrej reakcji dyrektora wydawnictwa, gdy zaszła mowa o Stanisławie Asiejewie i Jewhenie Brażnikowie. Powód to szczere momenty w rozmowach wolnych jeńczyń, gdyż w przededniu pełnowymiarowej wojny o tych mężczyznach był dość głośny rozgłos w krajowych mediach. „Nie trzeba o nich wspominać!” – oświadczył szef wydawnictwa. Lecz z powodu swojej zasadniczości i szczerości główna bohaterka kategorycznie odmawia dalszej współpracy, ponieważ nie zamierzała zamykać oczu ludziom na momenty w tekście niewygodne dla dyrektora. Przecież opowiedzieć o swoim doświadczeniu w życiotwórczej spowiedzi odważy się nie każdy wolny jeniec... Główna bohaterka spotyka się jeszcze z jedną – najmłodszą, uwolnioną z niewoli ługańszczanką, uzupełnia wspomnienia sióstr swoją opowieścią – i książkę jednak wydają. Olgę Politową – inteligentną, kobietę wielkiej siły ducha i woli – aresztowano, gdy wiozła do Doniecka 2,9 kg materiałów wybuchowych i 12 detonatorów dla ukraińskiej grupy dywersyjno-rozpoznawczej. Po parodystycznym śledztwie i procesie skazano ją na pozbawienie wolności za pomoc ukraińskiej armii. Pod zarzutem „działalności terrorystycznej” wymierzono jej 5,5 roku więzienia: najpierw osadzono ją w SIZO, a z czasem – w kolonii poprawczej nr 127 w Snieżnem, gdzie siedziała z recydywistkami-zeczkami. Znęcano się nad nią moralnie i fizycznie, stosowano tortury elektrycznym prądem, poniżano, zastraszano, bito. „A dziś – mówi pani Olga – ci szaleni kacapy oświadczają, że wyzwalają Ukrainę od rzekomych banderowców. Ale my, doniecczanie, dokładnie wiemy, jak nas „wyzwolili” w 2014 roku od wszystkiego, co tylko było możliwe – od spokojnego, beztroskiego życia, od naszych mieszkań, domów, dobrej pracy. Podcięli wszystkim zdrowie. Tysiące doniecczan od dziewięciu lat tułają się, bo stali się bezdomnymi. Raszyści już dawno „wyzwolili” nas z tego, że ja, ty i inni nie możemy nawet odwiedzić swoich rodziców na cmentarzu. Rozbili nasze rodziny, rozrzucili ludzi po całym świecie i przez lata nie ma możliwości spotkania się z bliskimi, bo nasz Donbas przez długi czas znajduje się w okupacji. A teraz ci raszyści przyszli „wyzwalać” już cały kraj!” W książce bohaterki dzielą się wspomnieniami o przyczynach ich zatrzymania i skazania: pobycie w nielegalnych miejscach pozbawienia wolności, w tak zwanych więzieniach bojowników „DNR/LNR”, a także o specyfice i warunkach przetrzymywania, moralnym i fizycznym znęcaniu
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jeśli wszystko trzymać pod kontrolą? – O tak! Za każdym razem nie wiesz, czego się spodziewać. Trzymam się pewnie, nie denerwuję się. Palę, i tyle. Najważniejsze, żeby być uważnym i jeszcze raz uważnym. Podczas wypału „podrażnić nerwy” może i przyroda. Na przykład zerwał się wiatr, dmuchnął i dodał ognia. Wtedy z pomocą przychodzi pogrzebacz. Szybko poruszam w palenisku, żeby nie było skoku temperatury. Bo wyroby mogą popękać. – Czy zawsze wypały są udane? – W 100 procentach udany nie bywa żaden wypał. Gdzieś choć jakaś ryska czy plamy obowiązkowo są. Z reguły takie wyroby idą do użytku w mojej rodzinie albo trafiają do moich przyjaciół. Oni zawsze czekają na wypał, żeby i im coś skapnęło nowego. – Czy pańska rodzina korzysta z czarno-dymionej ceramiki? – Tak, lubimy tę ceramikę i szeroko ją wykorzystujemy. Miski, kubki, solniczki, cukiernice itp. Herbatę zaparzamy tylko w ceramicznym czajniku – tak nam bardziej smakuje. – Gdzie czerpie pan pomysły? – Formy lubię projektować sam. Ale mogę zajrzeć do internetu czy czasopism. Kopii nie robię, zawsze coś udoskonalam, zmieniam. Kiedy robię jakikolwiek wyrób, obowiązkowo przemyśliwuję zawczasu, żeby był wygodny w użytkowaniu. Czyli żeby łatwo można było umyć, trzymać itp. – Obecnie pan z rodziną mieszka w stolicy ukraińskiego garncarstwa, która słynie z bogatych złóż gliny. Jaką glinę wykorzystuje pan? Czy chodził pan po glinę do kamieniołomu? – O tak! Przygodę z wydobywaniem gliny samodzielnie miałem. Ale nie wyszło. Gliny tutaj jest dużo różnej, trzeba wiedzieć, którą dokładnie kopać, jak się z nią obchodzić, czego oczekiwać. Ja, nie wiedząc, nakopałem i zacząłem z niej robić, a moje wyroby popękały. Dlatego więcej nie eksperymentuję. Zresztą kłopotu ze świeżo wykopaną gliną jest dużo: nakop, wysusz, przesej, przemieś… Zadanie z wydobywania gliny sobie uprościłem – po prostu kupuję ją. Szarą biorę w byłym zakładzie „Chudożnij keramik” tutaj, w Opiszni. A czerwoną – w Słowiańsku. – Czy jest pan szczęśliwy z tego, że 14 lat temu radykalnie zmienił swoje życie? – Tak! Teraz robię to, co mi się podoba. To, z czego czerpię radość. Robić to, co ci się podoba – to wolność. Kochać to, co robisz – to szczęście. *** Pawło Konstantynow – artysta, który odnalazł siebie w dziedzinie garncarstwa i obecnie pewnie realizuje swój twórczy potencjał. Oprócz pracy w domu garncarz pracuje w pracowni twórczej Narodowego Muzeum Garncarstwa. Tworzy niezwykle piękne wyroby dla kolekcji muzealnej i prowadzi warsztaty dla zwiedzających. Switłana PRUHO, kierowniczka służby informacyjnej Narodowego Muzeum Garncarstwa Zdjęcie Jurka Poszywajła artysty” – zaznaczył deputowany ludowy Ukrainy Serhij Nahorniak. Otwarcie „Tarasowej jurty” w mieście Zwenigrodka – to część międzynarodowego projektu „Jurta niezłomności”. Jest to projekt deputowanego ludowego Ukrainy, przewodniczącego międzyparlamentarnej grupy przyjaźni „Ukraina – Kazachstan” Serhija Nahorniaka oraz przedstawicieli kazachskiej diaspory na Ukrainie. W ceremonii otwarcia „Tarasowej jurty” wzięli również udział przedstawiciele miejscowych organów władzy, deputowani ludowi Ukrainy, dyplomaci, przedstawiciele kazachskiej diaspory, badacze twórczości Tarasa Szewczenki, społeczność, zespoły muzyczne z obwodu czerkaskiego. Ze strony MKiP
Tłumaczenie maszynowe
Ceramika czarno dymiona, czarno gładzona, czarna, siwa, zadymiona lub też zakurzona przyciąga uwagę swoim niesamowitym wyglądem zewnętrznym – trwałym czarnym kolorem z metalicznym połyskiem. Wytwarzanie takiej ceramiki, a zwłaszcza wypalanie, to proces ciekawy i jednocześnie napięty dla garncarza. Wszak sam wypał odbywa się według specjalnej technologii, która wymaga szczególnej czujności i nie wybacza roztargnienia. Dzisiaj gładzona dymiona ceramika zyskuje na popularności. Jak to się teraz modnie mówi – jest to jednocześnie uznany must have oraz starożytne tradycyjne naczynia kuchenne. Coraz częściej takie naczynia wykorzystuje się do użytku domowego oraz w lokalach gastronomicznych. Już od dziesięciu lat światem „rządzi” masowy trend – zdjęcia gotowych potraw. Ludzie zrozumieli, że każda potrawa musi być nie tylko smaczna i zdrowa, ale także pięknie podana. Czarno dymione naczynia na stole wyglądają wykwintnie i elegancko, a jedzenie w nich kontrastowo i apetycznie. Dlatego zdjęcia takich naczyń z potrawami wychodzą luksusowe i ekskluzywne. Oprócz stylowego serwowania stołu, podobna do grafitu ceramika może służyć jako praktyczny dodatek każdego wnętrza. Nawiasem mówiąc, obecnie w projektowaniu przestrzeni wewnętrznej domu coraz popularniejsza staje się eklektyka – kierunek, który łączy elementy różnych stylów w jednej przestrzeni. To znaczy, mieszają się kolory i wzory, materiały i tekstury, kultury i epoki. Dlatego projektanci śmiało łączą nowoczesne śnieżnobiałe wyroby porcelanowe z czarnymi dymionymi. Takie ciekawe tandemy wyglądają niezwykle wykwintnie i dodają domowi szczególnego uroku. Właśnie teraz „prosi się” o wniosek: wszystko co nowe – to dobrze zapomniane stare. Zwłaszcza jeśli to „stare” jest przemyślane na nowo i zaadaptowane do współczesnych potrzeb… Pawło Konstantynow – jedyny mistrz w Opisznym, który zajmuje się wytwarzaniem czarno dymionej ceramiki. Dlaczego czarno gładzona ceramika i od czego wszystko się zaczęło – w wywiadzie z garncarzem. Switłana Pruhło: – Wiem, że nie jest pan stąd. Jak pan trafił do Opisznego i dlaczego pan tu został? Pawło Konstantynow: – Pochodzę z Horliwki, w obwodzie donieckim. Do Opisznego zaprosili mnie przyjaciele w gości. Szczerze mówiąc, o tej miejscowości wcześniej nie słyszałem. Pamiętam, jak pochwaliłem się swojej nauczycielce języka francuskiego, że jadę do Opisznego. A ona ucieszyła się i powiedziała, że to słynna stolica ukraińskiego garncarstwa. Razem z przyjaciółmi poszliśmy na lokalny jarmark ceramiki. Zobaczyłem te wyroby i zakochałem się w nich. One mnie zachwyciły. Od razu pojawiło się nieodparte pragnienie spróbowania zrobienia czegoś własnymi rękami. Sam w życiu ani razu nie garncarzyłem i nie miałem pojęcia, jak to wszystko się robi. Ale moja żądza tworzenia nie ustawała. Zwróciłem się do lokalnego młodego mistrza Jurka Myrka, żeby zobaczyć, jak odbywa się proces i samemu pomacać glinę. I wiecie, wciągnęło mnie. Razem z żoną wynajęliśmy w Opisznym dom, zaczęliśmy tu mieszkać, a ja chodziłem do Jurka na praktykę. To był 2010 rok. Z mistrzem ułożyła nam się dobra współpraca, pomagałem mu i przy okazji praktykowałem, nabierałem doświadczenia. W domu urządziłem w pokoju dla siebie kącik roboczy z kołem garncarskim, a na podwórku zbudowałem piec do wypalania. Aktywnie pracowałem w domu i powolutku zacząłem sprzedawać swoje wyroby. – Dlaczego czarno dymiona ceramika? – Po raz pierwszy dymioną ceramikę zobaczyłem u nas na targu. Spodobały mi się formy i zachwycił czarny kolor. Zainteresowałem się. Od razu znalazłem i obejrzałem w internecie film o Hawareszczyźnie. Tam wytwarzają właśnie taką ceramikę. Dobrze pamiętam ten film, gdzie mistrzowie robili czarno dymioną ceramikę i w warsztacie wszystko zakopcili. Dlatego poproszono ich, żeby poszli w inne miejsce. I zaczęli wypalać prosto w lesie! Oto i ja pomyślałem, że mając swoje podwórko, też mogę robić taką ceramikę prosto u siebie w domu. Na początek zbudowałem mały piec. Zobaczyłem, że wypały wychodziły mniej więcej udane, a potem zbudowałem już większy. – Na czym polega specyfika wypału w takim piecu? – Średnio na wypał idzie 12 godzin i 3-4 dni piec stygnie. Wcześniej otwierać go nie można. Proces takiego wypału zależy od wielu czynników. Jednak najważniejszym warunkiem takiego pieca jest to, że musi być hermetyczny. W końcu wypału, kiedy temperatura osiąga 900-950 stopni, wkłada się pełne palenisko drewna. Wszystkie otwory muszą być hermetycznie zamknięte, żeby tam, w środku, zadymiło się. Jeśli nie zadymi się, to nie będzie czarnego koloru. Jeszcze wypał bardzo zależy też od drewna. Jeśli jest suche – wszystko będzie dobrze, jeśli wilgotne – mogą być plamy. I gatunek drewna także ma znaczenie. Ale i to jeszcze nie wszystko. Trzeba uważnie śledzić temperaturę, żeby nie była zbyt wysoka. Wszak może wypalić się czarny kolor i nie będzie połysku – efektu gładzenia. – Dla niespecjalistów. Co to jest w ceramice gładzenie? – Gładzenie – to polerowanie wyrobu kamyczkiem. To znaczy, zrobiłem wyrób, troszkę podsuszyłem i półsuchy biorę go i zaczynam polerować (wygładzać) gładkim kamyczkiem do połysku. Jeśli jeszcze umiesz rysować, to można kamyczkiem wyprowadzać różne wzory. Wtedy wyroby wychodzą jeszcze ciekawsze. Osobiście rysować nie umiem, więc tylko poleruję cały wyrób. Potem wyrób dosycha całkowicie i można wysyłać do pieca na wypał. – Z pana opowieści niby wszystko proste: zrobił wyrób, podsuszył, wygładził, wypalił go i voila – wszystko gotowe. Co tak naprawdę „przeżywa” mistrz podczas całego procesu? – Czarno dymionej ceramiki nie trzeba malować, szkliwić, dwukrotnie wypalać w odróżnieniu od tradycyjnej. Ale jej wytwarzanie to też proces nie z prostych. Oto na przykład proces wygładzania zajmuje dużo czasu. To pracochłonna sprawa, wszak trzeba podleźć kamyczkiem pod uszy, nos itp. Zresztą nie każda glina gładzi się. Weźmy czerwoną glinę, słowiańską. Ona ładnie poddaje się gładzeniu, ale ta glina jest łatwotopliwa. A szara, opiszniańska, słabo wygładza się, ale ją trudno przepalić. Dlatego ja je mieszam, żeby był balans. Zresztą sam wypał – proces żmudny. – Zgarncarzować, wygładzić wyrób – to jedno. Ale nie po raz pierwszy mówi pan, że sam wypał jest specyficzny i pełen niespodzianek. Dlaczego tak,
Tłumaczenie maszynowe
W tych dniach, z okazji 210. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki, w Zwienigorodce w obwodzie czerkaskim otwarto „Jurtę Tarasa”. Jest to niewielka, ale oryginalna przestrzeń kulturalna, w której wszyscy chętni będą mogli zapoznać się z tradycyjną i współczesną kulturą Kazachstanu, wziąć udział w warsztatach oraz różnorodnych wydarzeniach artystycznych. Jurta symbolizuje wielowiekową przyjaźń między Ukraińcami a Kazachami, a w razie potrzeby będzie działać jako „punkt niezłomności”. „Pomoc, która została nam udzielona przez Kazachów w okresie najpilniejszej potrzeby, jest świadectwem prawdziwej, niezłomnej przyjaźni. Po zmasowanych ostrzałach ukraińskich miast i obiektów infrastruktury energetycznej przez rosyjskiego agresora, kazachscy przyjaciele przekazali nam kilka jurt w celu ich szybkiego rozstawienia jako miejsc ogrzewania. Jednak ta jurta to nie tylko autentyczne przenośne mieszkanie. To prawdziwe dzieło sztuki, które lakonicznie, lecz wyraziście odzwierciedla wielowiekową historię i kulturę narodu kazachskiego. Od teraz w najbardziej przystępny sposób będą mogli zapoznać się z nią Ukraińcy” – powiedział p.o. Ministra Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy Rostysław Karandiejew. P.o. Ministra podkreślił, że zrozumienie kultur innych narodów sprzyja kształtowaniu w nas, Ukraińcach, właściwych wartości – tolerancji, wzajemnego szacunku, człowieczeństwa i dobra. Tarasa Szewczenkę jako ukraińskiego poetę i malarza znają na całym świecie. Jednak szczególną miłością i czcią jego wielka postać cieszy się w Kazachstanie. Ukraiński Kobziarz, lub, jak nazywają go Kazachowie, „Akin Tarazi”, w ciągu dziesięciu lat zesłania stworzył ogromną liczbę wierszy, opowiadań i obrazów. Wiele rozmawiał z Kazachami, opisywał ich w swoich poezjach i przedstawiał na obrazach, badał przyrodę i kulturę Kazachstanu. Od początku pełnoskalowej wojny podobne jurty zostały już ustawione w Kijowie, Charkowie i innych miastach Ukrainy. W ten sposób obywatele i biznes Kazachstanu pomagają Ukraińcom przetrwać trudne czasy, gdy Rosja celowo niszczy infrastrukturę energetyczną Ukrainy. „Ten projekt z czasem przekształcił się w „Jurtę Tarasa”. Ponieważ choć Taras Hryhorowycz przebywał na zesłaniu, bardzo podobała mu się kultura i stosunek Kazachów do niego. I proszę mi wierzyć, Szewczenkę szanują w Kazachstanie nie mniej niż na Ukrainie. Odnoszą się oni z wielkim szacunkiem do ukraińskiego proroka. Imieniem Szewczenki nazwane są ulice w stolicy, a pomniki Tarasa znajdują się niemal w każdym mieście, a także największe muzeum Szewczenki poza granicami Ukrainy znajduje się również na terytorium Kazachstanu. Jest rzeczą naturalną, że taka jurta pojawiła się w małej ojczyźnie poety i
Tłumaczenie maszynowe
z ust samej pani Marii, a także z periodyków i Internetu. W 1945 roku władza radziecka siłą zabrała od rodziców 5-letnią Marię i 12-letniego Jurija i wysłała na tak zwane resocjalizację. Początkowo umieszczono ich w domu dziecka w mieście Czarnobyl, ale przebywali tam zaledwie kilka miesięcy: w okolicznych lasach wciąż znajdowały się nieliczne ukraińskie oddziały partyzanckie, które walczyły z bolszewikami; organy radzieckie obawiały się, że Roman Szuchewycz podejmie próbę siłowego uwolnienia swoich dzieci. Dlatego Jurija i Marię wysłano do miasta Stalino, na Petriwkę. Jurko podejmował kilka prób ucieczki: po pierwszej go złapano i zawrócono, a druga próba w 1947 roku była udana: dotarł do Lwowa, spotkał się z ojcem. W tym czasie, według wspomnień pani Marii, „adoptowała ją nauczycielka o nazwisku Zaporożśka (w dokumentach KGB znajduje się notatka służbowa, że sprawdzano ją pod kątem lojalności). W marcu 1948 r. Jurko przyjechał do Stalino razem z łączniczką R. Szuchewycza, żeby mnie wykraść. Ja w tym czasie chodziłam do przedszkola, do którego zapisała mnie Zaporożśka. Przebywałam tam całodobowo i tylko na weekendy zabierała mnie do domu. I właśnie wtedy Jurko podjął próbę mojego wykradzenia, ale go zatrzymano. I od tego czasu zaczął się jego wyrok więzienia. A mnie po tym Zaporożśka oddała z powrotem do domu dziecka (z którego mnie wzięła)”, – tak wspomina pani Maria w liście do autora tych słów z 22.11.2023 r. Szczegółowiej opowiemy o nieudanym wykradzeniu siostry. Jurko, poradziwszy się dorosłych, opracował plan: z nim jedzie łączniczka ojca Hałyna Dydyk, którą Maria dobrze znała. Pod pozorem krawcowej miała wywołać dziewczynkę z przedszkola, rzekomo do przymiarki. Tak początkowo zrobili. Jurko nie podchodził blisko, ukrywał się za drzewami. Ale ktoś z dzieci z domu dziecka go rozpoznał, zaczęły krzyczeć: „Oto Jurko… Jurko! Jurko!”. Plan wykradzenia się nie powiódł, Jurka aresztowano. „Pamiętam, że to był wiosenny dzień 1948 roku, zdaje się, że nawet święto 8 marca. My, dzieci, zgrupowaliśmy się przy oknie, patrzymy na ulicę, a mi mówią: „Patrz, oto prowadzą twojego brata”. Po tym przeniesiono mnie do Słowiańska (chyba żeby ukryć miejsce mojego pobytu), a Jurka po osiągnięciu 16-letniego wieku wsadzili do więzienia”. Matka, wiedząc, że władza radziecka będzie prześladować dzieci z powodu postawy ojca – bojownika o niepodległość Ukrainy od faszyzmu i bolszewizmu, jeszcze w 1942 roku przezornie przepisała je na swoje panieńskie nazwisko Berezyńska. I mimo wszystko Marii w domu dziecka zmienili nazwisko – zapisali Berezańska (zmieniając jedną literę w nazwisku), rok urodzenia 1940 zmienili na 1942, zmienili miejsce urodzenia: zamiast Krakowa (Polska), gdzie faktycznie się urodziła, napisali Stalino; zamiast narodowości „Ukrainka” napisali „Rosjanka”. Oto z takimi danymi biograficznymi, a przede wszystkim z nowym nazwiskiem, mieszkała w domu dziecka nr 1 w mieście Słowiańsk w obwodzie stalińskim dziewczynka Maria Berezańska, którą czule nazywano Musią. Podczas wywiadu w jednej ze stacji telewizyjnych pani Maria zaznaczyła: „Zmieniono mi wszystkie dokumenty i ponieważ byłam jeszcze za mała, żeby zrozumieć, że zmieniono mi nazwisko, z tym Berezańska dorastałam. W domu dziecka byłam Berezańska, w szkole byłam Berezańska, w technikum byłam Berezańska…”. Nikt z otoczenia – ani koleżanki, ani wychowawcy i nauczyciele w szkole, nie wiedzieli, że Musia Berezańska to córka Romana Szuchewycza, którego bolszewicy uważali za wroga ludu. Zresztą sama Maria o tym nie wiedziała. O tacie zachowało się u niej jedyne mgliste wspomnienie, którym podzieliła się z autorem tych słów: „W wieku trzech lat siedzę w kuchni – na parapecie, przede mną stoi tata, twarzy jego wyraźnie nie pamiętam, i bawię się jego jasnymi kręconymi włosami. To później zrozumiałam: to było ostatnie przyjście taty do rodziny – pożegnać się. To był 1943 rok”. Dziennikarz Mykoła Szot w gazecie „Uriadowyj kurjer” podaje takie wspomnienia pani Marii: „Pamiętałam, że nas wszystkich z domu zabrali do więzienia – mamę, brata Jurka, mnie i babcię. …wiedziałam, że brat gdzieś jest. O mamie ułożyłam sobie legendę. Myślałam, że aresztowali nas faszyści, bo wychowana w duchu radzieckim nie wyobrażałam sobie, że tak mogła postąpić władza sowiecka. Więc uważałam, że mamę naziści rozstrzelali. I nie wiedziałam, że ona żyje, znosi wielkie cierpienia i koszmar komunistycznego więzienia”. O losie matki dziewczyna dowiedziała się dopiero w wieku 14 lat, kiedy kończyła siedmioklasową szkołę: w tym czasie Natalia Szuchewycz wyszła z więzienia, poszukiwała swoich dzieci, musiała głodować, żeby miejscowe organy podały adresy córki i syna. Wtedy też otrzymała Maria od niej list na adres domu dziecka w Słowiańsku. Wtedy też dowiedziała się komsomołka Maria Berezańska, że ma mamę, że jest córką dowódcy UPA Romana Szuchewycza. Pani Maria wspominała: „Wtedy miałam 14 lat. Rzecz jasna, ten list przyniósł mi niewymowną radość. Mama, jako bardzo wierząca osoba, napisała: „Ja tak dziękuję Bogu, pani Maria Trylowśka, 2016 że uratował ciebie, że znalazłam ciebie, że wreszcie będę mogła ciebie zobaczyć”. Ja wtedy byłam komsomołką i wychowywano nas, że wierzący to społecznie zacofane babcie. Trochę mnie gnębiło, że właśnie moja mama jest taka nieświadoma i wierzy w Boga”. Czuć, że wiele wysiłku włożyła władza radziecka, żeby odłączyć dziewczynkę od rodziny, od Boga, żeby stała się radzieckim człowiekiem, posłusznym trybikiem w wielkim mechanizmie Związku Radzieckiego. Ze wspomnień pani Marii Trylowśkiej dowiadujemy się, że w domu dziecka nr 1 (a było ich, według naszych danych, w Słowiańsku pięć) mieszkało 60 dziewczynek. Uczyła się Maria od 1 do 7 klasy w miejscowej siedmioklasowej szkole nr 13. Gdzie był dom dziecka, gdzie była szkoła – nie pamięta. Autorowi tego artykułu pani Maria pisała: „…wyżywienie w domu dziecka było niezłe, ale dla dorastających dzieci trochę za mało. Łaziliśmy po sąsiedzkich sadach i rwaliśmy jeszcze niedojrzałe jabłka, gdzieś zdobywaliśmy (nie pamiętam gdzie) makuch i zajadaliśmy się…. Latem chodziliśmy kąpać się na Toreć (był blisko domu dziecka). Kiedy staliśmy się starsi, to nas prowadzili kąpać się na słone jeziora (mówili, że to 6 km od domu dziecka). My to najbardziej lubiliśmy. Chodziliśmy na wycieczkę do Swiatohirska. Wtedy tam nie było Ławry – wszystko było zrujnowane, zostały tylko pieczary. Na górze stał pomnik Artema. Mam zdjęcie z tej wycieczki. Samym po mieście nam nie pozwalali chodzić. Do szkoły chodziliśmy grupą w towarzystwie starszych. Do kina chodziliśmy również grupą w towarzystwie. Dlatego szczególnie po mieście nie chodziliśmy”. W pamięci dziewczyny pozostały ciepłe wspomnienia o wychowawcach. Na jednej z fotografii, które pani Maria przechowuje do dziś, widzimy jedną z nich, a na odwrocie ręką Musi Berezańskiej napisano: „Tina Iljiniczna Zawgorodniaja, wychowawczyni domu dziecka i najlepszy starszy przyjaciel mojego dzieciństwa. m. Słowiańsk, 1956”. Na innej fotografii – wychowawczyni Lubow And
W historii Ukrainy, zwłaszcza w takich dziedzinach jak kulturalno-artystyczna, kościelna, oświatowa i edukacyjna, a być może najbardziej w ruchu narodowowyzwoleńczym naszego państwa, dobrze znane jest nazwisko Szuchewyczów. Przedstawiciele kilku pokoleń tego dawnego galicyjskiego rodu, którym przyszło żyć w czasach panowania Imperium Austro-Węgierskiego, Polski, a później za władzy radzieckiej, z godnością nieśli wysokie miano Ukraińców i starali się zachować oraz utwierdzać wokół siebie idee wolności, równości, niepodległości, ludzkiej godności, prawdy i dobra, niezachwianej wiary w Boga.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...Bohatowa. Jedna z fotografii została podarowana Maryi przez inną wychowawczynię, na odwrocie której znajduje się taki podpis: „W Dniu 1 Maja 1954 r. swojej wychowawczyni Musie B$ ой – Aleksandra Pietrowna. Pamiętaj o zawiecie W. I. Lenina: »Ucz się, ucz się i ucz się…«”. Maria Berezańska była jedną z najlepszych uczennic swojej klasy. Aktywnie uczestniczyła w życiu szkolnego zespołu: śpiewała, tańczyła, dużo czytała. Po siódmej klasie, po ukończeniu szkoły, prawie wszyscy koledzy z klasy postanowili kontynuować naukę w szkołach fabryczno-zawodowych, aby opanować zawody robotnicze. Trzy najlepsze uczennice – Maja Drahomyrecka, Walia Szapowałowa i Maria Berezańska – złożyły podania do Dniepropetrowskiego Technikum Budowlanego, do którego zostały przyjęte na naukę w 1956 roku. Autorce tego artykułu, pani Marii Trylowskiej, udostępniła fotografie, które przedstawiają jej życie w domu dziecka i od wielu lat są przechowywane w jej archiwum. Zeskanowała i przesłała do Słowiańska 15 zdjęć. Są zdjęcia Marii z okresu, gdy była w 1. i 7. klasie, jest zdjęcie grupowe uczniów 4. klasy, zachowały się zdjęcia koleżanek: Niny Kriwczenko,Neli Koczukowej, Walii Szapowałowej, a także jej najlepszej przyjaciółki Niny Orjechowej (Orjeszki)... Przy tym pani Maria zauważyła: „Aparat fotograficzny, zdaje się, miała Lubow Andrijiwna. Najczęściej to ona robiła zdjęcia. Był u nas jeszcze zastępca kierownika gospodarczego (czo…
...człowiek – nie pamiętam jego imienia), czasem ona go prosiła. A kto wywoływał i drukował – nie wiem”.
Po ukończeniu Dniepropetrowskiego Technikum Budowlanego Maria Bereżańska uzyskała wyższe wykształcenie – ukończyła Lwowski Instytut Politechniczny (obecnie Narodowy Uniwersytet „Politechnika Lwowska”), gdzie zdobyła specjalność inżyniera zaopatrzenia w wodę. Wyszła za mąż za Maksyma Trylowskiego.
Nie było łatwo Marii uświadomić sobie prawdę o życiu, którą przez długi czas przed nią ukrywano, starając się wychować dziewczynkę w duchu radzieckiego patriotyzmu, już w szkolnych latach wciągając ją w szeregi organizacji pionierskiej i leninowskiego komsomołu.
Po raz pierwszy Maria przyjechała na Zachodnią Ukrainę w 1960 roku, gdy miała 20 lat. Matki tutaj nie zastała, bo ta znów była aresztowana. Ze wspomnień Marii Szuchewycz: „Wzięły mnie do siebie kobiety, z którymi ona siedziała w obozie. Wtedy zaczęłam dowiadywać się, kim jestem, czyją jestem córką, czym naprawdę była UPA, której Naczelnym Dowódcą był mój ojciec. Nie ukrywam: trudno było to wszystko uświadomić sobie(...)”
Maria i Jurij Szuchewyczowie byli dziećmi. Mówili, że ich torturowano, znęcano się nad nimi, zabijano ich, ale nie poddawali się okupantom, walczyli w podziemiu, odczuwali aktywne poparcie ukraińskiego ludu. Na początku nie mogłam tego pojąć. Czy to w ogóle możliwe? Przecież władza radziecka jest taka dobra, wciskano mi w domu dziecka, jednym słowem cyniczna komunistyczna propaganda zaległa mi na dziecięcej duszy. A tu, w kręgu moich nowych lwowskich znajomych, każdy opowiadał własną historię o uwięzieniu, o walce UPA. Stopniowo otrząsałam się i zaczynałam rozumieć prawdziwość tych słów. Trwało to może z trzy lata. Ponadto Jurko, który wciąż siedział, pisał w listach: „Zwróć uwagę na to, co mówi władza, i spójrz, porównaj, jak naprawdę żyjemy. Widzisz, że to nie jest tak. Pewnie trzeba wierzyć tym ludziom, którzy przeszli przez tygiel walki i radzieckich więzień”.
Maria Szuchewycz stale znajdowała się pod nadzorem KGB. „Niejednokrotnie mnie przekonywano, żebym wyrzekła się więzów rodzinnych, ale bezskutecznie, byłam już nie komsomolką ze Słowiańska, lecz córką bohaterskich rodziców. Tak więc służby specjalne po prostu trzymały mnie w zasięgu wzroku. Dajmy na to, co roku z mamą jeździłam na widzenia do brata Jurka: był uwięziony to w Tomsku, to pod Kazaniem. Jeździliśmy zazwyczaj latem. Nie dawano mi urlopu, żebym nie mogła pojechać z mamą do brata.
Wzywano ją do zarządu KGB na rozmowy, przesłuchiwano, przekonywano, że nie warto staruszki matki ciągnąć w daleką podróż. Pewnego razu Jurko napisał, że pozwolono mu na widzenie z bliskimi. Z mamą znów pognaliśmy do niego. Dojazd był trudny, bo prom na przeciwległy brzeg Wołgi kursował tylko o określonych godzinach i w określone dni. Przyjechaliśmy do więzienia pod Kazaniem. Ale nie pozwolono nam zobaczyć się z Jurkiem, mówiąc, że naruszył regulamin i widzenie mu odwołano”.
A oto inne wspomnienia pani Marii, które przytacza dziennikarka Wasylyna Pankiw w gazecie „Wisnyk Rozdillia”: „Maksyma, mojego męża, po ukończeniu uczelni skierowano do pracy w Kazachstanie. Rok później kończyłam instytut, byłam już w ciąży, więc przed przydziałem poprosiłam o odkomenderowanie. Sekretarz partyjny instytutu powiedział: nie, niech jedzie za mężem. A Maksym zdążył już wrócić z Kazachstanu do Lwowa. Prawda, że sprawę udało się załatwić, dano mi jednak wolny dyplom. Ale pojawiła się inna przeszkoda: mój mąż miał lwowskie zameldowanie, a ja nie, więc nigdzie nie chciano mnie zatrudnić. Nie brak jednak dobrych ludzi. Dyrektor instytutu projektowego, w którym wcześniej pracowałam, był narodowości żydowskiej, członkiem partii, pochodził z zachodniej Białorusi, ale nie był do końca człowiekiem radzieckim. Ten Żyd pojechał do ministerstwa i wyprosił dla mnie miejsce pracy. Co więcej, instytut projektowy budował blok mieszkalny i dzięki dyrektorowi nasza rodzina dostała tam mieszkanie. Tak osiedliśmy we Lwowie”.
Jak widzimy, na przykładzie pewnego okresu życia Marii Romanówny Trylowskiej wyraźnie widać, jak władza radziecka starała się wykorzenić w duszach ukraińskich dzieci wszystko, co święte: wiarę w Boga, pamięć o swoim rodzie, język i obyczaje… Dziś tę praktykę bezlitośnie i cynicznie prowadzi moskiewska władza na czasowo okupowanych przez nią ukraińskich ziemiach. Co gorsza, północny sąsiad bezprawnie porywa ukraińskie dzieci, wywozi je na swoje terytoria i tam próbuje uczynić z nich janczarów, wychowując w nich nienawiść do Ukrainy.
Aby pozbyć się złudzeń i poznać prawdę, Marii, córce legendarnego Romana Szuchewycza, potrzeba było około trzech lat; weźmy pod uwagę jej późniejsze proukraińskie otoczenie, a także geny nieugiętości i wolności, zakorzenione w galicyjskim rodzie, które niewątpliwie odegrały swoją rolę. Mimo to również jej nie było łatwo wejść na właściwą ścieżkę: „No nawet sobie pani nie wyobraża, jak trudno mi to było przyjąć! Byłam przekonana, że radziecka władza to po prostu coś świętego! A potem zaczęłam rozbierać szczegóły – co się stało z mamą, co z babcią, co z drugą babcią, co z ojcem, co z Jurką. Bardzo trudna psychologiczna przemiana – ale wytrzymałam”.
Ile lat trzeba będzie, by przywrócić pamięć tym Ukraińcom, którzy od ponad dziesięciu lat żyją i są wychowywani w tak zwanych DNR i ŁNR, na okupowanym Krymie; tym dzieciom, które według moskiewskich podręczników przeszły cały program szkolny nauczania i wychowania od 1 do 11 klasy? Czy uda się to zrobić w ciągu 10, 15, 20 lat? A ta tragedia narodu ukraińskiego dzieje się dziś, za naszego życia, na początku XXI wieku!
Dziś Maria Trylowska zwraca się do naszych współczesnych, zwłaszcza do młodzieży, z takimi znaczącymi słowami: „Nieodłączną częścią przemian, które zachodzą w ukraińskim społeczeństwie, jest obiektywne poznawanie i przemyślenie przeszłości. Musimy znać jak najwięcej prawdy o takich Ukraińcach, jak Roman Szuchewycz, którzy kształtowali bojowy duch naszego narodu. Zwracam się do młodzieży: strzeżcie naszej historii. Nasi dziadowie i ojcowie ją tworzyli. I nikt nie ma prawa mówić nam, co i jak mamy robić dalej”.
A my, mieszkańcy Doniecczyzny, zawsze będziemy pamiętać, że dzieci sławnego bojownika o wolność Ukrainy Romana Szuchewycza przez pewien okres swojego życia mieszkały na ziemi donieckiej. Przedstawiciele galicyjskiego rodu, mieszkańcy zachodniej Ukrainy, swoim losem, światopoglądowymi i moralnymi wartościami są bliscy i drodzy nie tylko doniecczanom, ale wszystkim mieszkańcom Ukrainy. Strzeżmy naszej pamięci, godności narodu ukraińskiego, byśmy potem nie musieli odbierać tych wartości z bronią w ręku – zbyt wysoka jest cena takiej walki.
Tłumaczenie maszynowe
W Autonomicznej Republice Krymu wkrótce może pojawić się miasto Heraklij, osiedle Bołboczan i wieś Horiańske. Ogólnie rzecz biorąc, Rada Najwyższa Ukrainy w uchwale „O przemianowaniu niektórych miejscowości Autonomicznej Republiki Krym” planuje zmienić nazwy niemal stu miejscowości na półwyspie.
Całkowite „oczyszczenie” mapy Krymu nastąpiło w okresie od 1944 roku do początku lat 60. XX wieku. Wówczas Związek Radziecki przemianował 1444 miejscowości. Deportując Tatarów krymskich, władza radziecka starała się zniszczyć wszystko, co było z nimi związane. Dziś spośród prawie 1500 miejscowości anektowanego Krymu, przemianowanych przez Rosję w różnym czasie, przywrócono historyczne nazwy w 70. Jeszcze w czerwcu zeszłego roku Krajowa Komisja ds. Standardów Języka Państwowego wpisała 92 miejscowości Krymu na listę wsi, osiedli i miast, których nazwy nie odpowiadają standardom języka państwowego, i zalecono ich przemianowanie. W sierpniu Rada Najwyższa Ukrainy uchwaliła ustawę „O wprowadzeniu zmian do niektórych ustaw Ukrainy w sprawie rozwiązania wybranych kwestii administracyjno-terytorialnego ustroju Autonomicznej Republiki Krym”.
Zgodnie z wyżej wymienionymi dokumentami, a także ustawami Ukrainy „O przywróceniu praw osobom deportowanym ze względu na narodowość”, „O potępieniu komunistycznego i narodowo-socjalistycznego (nazistowskiego) reżimów totalitarnych na Ukrainie oraz o zakazie propagowania ich symboliki”, „O rdzennych narodach” oraz „O potępieniu i zakazie propagowania rosyjskiej polityki imperialnej na Ukrainie i dekolonizacji toponimii”, rozpoczęto proces przywracania historycznych nazw i dekolonizacji obiektów geograficznych Krymu.
Ministerstwo Rozwoju Wspólnot, Terytoriów i Infrastruktury Ukrainy wspólnie z Ukraińskim Instytutem Pamięci Narodowej kończy przygotowywanie projektu uchwały Rady Najwyższej Ukrainy „O przemianowaniu niektórych miejscowości Autonomicznej Republiki Krym”. Właśnie do tego dokumentu przedstawiciele ukraińskich organizacji społecznych oraz Koordynacyjnej Rady Ukraińców Krymu (KRUK) zgłosili propozycje przemianowania miasta Szczołkine na miasto Herakleja (na cześć starożytnego miasta o tej samej nazwie w Bosporze, położonego na dzisiejszym przylądku Kazantyp), osady Gwardijske na osadę Bołbocżan (na cześć pułkownika Armii UNR Petra Bołbocżana, który w 1918 roku wyzwolił Krym spod rosyjsko-bolszewickich wojsk), wsi Niżnia Kutuzówka na wieś Horiańske (na cześć konsula UNR na Krymie Pawła Horiańskiego), wsi Miczurinówka na wieś Symyrenkowe (na cześć ukraińskiego naukowca-sadownika Łewka Symyrenki) i inne.
Na ostatnich posiedzeniach narady uzgodnieniowej Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej oraz Ministerstwo Rozwoju Wspólnot, Terytoriów i Infrastruktury Ukrainy poparły te propozycje przedstawicieli ukraińskiej społeczności Krymu.
Przywracanie nazw toponimów Krymu to narzędzie jego deokupacji. Toponimy pokazują, kto jest prawdziwym gospodarzem. Jakie nazwy będą na ukraińskich mapach, takie będą również na międzynarodowych; będą je sporadycznie używać nawet okupanci. Myśl, że najpierw trzeba zdeokupować Krym, a dopiero potem coś tam przemianowywać, jest absolutnie błędna. Na przykład na Donbasie przemianowania już nastąpiły, i okupowana część obwodów donieckiego i ługańskiego żyje z nowymi ukraińskimi nazwami.
Gdy nazwy się zmieniają, coraz częściej pojawiają się w przestrzeni informacyjnej, są popularyzowane, w końcu się do nich przyzwyczajamy. Kiedy jest to nazwa historyczna lub ma związek z określonymi wydarzeniami, procesy te przebiegają znacznie szybciej.
Dziś dekolonizacja toponimów w okupowanym Krymie to dodatkowe ogniwo łączące z Ukrainą. Dlatego za krymskotatarskimi historycznymi i nowymi ukraińskimi nazwami na Krymie stoi przyszłość. Szczęśliwa przyszłość w składzie zjednoczonej Ukrainy.
Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Stanisław NOWICKI
*** korzenie deszczu, powrót od nieba do ziemi
*** na dalekiej drodze, przy białych kwiatach przemijających dni szukam ciebie w milczących ogrodach, na ścieżce smutnych piwonii szukam głosu; wokół nas zagubienie niemoty
*** nie widziałem światła niebiańskich modlitw, chowając słowo za słowem, chowając światło za światłem, tam, gdzie modlitwa ożywa
*** dotykając cudzych rąk, dotykając ziemi, w zanikaniu ciepła znajdujesz smutek cudzych źrenic
*** jeżyna dojrzewa; dotknąć jeżyny znaczy spróbować czarnej krwi jeżyny; trawa ukryła jeżynę, trawa grzeje słońce
*** napisz mi jesień, która zburzy ostatnie ściany naszych dusz
*** drżenie, chata zimna
*** uwolnij się; na dalekich drogach nikt nie da chleba; na dalekich drogach deszcz napoi nasze serca
*** ptaki zleciały się przed wieczorem; niebo zmęczyło się ciepłem ptasich gniazd; czas przelotu dotyka ich skrzydeł; czas przelotu, granica za granicą
*** dziś dzikie pszczoły zaniosą miody młodego słońca do naszych bram
*** zniknij, znów będę dotykać twoich włosów; tylko pieśń zatrzymuje nasze głosy, jak wiatr zatrzymuje przechodnia na ulicy
*** pszczoła odlatuje, ucałowawszy ostatni słonecznik w polu; odleciała do studni, by napić się wody przed wieczornym deszczem
*** kim jesteś, pytają mnie głosy z wysokiej trawy; kim jestem, pytają głosy; nikt mnie jeszcze nie widział
Tłumaczenie maszynowe
Ostatnio poeta Stanisław Nowycki zaprezentował w Kropywnyckim ósmy numer almanachu literacko-artystycznego „Siwacz”, którego jest redaktorem naczelnym na zasadach społecznych. Wasyl Bondar, znany pisarz i działacz społeczny, podzielił się swoimi przemyśleniami na temat błyskotliwego startu literackiego, niezwykłej pracowitości i fenomenalnej aktywności poety. Przedstawiając ósme wydanie „Siwacza”, Stanisław Nowycki zaznaczył, że almanach jest publikacją Towarzystwa Pisarzy i Dziennikarzy imienia Iwana Franki i został stworzony w celu popularyzacji ukraińskiego słowa oraz sławienia ukraińskości. Przybliżył jego rubryki, koncepcję oprawy graficznej, przypomniał nazwiska autorów, wśród których są laureaci Nagrody Szewczenkowskiej Pawło Mowczan, Stepan Puszyk, Wasyl Hołoborodźko, Mychajło Najenko, znany literaturoznawca, krytyk, eseista Jewhen Baran, wielu ciekawych i utalentowanych pisarzy z Ukrainy i zagranicy. W przeddzień prezentacji Stanisław dowiedział się, że tego dnia w Kijowie miałby odbierać dyplom nagrody imienia Pawła Tyczyny, ale postanowił nie odwoływać spotkania z przyjaciółmi i kolegami po piórze, które zostało zaplanowane wcześniej. A on sam wciąż pisze wiersze i udostępnia wybór z przyszłego zbioru swoich nowych poezji. tylko trawa nie wyszyta białymi nićmi tylko trawa milczy *** dzień wierzbowy ikonę wniesiono do chaty pomodlono się do Boga i zmęczeni położyli się w noc *** gile wydeptały ścieżkę do studni nie pójdę ich ścieżką nie mogę wypić wody ze studni gile dotykają gałęzi skrzydłami *** dzień zapomina się w leśnych gniazdach jesień śpi powiedz mi co zrobić z kwiatami które opadają sen kłębi się w leśnych gniazdach *** wilk w porannym mroku pokonuje pierwszy śnieg za wsią cień pustki pozostał na wieki *** młode grusze nie spadają ojciec strąca gruszki w trawę dziadek zbiera gruszki potem pochyla się i wkłada mi za pazuchę ręce ojca ciepłe ręce dziadka ciepłe na białym skrzydle drzemie nieślubna obczyzna gdzie tylko ziemi nie ma a cisza wypływa z dna Etiuda szczytów widziałem takie szczyty szczyciki Boże uchowaj gdzie chłód powoli sunie drzemiąc w śniegach takie już były szczyty od czarnych niebios granica teraz odłupał się od świata szczyt dla mnie obcy kto ma prawdziwe skrzydła kto łzę smutną nikogo jeszcze nie skosił niepokój ludzkiego dna udać się dokąd do kogo już i śmierć odeszła od nas kosa oparzyła się o kamień podstępna ziemska kosa drzemią ostatnie marmury rosną młode lody
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
metaforą z metafory stały się twoje ślady…
*** cichnie tylko sen powolny opadłe liście czerwienieją od oddechu zbieram liście zbieram płatki zbieram sny nie dotknąć paska światła na parapecie wyrastają słonecznymi kwiatami nie zasypiają kwiaty na parapecie
*** dzwonek z białymi skrzydełkami
*** zamieram jeszcze wiatr żyje w naszej miłości
*** piaszczysta jama w niej tracę powietrze spowalniam oddech pełznę w głębiny własnego bólu piaszczysta jama spustoszona niech jeszcze ranek biały jak twoje palce niebo też białe brakuje w niebie powietrza
*** spowiedź konika polnego opustoszałe czasze pożyczonych dni stukają w pamięci uśmiechają się dzieci na ulicy popatrzą dzieci na ikony nieba
*** chata na ukos tuli się do wierzby łza tuli się do łzy wypiję wino iskrzące wspomnę dziadkową chatę
*** w marmurze cudzych spojrzeń mówisz do siebie jak narzeczony bez narzeczonej wiosna odeszła
*** we łzach pojednany spokój radości
*** dni nadmiernego promienia ziarno pada na ziemię do ostatniego krzyku śpiew ptaszyny
*** przymknięte drzwi widzę jak powoli wosk staje się ciepły niewystygła pustka duszy
*** ogrody kolorowe w spokoju zimowej przestrzeni pozostaje przejrzystość kolorowe ogrody jabłka kolorowe ty słyszysz nie słyszę ty milczysz ja milczę ty wiesz ja nie wiem zatrzymało się serce u kogo z nas
*** kobieta z białymi skrzydłami nie obrazu szukam w jej zdjęciach piękna kobiet Botticellego szukam w niej ciebie szukam w niej siebie
*** dojdziesz do wsi w której nikt nie śpiewa posłuchaj smutku wśród krzyży
*** zawołała do siebie dała chleba rozstawać się nie chce a ja widzę ją po raz pierwszy
*** niszczyciele gniazd ręce dzieci niszczyciele gniazd skrzydła dzieci
*** czekam na ciebie zostało mi zapłakać za tobą jesień nie płacze
*** nie spadaj w słoneczne promienie dojdź do wiejskiej drogi przez ranek
*** cudze płoty twarze cudze tylko cmentarz nie staje się obcy dla pola
*** kto jeszcze podnosił się z ruin nie czekając na przyjście najbliższych duch zawsze samotny duch w człowieku
*** najdroższy głos wśród samotności staje się samotnością
Ogrody serca *** za wsią białe ręce dotknęły ziemi
*** łzy w studni woda żywa
*** grzyby jesienne cud nad cudy chłopcy złapali deszcze potoczyły się chmury do marca
*** zimą cichnie niebo ciemność kryje chłodem mniszki
*** zaczerwienione jabłka stukają w pustce trawy słuchaj w chacie mrozik zasnął
*** śniegi długie za oknem nie widać jak wróble tulą się do ścian wiekowych
*** nagle przypomniałem sobie to był twój cień wśród rumianków prosiłem cię namalować rumianek na ścianie
*** słoneczne promienie ziemskiego dnia dławią się od mgły słoneczna mgła podnosi się nad polem
*** na gołą duszę spada żal
*** głodne chmury nie doczekały się rosy z białych ręczników wiosny
*** drzwi otwarte chata otwarta milczy kukułka przy rozczochranej ścieżce głos mówił spójrz na kukułkę kiedy cień padnie w trawę posłuchaj dalekiej muzyki uwolnijcie krzyże od pamięci zatrzymajcie kukułkę po raz kolejny głos mówi przez cień w trawie głos w wodzie ciemnej wysrebrza kamyki kiedy umiera chłód milczenia kukułka budzi się kukułka dośpiewuje słowa wymarłej pieśni głos mówił do mnie ostatni raz ziemia twarda stanie się domem kukułki gniazda zniknęły w powietrzu
Litery cudzych snów wróbel wypił lato w czułości jego dotyków nóżkami po ziemi we śnie kolorowym tylko we śnie lato wypite i ja pytam
Tłumaczenie maszynowe
Swiatosław WASYLCZUK
Gdzieś pod koniec lat 90. XX wieku zadzwoniono do mnie z Kijowa, z Sekretariatu Ludowego Ruchu Ukrainy (wtedy kierowałem żytomierską organizacją obwodową LRU) i powiadomiono, że jadą do nas deputowani Rady Najwyższej Ukrainy, frakcji Ruchu – Dmytro Pawłyczko oraz Myrosław Horbatiuk. Są gotowi pojechać po rejonach obwodu, miastach, opowiadać o działalności Ruchu, naszych zasadniczych pryncypiach, aby przyciągnąć do nas jak najwięcej zwolenników. Więc żebym był na miejscu, przywitał wysokich gości, zapewnił ich tournée po obwodzie. Dobrze, mówię, zrobimy wszystko jak należy. I oto wreszcie przybywają wysocy stołeczni wysłannicy, wchodzą do gabinetu. Znałem ich osobiście każdego, wszak nie raz zdarzało się spotykać na częstych zebraniach organów kierowniczych Ruchu w Kijowie: na posiedzeniu Wielkiej i Małej Rady, Centralnego Przewodu czy też na wszechukraińskich zjazdach Ruchu. Dmytro Pawłyczko – średniego wzrostu, krępej budowy ciała, ze smakiem ubrany, jak zawsze – szybki w ruchach, nie usiedzi na miejscu, mierzy gabinet krokami tam i z powrotem. Kiedy to dostrzegł na ścianie dwa kolorowe portrety, uważnie spojrzał na jednego z nich, wtedy przeniósł wzrok na mnie:
– Swiatosławie, to ty powiesiłeś swoją fizjonomię?
– Tak, powiesiłem.
– Po co, przecież oto obok ty żywy, więc po co portret?
– No, ktoś popatrzy na portret, ktoś na mnie, jak komu, – dalej udaję.
Rzecz w tym, że to były portrety mojego ojca Karpa Ołeksijowycza oraz rodzonego starszego brata Andrija, żołnierza UPA, który zginął jako 19-latek. Z wyglądu jestem bardzo podobny do ojca, więc Dmytro Wasylowycz pomyślał, że na portrecie jestem ja. Więc on nie ustawał i kontynuował:
– O, patrz, jeszcze i podpisał portret. Ciebie i tak znają, po co podpisywać!
– No, – mówię, – może ktoś zapomniał nazwisko, to przypomni, – gram dalej rolę w tonie do niego.
– Aha, co żeś ty tam sobie napisał? – rzekł z ciekawością, podszedł blisko do portretu i zaczął uważnie czytać. A podpis był taki: „Sajadaczny”, Karpo Wasylczuk, prowidnyk OUN okręgu kostopolskiego, WO UPA „Zahrawa”. Zginął w łagrze w Workucie”.
Dmytro Wasylowycz bardzo uważnie kilka razy odczytywał oba podpisy, wtedy gwałtownie odwrócił się do mnie i zmieszany, z szacunkiem rzekł:
– Swiatosławie, to to twój ojciec? A gdzie on działał? Na jakich terenach?
– Na Rówieńszczyźnie, – mówię, – na Kostopolszczyźnie, skąd pochodzę.
– Wybacz, druhu, za pewną nietaktowność, bo ja rzeczywiście początkowo wziąłem ten portret za twój. A ty rozegrałeś mnie. Daj uścisnąć twoją dłoń. Nie bez powodu, okazuje się, zostałeś szefem krajowego Ruchu Żytomierszczyzny. Wszak w istocie kontynuowałeś sprawę swojego ojca – walkę o odnowienie niepodległego Państwa Ukraińskiego. Jak i my wszyscy. Chwała Panu, nasze wysiłki uwieńczyły się sukcesem stuleci – my, Ruch, obudziliśmy ukraiński naród i wywalczyliśmy Państwo Ukraińskie, co jasno zaświadczył Akt ogłoszenia niepodległości Ukrainy 24 sierpnia 1991 roku oraz Wszechukraińskie referendum na potwierdzenie tego Aktu 1 listopada tego samego roku. 90 procent wyborców zagłosowało za niepodległą Ukrainą. Mamy z tobą z czego być dumni, bo Ruch zrealizował to, o co walczyli nasi poprzednicy wiekami. Zwłaszcza zaś – odważni żołnierze UPA, przed którymi chylę kolana i jestem dumny z ich działań oraz jasnej pamięci.
Mówił natchnienie, żarliwie, szczerze, nieustannie gestykulując (kto znał Dmytra Wasylowycza, potwierdzi, że był wprawnym mówcą, mówił zapalczywie i przekonująco). Ja nawet trochę się pogubiłem od takiego zwrotu rozmowy i dlatego dla przeniesienia spotkania na tory robocze, rzekłem:
– Owszem, walka OUN–UPA – to szczególny ofiarny czyn heroicznej historii o Państwo Ukraińskie, z którego jesteśmy dumni. I właśnie dlatego, że my, ruchowcy, podnieśliśmy znowu po długim upływie czasu naszą odwieczną ideę wywalczenia własnego niepodległego państwa, i nasza walka, za Bożym błogosławieństwem, zakończyła się sukcesem. A teraz jedźmy na spotkania z naszymi zwolennikami, już się umówiłem o tym w Berdyczowie i Rużynie.
***
Stopniowo Dmytro Wasylowycz uspokajał się, usiadł na zaproponowanym krześle, ale poruszony temat najwyraźniej był dla niego tak drażliwy i ważny, że już prawie spokojnie kontynuował:
– Jeszcze jeden epizod z konkretnej historii UPA w terenie i pojedziemy. Jak wiecie, pochodzę z Karpat, Kosowszczyzna, wieś Stopczatiw, gdzie bardzo silnie działała UPA. I oto, kiedy skończyłem siedemnaście lat, ponad setkę chłopaków, takich jak ja, mobilizują w szeregi UPA. Zaprowadzili w góry, gdzie w dobrze urządzonych obozach zaczęli szkolić. Tak minęły dwa miesiące. Do zimy się zbliżało. W walkach z Moskalami nie braliśmy udziału, a uczyliśmy się sztuki wojennej i pełniliśmy wartę bojową w obozie. Chociaż wiedzieliśmy o częstych walkach z wrogiem i stratach, które ponosiły nasze oddziały powstańcze. Wszak wróg przewyższał nas we wszystkim: liczebnie – dziesiątki razy, zbrojnie i zaopatrzeniem w amunicję wojskową, naboje i żywność. Wynik tej walki można było przewidzieć. Ale my – żołnierze i nie mamy skomleć!
Jakoś ogłaszają zbiórkę dla spotkania z przedstawicielem wyższego dowództwa UPA. Jak się okazało, przybył do nas dowódca kurenia druh „Storczan”. Najbardziej wtajemniczeni z nas mówili, że miał wysokie wykształcenie uniwersyteckie, zdobyte w Wiedniu, i był bardzo autorytatywny wśród wojska. „Storczan”, w wieku 40–45 lat, wysoki, szczupły, w mundurze wojskowym, siedział za stołem obok naszego sotnika. Kiedy rozsiedliśmy się rzędami prosto na ziemi, przywitał się:
– Sława Ukrainie!
– Bohaterom sława! – zgodnie odpowiedzieliśmy.
Kureniowy krótko opowiedział, co dzieje się w kraju, o działalności UPA, a wtedy rzekł i całkiem niezwykłe: „Ponosimy wielkie straty. Niestety, nasze nadzieje na bliską wojnę Ameryki i Anglii przeciwko Związkowi Sowieckiemu okazały się płonne, oni nie chcą wplątywać się w nową wojnę, tak przekazuje nasz zagraniczny wywiad. I liczyć z ich pomocą na odnowienie samodzielnego państwa nie ma co. Więc podjęto decyzję: zwalniam was z obowiązków żołnierza UPA i puszczam wszystkich do domu. Macie iść do nauki, uczyć się zawodów i zajmować stanowiska w konkretnych gospodarstwach, szukać i gromadzić wiernych ludzi, aby dalej nieść ideę wyzwolenia narodu ukraińskiego i budowy niepodległej Ukrainy. Taki czas obowiązkowo nadejdzie! Przygotowujcie go, przybliżajcie go, i wtedy my obowiązkowo zwyciężymy! Sukcesu wszystkim wam, moi synowie, moje sokolęta!”
„Storczana” głos nieco zadrżał, odwrócił się i szybkimi krokami poszedł do „kryjówki”. A my, nieco zagubieni, lecz wciąż radośni, szybko zebraliśmy się – i w drogę do domu. Oto teraz powiedzcie mi, – zwrócił się mówca już do nas, mnie i Myrosława Horbatiuka, – jak mądrze zdecydował kureniowy!
Gdyby nie on, mało kto z nas, ówczesnych nowo wybranych, uszedłby z życiem. A słuszny czas, o którym mówił, rzeczywiście nastał jeszcze za naszego życia. Chwała tobie, Ukraino, że zawsze miałaś i obecnie masz tak mądrych, zawziętych synów, którzy cię bronią! Byliśmy porażeni milczeniem, przyswajając sobie to, co powiedział Dmytro Wasylowycz. A kiedy nasze napięcie emocjonalne nieco opadło, otworzył sporą czarną teczkę i wyjął dwie książki, swoje autorskie książki, „Nostalgija” oraz „Zołote jabko”. I w „Nostalgii” tak mi podpisał: „Swiatosławowi Wasylczukowi, synowi żołnierza UPA, krajowemu przewodniczącemu Ruchu Żytomierszczyzny, na pomyślne trudy w imię matki – Ukrainy. 10 listopada 1998 roku”. Oto takie niespodziewane spotkanie. My, oczywiście, pojechaliśmy wyznaczoną trasą, były dość liczne zgromadzenia, płomienne, przekonujące wystąpienia Dmytra Pawłyczki. Od tamtej pory często spotykaliśmy się w Kijowie na zgromadzeniach Ruchu, a on wypytywał o naszą rodzinę, los ojca, krewnych. Miło było, że w wysokiej randze deputowanego Rady Najwyższej Ukrainy zachowywał się prosto, bez pogardy i zarozumiałości, jak starszy, mądry, doświadczony przyjaciel. Mocno przejmował się nieładem w państwie, pro-moskiewską orientacją kierownictwa kraju, okradaniem narodu przez rządzącą wierchuszkę. *** Przypominam sobie, jakoś za kadencji prezydenta W. Juszczenki przyjechałem w składzie żytomierskiej delegacji do Kijowa na jakieś kolejne spotkanie z prezydentem, które odbywało się w stołecznym teatrze operowym. A prezydent rządził już trzy lata z rzędu i jego rządy były całkowicie nielogiczne, nieprzemyślane, nieumotywowane. Już samo to, co było warte tak zwane „porozumienie”, którym faktycznie usprawiedliwił antyukraińskie siły swojego zaprzysięgłego oponenta w niedawnych ciężkich wyborach, Janukowycza, zagwarantował temu bezpieczeństwo powrotu na Ukrainę (cała szajka Janyka uciekła do miłej rasiei, a zawołana przez Juszczenkę powróciła). No, a dalej w ogóle gest godny chyba samobójcy: mianował swojego wroga Janukowycza… premierem. Co działo się wtedy w państwie, wie tylko ten, kto żył wtedy i przejmował się polityką. Tak oto spotykam na tym zgromadzeniu w operze D. Pawłyczkę. Przywitaliśmy się. Wymieniamy poglądy. – Dmytro Wasylowyczu – zwracam się do niego. – Jest Pan tak szanowanym wśród nas człowiekiem, znanym politykiem, uznanym poetą, działaczem społecznym, niech Pan pójdzie do prezydenta, wyjaśni mu, że nie to robi, nie tych mianuje na stanowiska, nie tam prowadzi państwo. Przecież nie wybiorą go na drugą kadencję i przegra sprawa Majdanu pomarańczowego, nasza ukraińska sprawa. Co on wyprawia? Armię redukuje, wydatki na jej utrzymanie i uzbrojenie – również. A Moskal przecież nigdzie się nie podział. Przypomnijmy rok 1918, Kruty, kiedy właśnie ogłoszona nowa moskiewska imperia ruszyła wojną na Ukrainę i straciliśmy państwo. Czyżby historia nas tak niczego nie uczyła? Dmytro Wasylowycz smutno spojrzał na mnie i gorąco odpowiedział: – Swiatosławie, drogi mój, to po prostu jakaś bieda! Trzeci rok proszę się o spotkanie z prezydentem, a mi odmawiają. Tam wszystko rozstrzyga jego najbliższe otoczenie, które samo decyduje, kogo dopuścić do „ciała”. Wszelaka hołota, zdziercy, krętacze i obojętni na naszą ukraińską sprawę. Kogo on sobie dobrał na pomocników? Im byle kieszenie napychać. A „Witia” buja w chmurach kadzidła, które mu okadza to stado, i robi to, co powiedzą mu bliżsi jego ucha. A gdzież twój, prezydencie, charakter, gdzie twoja pozycja, gdzie wreszcie Ukraina i Ukraińcy, którzy zrobili cię prezydentem? Uwierzywszy tobie, walczyli za ciebie, głosowali na ciebie i mieli nadzieję, że wreszcie państwo pójdzie prawdziwie ukraińską drogą, Prawo, a nie „pojęcia”, stanie ponad wszystkim, nastanie porozumienie w państwie i zacznie nasz lud żyć zamożnie i szczęśliwie. Ukraina znów straciła szansę na odrodzenie. I kiedy już pojawi się u nas swój ukraiński Waszyngton? – zakończył boleśnie. *** Takich spotkań mieliśmy wiele: na Żytomierszczyźnie w Bazarze na upamiętnieniu poległych żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej w Drugim Pochodzie Zimowym 1921 roku (ostatni raz widzieliśmy się w 2018 roku), w Kijowie podczas różnych okazji, najczęściej – na proświtańskich zgromadzeniach Rady Głównej „Proświty”. I z przykrością trzeba było zaznaczać, że sprawy nasze ukraińskie z każdym rokiem i nowym prezydentem tylko się pogarszają. I kto wie, czym wszystko się zakończy… Chcę zwrócić uwagę na jeszcze jedną cechę charakteru Dmytra Wasylowycza, jego zdarzeniową, historyczną przewidywalność, umiejętność zajrzenia przez mgłę lat. Szczególnie wyraźnie widać to w niektórych wierszach, w szczególności w takim, jak tytuł tego artykułu: Znów Moskwa krzyżuje naród, Co powstał za wolność swoją. Znów zakutych w żelazo najeźdźców Spotyka Czeczen w boju. Dwugłowy orzeł w dwa dzioby Pije czeczeńską sprawiedliwą krew. No, a my milczymy, jak niewolnicy, Co pozbyli się niedawnych okowów. To fałszywej wolności morał, Rzecz obłudna, odziana w kłamstwo: Lecz przyjdzie zuchwały Moskal I do nas, jak zrujnuje Czeczenię. Prometeuszu, krwawa piękności, Ty od kata litości nie czekaj.
Tłumaczenie maszynowe
Może tylko chłopak z UNSO Przyniesie ci w garści wody. A Europa, ta kurwa stara, Będzie się przyglądać z daleka, Jak napełni się krwią Kura, I wszystkie koryta zrusyfikowanych rzek. Będzie chować twarz w woal, Wydawać za żar próchno. Lecz przyjdzie zuchwały moskal I do Paryża, jak zrujnuje Czeczenię. Tam – ogień. W ogniu – Prometeusz. Ludzie, patrzcie, tam działają kaci! Ja krzyczę, a ratunku nie ma, Widzę tylko głuche brzuchy. 1997 r. Zwróćmy uwagę na datę napisania wiersza. Wtedy moskiewski dwugłowy drapieżnik rozszarpał tylko Czeczenię, a D. Pawłyczko już wprost wskazywał, że “napełni się krwią Kura, i wszystkie koryta zrusyfikowanych rzek”. A to bezpośrednia aluzja do przyszłej wojny rosyjsko-gruzińskiej w 2008 roku, do wojny rosyjsko-mołdawskiej (Naddniestrze) i, wreszcie, do obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej (i przyjdzie zuchwały moskal i do nas). Ale jego krzyku nikt nie chciał słyszeć – po co cudzy ból? Plecie człowiek jakieś bzdury, czy warto zwracać na nie uwagę? A warto było! Bo ten wiersz – jakby o nas, obecnym czasie, kiedy zuchwały moskal ruszył wielką wojną na Ukrainę, bo “Europa, ta kurwa stara”, i cały demokratyczny świat nie zwrócili uwagi na zrujnowaną, zniszczoną Czeczenię, Gruzję, Mołdawię (Naddniestrze), zagarnięty w lutym 2014 roku nasz Krym, rozpoczętą wojnę przeciwko Ukrainie w Donbasie wiosną tego samego roku. Więc zuchwały moskal rozliczył swoje zaborcze działania jako milczące przyzwolenie na jego agresywną politykę i 24 lutego 2022 roku rozpoczął pełnoskalową wojnę przeciwko Ukrainie, rzucając przeciwko nam całą swoją potęgę wojskową, którą przygotowywał przez ostatnie 20 lat. A kierownictwo, rządy Ukrainy, które zmieniały się jeden po drugim przez trzy dziesięciolecia z rzędu, wciąż wierzyły moskalom, wciąż przysięgały im wieczną przyjaźń, wciąż próbowały dogodzić. Ba, nawet nasza oficjalna państwowa doktryna wojskowa twierdziła, że nasz wróg – na Zachodzie, a nasz przyjaciel – na Wschodzie, czyli rasija – mateczka. Która, do tego, oficjalnie figurowała jako “gwarant” naszego bezpieczeństwa. Więc chachły – małorosjanie na wszelkie sposoby wyginali się przed Moskwą, byle tylko nie rozgniewać “starszego brata” – zaborcy-terrorysty. Władza usypiała naszą czujność, by obudzić ją nagle atakami bombowymi na nasze miasta (i na Żytomierz również) rano 24 lutego. Stało się, jak swego czasu przewidywał nasz sławny Taras Szewczenko: Lecz nie jest mi wszystko jedno, Jak Ukrainę źli ludzie Uśpią, przebiegli, i w ogniu Jej okradzioną obudzą… Och, nie jest mi wszystko jedno. Prawie jak po sznurku się stało: usypiali naszą narodową czujność przebiegli ludzie na szczytach władzy. A niektórzy z wysokich urzędników długo, z wielką gorliwością i nadziejami szukali “pokoju w oczach Putina”. Dobrze, choć potem przejrzeli. A oto Ukraina budzi się w ogniu wojny prawie dwa lata! Doznała ogromnych zniszczeń, niezliczonych ofiar, zniewag, strat. Wojna trwa, a drapieżny imperialny ptak “dwoma dziobami” już pije ukraińską sprawiedliwą krew. Oto i nie wierz po tym poetom-jasnowidzom. Jednym z takich był Dmytro Pawłyczko. Mykoła TYMOSZYK Daleko nie każdy z niemałego kręgu ukraińskich uczonych-humanistów może pochwalić się prawdziwie wielkimi miarami swojej rozpoznawalności i autorytetu. W Europie i Ameryce, gdzie żyją rozproszone wielkie enklawy Ukraińców, mało zostało krajów, w których uniwersytetach i centrach naukowo-oświatowych nie występowałby Dmytro Własowycz ze swoimi referatami czy przemówieniami, w których bibliotekach nie byłoby książek tego autora. A książek tych do tej pory wyszło ponad pół setki. Czy nie w każdym ukraińskim domu znają głos Dmytra Własowycza jako wieloletniego prowadzącego autorskie programy o kulturze narodowej, teologii, sztuce sakralnej. Jeśli chodzi o jego nieprzemijające teksty książkowe, to mało znajdzie się takich aspektów marginalizowanej przez władzę, ale potwierdzonej przez grupę entuzjastów-opętanych w diasporze i na Ukrainie nauki ukrainoznawczej, gdzie można obejść się bez cytatów tego autora. Trudno znaleźć także u nas ukrainocentryczną ga Anatolij KOWALCZUK, uczestnik walki o niepodległość Ukrainy Leontij Sandulak był wszechstronnie utalentowaną osobowością: doktorem nauk medycznych, profesorem, jednym ze współautorów tekstu Aktu proklamacji niepodległości Ukrainy, dyplomatą, pierwszym ambasadorem Ukrainy w Rumunii. A także – pedagogiem, ekologiem, dziennikarzem, działaczem społecznym. Mnie przypadła szczęśliwa możliwość należeć do grona przyjaciół L. Sandulaka. Poznaliśmy się na początku lata 2004 roku i przez prawie dwie dekady utrzymywaliśmy dobre, przyjacielskie stosunki. Należał do państwowców, którzy wyraźnie uświadamiali sobie: Ukraina pilnie potrzebuje nowego europejskiego poziomu władzy. A zatem i patriotycznych, profesjonalnych, moralnych, energicznych polityków oraz zarządców. Był przekonany: na zmianę ówczesnym i obecnym naczelnikom (często osobom z mętną przeszłością, niekompetentnym, ale chciwym, skorumpowanym, obojętnym na ludzi i Ukrainę) muszą przyjść zarządcy europejskiego poziomu. Osoby wysokomoralne, wykształcone, ukrainocentryczne. Dlatego dbał o naukę i wychowanie młodzieży – ukraińskiej z ducha i światopoglądu. Kategorycznie nie akceptował fałszu, hipokryzji, pychy, chciwości. Przecież bezduszni, mało wykształceni, interesowni urzędnicy, w zachowaniu których łączy się pogarda dla “niższych” i obrzydliwe “płaszczenie się” przed “wyższymi”, dyskredytują władzę i Państwo Ukraińskie. Leontij Sandulak miał dar fizjonomisty. Obserwując nieznaną osobę, jej mimikę, gesty, słuchając mowy, bezbłędnie mógł powiedzieć, kto przed nim stoi: intelektualista, osobowość duchowa czy ignorant; uczciwy i porządny człowiek czy krętacz, oszust i hipokryta; bojownik o prawdę czy konformista. Był wysoki, silny, jednak łagodny i dobry. W jego spokojnym głosie wyczuwało się pewność i życzliwość. Na twarzy czasem pojawiał się uśmiech.
gazetę (choć z centralnych nie było ich u nas zbyt wiele), której redakcja nie pragnęłaby przeprowadzić z nim wywiadu lub zamieścić na swoich łamach jego kolejnej recenzji czy artykułu publicystycznego. Profesor Stepowyk nigdy nie dążył do promowania czy reklamowania siebie. Nigdy nie interesował się swoimi rankingami w Google Scholar, nie pchał się dla pieniędzy do Scopusów, nie pracował na rzecz chwilowej koniunktury. Nigdy nie prowadził swoich stron w mediach społecznościowych. Niejednokrotnie mawiał, że to pusta strata czasu, który z biegiem lat przesypuje się przez palce coraz szybciej. Z zasady nie oglądał antyukraińskiej w swej istocie naszej telewizji, nie wdawał się w bezpłodne dyskusje z oponentami. Po prostu zajmował się tym, co od dawna kochał i czemu służył całe życie – Ukrainie, ukraińskiej nauce, Ukraińskiemu Kościołowi. Zaczynał jako dziennikarz (choć w różnych czasach, ale studiowaliśmy na tym samym wydziale dziennikarstwa Uniwersytetu Szewczenki), a został profesorem, akademikiem, zdobył trzy doktoraty. Do tego takie, których ze względu na wyraźnie zaznaczony ukrainoznawczy ślad nie uznawała Moskwa, a uznały uniwersytety na Zachodzie. Przez wiele lat kontaktując się z Dmytrem Stepowykiem, mam wszelkie podstawy sądzić, że ten człowiek, pochodzący z wiejskiej żytomierskiej głuszy, zrozumiał już od młodych lat wagę nieustannej, mozolnej pracy dla Ukrainy. W osobie Dmytra Stepowyka ukraińska społeczność może mieć nie tylko przykład, ale i wzorzec: jak trzeba pracować dla Ukrainy. Dmytro Własowycz nie miał własnych dzieci. Ale za własne dzieci uważał każdą ze swoich książek, napisanych wyłącznie samodzielnie. W ostatnich latach zajął się pamiętnikarstwem. Wstępnie sporządzony plan-prospekt, którego szczegóły nie raz ze mną omawiał, "rozrastał się" na trzy tomy. I on je napisał. Realizacji tego projektu podjęło się wydawnictwo "Dnipro". Światło dzienne ujrzały dwa toomy: w 2022 roku – "Z Ukrainą w sercu", w 2023 – "Europa oczami Ukraińca". Oddanej do druku książki z wrażeniami z wielokrotnych podróży na kontynent amerykański nie będzie już trzymał w swoich rękach… Jestem dumny z dawnej przyjaźni z tą nieprzeciętną Osobistością, która tak bardzo wpłynęła na moje naukowe, zawodowe i życiowe drogowskazy. Jak szkoda, że takich oddanych sprawie Patriotów, Profesjonalistów, po prostu Porządnych Osobistości staje się coraz mniej. Szczegółowiej: Mykoła Tymoszyk. Dmytro Stepowyk: Życie i działalność naukowa. – Kijów: Archangielśkyj Hłas, 2008. – 536 s. 28 stycznia w 86. roku życia odszedł do wieczności profesor Dmytro Własowycz Stepowyk. Ukraina straciła nieprzeciętną Osobistość.
Tłumaczenie maszynowe
W 87. roku swojego czynnego i owocnego życia społecznie użytecznego odszedł w wieczność Leontij Sandulak – znany ukraiński naukowiec, budowniczy państwa, działacz polityczny i społeczny. Smutne wydarzenie miało miejsce we wsi Wielka Staryca w rejonie boryspolskim, gdzie przez ostatnie ćwierć wieku skromnie mieszkał i pracował twórczo.
W rozmowie nikogo nie przerywał i nie krytykował. Nie starał się być w centrum uwagi towarzystwa. Choć był erudytą i encyklopedystą, wyjątkowo ciekawym rozmówcą. Jako lekarz Leontij Sanduliak pewnie przeszedł wszystkie szczeble zawodowego awansu. Syn niezamożnych chłopów z Bukowiny, pokonywał swoją drogę samodzielnie, polegając na własnych zdolnościach i wytrwałości. Po wiejskiej siedmioklasowej szkole ukończył czerniowiecką szkołę felczersko-położniczą, służył w wojsku. Ukończywszy Czerniowiecki Instytut Medyczny, studiował w aspiranturze. W wieku 32 lat obronił pracę kandydacką. W 46 roku życia został doktorem nauk medycznych. Dysertacja obroniona w Kijowskim Naukowo-Badawczym Instytucie Endokrynologii zawierała ważne odkrycie, dzięki któremu Leontij Sanduliak zapoczątkował nowy kierunek naukowy w endokrynologii. W latach 1972–1997 pracował na Czerniowieckim Uniwersytecie Państwowym na stanowiskach starszego wykładowcy, docenta i profesora. W połowie lat 80. XX wieku, oprócz działalności naukowej i dydaktycznej, L. Sanduliak aktywnie zaangażował się w działalność społeczną. Dzięki konsekwentnie demokratycznej i nieugiętej proukraińskiej postawie zdobył wielki autorytet wśród wykładowców i studentów uniwersytetu, a także wśród społeczeństwa Bukowiny. Wiosną 1989 roku, na zasadach alternatywnych, w wyniku trudnej, ale uczciwej walki, L. Sanduliak został wybrany deputowanym Rady Najwyższej ZSRR. Jako deputowany ludowy był aktywnym członkiem Międzyregionalnej Grupy Demokratycznej (opozycyjnej wobec komunistycznej większości partyjnej), kierowanej przez akademika D. Sacharowa. Udało mi się po raz pierwszy zobaczyć i usłyszeć Leontija Iwanowycza we wrześniu 1989 roku na zjeździe założycielskim Ludowego Ruchu Ukrainy. Był bowiem jednym z twórców tej najbardziej masowej w najnowszej historii organizacji społeczno-politycznej, która odegrała decydującą rolę w skierowaniu rodaków na walkę o odbudowę Państwa Ukraińskiego. L. Sanduliak był jednym z założycieli i pierwszym przewodniczącym Czerniowieckiej Obwodowej Organizacji RUCH. Należał do grona pionierów masowego ruchu ochrony przyrody na Ukrainie. Został pierwszym przewodniczącym ekologicznej organizacji „Zielony Świat Bukowiny”. Był współzałożycielem Ukraińskiego Stowarzyszenia Ekologicznego „Zielony Świat” i jego współprzewodniczącym. Należał do założycieli Partii Zielonych Ukrainy, a w 1992 roku został wybrany jej przewodniczącym. Szkoda, że PZU nie umieściła go w przedwyborczej części listy partyjnej i w wyborach parlamentarnych 1998 roku Leontij Iwanowycz nie został deputowanym ludowym. Jego rozum, wiedza, bogate doświadczenie w działalności naukowej, politycznej i społecznej, szerokie znajomości międzynarodowe z pewnością wzbogaciłyby w tym czasie Radę Najwyższą Ukrainy. Spotykaliśmy się najczęściej na akcjach społecznych i politycznych w Borysplu i Kijowie. Czasem – na wydarzeniach patriotycznych w Borysplskim Instytucie Zarządzania Miejskiego przy MAUP, gdzie Leontij Iwanowycz pracował jako profesor i prorektor ds. wychowania narodowo-patriotycznego studentów. Bywałem u niego w domu, mieszkał bardzo skromnie. Według moich obserwacji wiele cech charakteru Leontija Iwanowycza było wrodzonych, lecz znaczna liczba ważnych cech ludzkich bez wątpienia została nabyta. Ukształtowały się one w niepowtarzalnym duchowo-kulturalnym i intelektualnym środowisku Czerniowiec. Na charakter Leontija Iwanowycza wpłynęła także wieloletnia działalność pedagogiczna i dydaktyczna. Był mądry i bardzo wnikliwy. Dobry znawca ludzkich dusz. Umiał czytać ludzi „między wierszami”. Leontij Sanduliak szczerze i oddanie służył ukraińskiemu narodowi, rodzimej nauce i Państwu Ukraińskiemu. Pewnego razu w gronie przyjaciół żartobliwie powiedział w związku ze swoim pochodzeniem: „Jestem Ukraińcem, ale jestem prostym potomkiem dawnych Rzymian”. I rzeczywiście: wzrostem, postawą i gestami przypominał rzymskiego senatora z dawnych rzeźbiarskich wizerunków. A może nawet któregoś ze słynnych cesarzy. Obecni docenili dowcipną wypowiedź, zaklaskali i uścisnęli jego potężną prawicę. Leontij Sanduliak godnie i uczciwie przeszedł odmierzoną przez Boga i los drogę życiową. Przebył ją w codziennej pracy i wytrwałej walce o ugruntowanie w ukraińskim społeczeństwie narodowych i moralno-etycznych wartości, międzynarodowo uznanych standardów demokratycznych i prawnych. Pozostawił po sobie wiele dobrze wykonanych dzieł i dobrą pamięć współczesnych.
Tłumaczenie maszynowe
W tym roku wśród kandydatów do miana laureata najbardziej prestiżowej nagrody państwowej w sferze humanistycznej – Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki – znalazła się rozprawa literacka znanej literaturoznawczyni i kulturolożki, doktor nauk filologicznych, profesor, kierowniczki działu teorii literatury Instytutu Literatury imienia T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, członkini korespondentki NAN Ukrainy Tamary Hundorowej. Jest ona autorką znaczących książek: „Femina melancholica. Płeć i kultura w utopii genderowej Olhy Kobylańskiej”, „Biblioteka poczarnobylska. Ukraiński postmodernizm literacki”, „Franko i/nie Kamieniar”, „Kicz i literatura. Travestie”, „Kultura tranzytowa. Symptomy traumy postkolonialnej” i in. Tematyka, która jest gruntownie badana w pracy naukowej przez Tamarę Hundorową, radykalnie różni się od podobnych prac literaturoznawczych, których lwia część przypada na okres radziecki, kiedy błyszczały nazwiska Witalija Swiatowcia, Iwana Semenczuka, Ołeha Babyszkina, Anatolija Pohribnego, Wasyla Jaremenki i szeregu innych nie mniej znanych literaturoznawców. Prawdopodobnie po raz pierwszy zaproponowano alternatywne podejście w naświetleniu życia i twórczości najjaśniejszej ukraińskiej poetki końca XIX – początku XX wieku, której spuściznę literacką niezwykle trudno przecenić.
Taras Hołowko: – Pani nowa książka „Łesia Ukrainka. Księgi Sybilli”, która w ubiegłym roku ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Wiwat” w serii „Duma narodu”, ucieleśnia absolutnie nowe podejście do przemyślenia na nowo zarówno biografii, jak i twórczości wybitnej ukraińskiej literatki. Najbardziej uderza to, że łamane są pewne kanony i stereotypy, starannie kultywowane w poprzednich dziesięcioleciach przez pani kolegów literaturoznawców. Tamara Hundorowa: – Zaczęłam pisać swoją książkę o Łesi Ukraince zupełnie niespodziewanie dla siebie i nie planowałam wcześniej tego robić. Ale przyszedł moment, kiedy musiałam znaleźć odpowiedź na pytanie, które podświadomie istniało dla mnie zawsze: co sprawiło, że Łesia Ukrainka stała się taką, jaką ją znamy? Było to dla mnie pewne wyzwanie, musiałam znaleźć odpowiedź dla siebie i coś zmienić dla innych w rozumieniu życia i twórczości pisarki. Ogólnie rzecz biorąc, nieustannie dorastamy do Łesi Ukrainki, bo tak samo, jak formuje się i wychowuje jej czytelnik, wychowuje się i jej badacz. Kiedyś, w latach 20. XX wieku, Mykoła Zerow powiedział, że czytelnik Łesi już się urodził, więc można wydawać pełnowartościowy zbiór jej utworów. Być może ja dopiero teraz dorosłam (czy dorastam?) do tego, by ją badać. Łesia Ukrainka nie urodziła się od razu taką, jaką ją znamy. Jak sama przyznawała, za wcześnie wyszła na pole literatury, ściślej mówiąc, przywiodła (czy wypchnęła) ją tam jej matka – pisarka Ołena Pcziłka. Aby stać się prawdziwą pisarką, musiała nauczyć się nie tylko rymować, ale i oderwać od swojego ukrainofilskiego środowiska, które ją uformowało i wychowało. Czyli symbolicznie z niego wyrosnąć. Ważne jest znalezienie tego miejsca, które dałoby jej wolność i stymulowało do ciągłego tworzenia samej siebie. Jak to nie paradoksalnie brzmi, była to jej niemoc, która zapoznała ją z innymi światami, wychowała ją na inną, uczyniła osobowością typu nomadzkiego (wędrownego). Łesia Ukrainka sama mówiła, że zmienia się w widmo, widzi wszystko jakby z perspektywy, nieustannie istnieje między światami, z przybliżeniem i oddaleniem od swojego rodzinnego. Taka jest pozycja nowoczesnego podmiotu – przebywać w ruchu, tworzyć różne tożsamości, zmieniać je, istnieć między światami, narodami, płciami, rasami. Większość swojego życia pisarka przeżyła poza granicami Ukrainy – to na leczeniu i w kurortach na Krymie, we Włoszech, w Egipcie, to mieszkając z mężem w Gruzji. Co starałam się zmienić, to z jednej strony jednoznaczną mitologizację jej postaci – socrealistyczną, nacjonalistyczną czy feministyczną, z drugiej – jej prymitywizację i glamuryzację, co tworzy zbliżony do współczesności wizerunek pisarki w ramach kultury popularnej. Brakuje mi dobrej biografii Łesi Ukrainki. Co tu dużo mówić, nie mamy dobrej biografii nawet Szewczenki! W latach studenckich prenumerowałam 12-tomowe wydanie utworów Łesi Ukrainki, kupując ze swojego stypendium tom za tomem. Pamiętam, że na ostatnie tomy korespondencji nie mogłam znaleźć środków i musiałam z nich zrezygnować. Do dziś to wydanie stoi u mnie na półkach bez ostatnich dwóch tomów. To jest to, co straciłam i co najbardziej mnie interesowało. Mniej więcej wtedy przeczytałam listy Łesi Ukrainki i byłam oszołomiona ogromem jej wiedzy, ironizmem, amplitudą emocji. Pozostało mi również – i z biegiem lat pogłębiało się – odczucie, że zbliżyć się do zrozumienia osobowości pisarki można, zaczynając mówić o jej świecie życiowym, w którym choroba, niestety, odegrała wielką rolę. O chorobie wspominali wszyscy, którzy pisali o Łesi Ukraince, ale zdawkowo. Głównie podkreślano, że nie mogła dalej grać na swoim ulubionym instrumencie muzycznym. W ten sposób chorobę zamieniano w „małą dziecięcą ofiarę”. W czasach radzieckich interpretowano to jeszcze poprzez heroizację – oto jak heroicznie pisarka przezwyciężyła niemoc, a nawet interesowała się socjalizmem i pisała o robotnikach. Chciałam mówić o niemocy spokojnie, nie jako o przypadkowej skazie i czymś wstydliwym, o czym mówi się zdawkowo i w hipostazie ofiary, a jako o stałym warunku bytu, który utrudniał życie, a czasem czynił je po prostu nie do zniesienia, ale jednocześnie zmieniał nie tylko charakter, ale i sposób myślenia. Nawiasem mówiąc, przyzwyczailiśmy się widzieć i mówić o chorobie Fridy Kahlo, ale nigdy nie mogliśmy pozwolić sobie mówić tak samo o Łesi, chociaż przeżyły podobne sytuacje. – Na ile trudno było rozeznać się w stanie duszy głównej bohaterki opowieści, który nieustannie zmieniał się w procesie zaostrzania przewlekłej choroby? Jak wynika z pani opowieści, właśnie to balansowanie między życiem a śmiercią dawało Łesi Ukraince kolosalną energię do tworzenia utalentowanych dzieł… – Nazywa pani Łesię Ukrainkę „główną bohaterką opowieści” i to jest ważne. Chciałam pisać o Łarysie Kosacz-Kwiatce, ale nieustannie łapałam się na tym, że muszę mówić o Łesi Ukraince. Pisarka wybrała sobie imię twórcze „Łesia Ukrainka”, które matka dała jej w dzieciństwie, i nie zmieniła go do końca życia. Najwyraźniej była to świadoma decyzja. Znam dyskusje na temat tego, że to imię infantylizuje pisarkę, że trzeba nazywać ją pełnym imieniem. Tak, w listach jawi się po prostu jako Łesia, córka, siostra, przyjaciółka – osobowość, która w paszporcie zapisuje się jako Łarysa Kosacz-Kwiatka czy Łarysa Kwiatka. Ale ja pisałam o jej publicznej hipostazie, o bohaterce kulturowej, znanej pod imieniem „Łesia Ukrainka”. Kilka razy podczas pracy nad rękopisem zmieniałam zapis imienia – z Łesi Ukrainki na Kosacz i odwrotnie. Ostatecznie chciałam nazwać książkę „Ta, która nazwała się Łesią Ukrainką” i mówić o obu – i o Łesi Ukraince, i o Łarysie Kosacz, a także o tym, gdzie są jedną hipostazą, a gdzie nie. O wszystkich perypetiach związanych z chorobą pisze sama Łarysa Kosacz i mówią jej bliscy. Jako pisarka rzadko czyni chorobę obiektem opowieści. Chyba najsilniej ten temat brzmi we wczesnym opowiadaniu „Głośne pieśni”, które ma silny charakter autotematyczny (prawdopodobnie opowiadanie odzwierciedla uczucia samej Łesi i jej relacje z Nestorem Gambaraszwilim) i gdzie mowa o stygmatyzacji „inności” przez chorobę. W opowiadaniu piękna młoda dziewczyna Nastusia, utalentowana muzycznie, z długim, wspaniałym warkoczem, ma wielki garb, który odróżnia ją od innych ludzi. Takich nie przyjęło się kochać, można ich tylko żałować – taki wyrok wydaje społeczeństwo na podobnych ludzi. Znamienne, że tematu niemocy pisarka później nie podkreśla w utworach, chociaż w rzeczywistości jej główne ulubione bohaterki to osoby opętane, czyli z punktu widzenia społeczeństwa – szalone, chore. Tak nazywają Kassandrę, Miriam, taką jest Dolores. Zresztą i Mawka w miarę zbliżania się do ludzi staje się chora. Tak Łesia Ukrainka symbolizuje i wpisuje swoją chorobę w teksty. – W książce przeprowadzono ciekawą paralelę między Łesią Ukrainką a poszczególnymi europejskimi pisarzami, którzy tak samo cierpieli na tę czy inną niemoc. A dalej w jednym z rozdziałów wybrzmiała myśl: tylko chora osoba jest pełnowartościowa, zdolna zrozumieć sens bytu. O co właściwie chodzi? – Ponieważ niemoc łamała zwykłe wyobrażenia i normy tego życia, które mogłaby mieć Łarysa Kosacz, gdyby była całkowicie zdrowa, szukała wyjaśnienia i pragnęła zrozumieć, co znaczy być chorym i jak z tym żyć. Oczywiście interesowali ją też inni z podobnymi problemami. Było jasne, że wielu pisarzy cierpiało na tę czy inną niemoc. I, jak to nie paradoksalnie brzmi, ale właśnie choroba czasem sprzyjała temu, że rodziły się genialne rzeczy. Więc Łarysa Kosacz wyciąga dla siebie wniosek: „to nie talent, który ginie od gruźlicy czy histerii”, i być może niemoc daje jej możliwości, których nie mają „inni, zdrowi ludzie”. Już od młodych lat pociąga ją poezja Heinricha Heinego, którego zna, kocha i tłumaczy. Najwyraźniej było jej wiadomo, że niemiecki poeta całe życie cierpiał na różne niemocy – neurastenię, stwardnienie rozsiane, był sparaliżowany, oślepł itd. Ostatnie 10 lat życia spędził przykuty do łóżka i nazywał je „materacowym grobem”. O tych rzeczach zazwyczaj nikt nie mówi, autorzy jawią się przed czytelnikami jako bezcielesne anioły. Jednak Łesia Ukrainka dwukrotnie cytuje słowa Heinego, związane z chorobą: powtarza jego słowa o tym, że,
Tamara Hundorowa powiada, że kiedyś pośród największych cierpień wspomną i moje, a także wkłada w usta bohaterki „Błękitnej róży” słowa Heinego o tym, że tylko chory człowiek jest prawdziwy. Łesia tak samo ironicznie postrzegała własną niemoc i, przeleżawszy kilka miesięcy na wyciągu w łóżku z chorą nogą, nazywa ją „podłą nogą”, do której przywiązana jest jej Muza. Ale można znaleźć przypadki, kiedy wprost nazywa siebie „inwalidą”. Myślę, że słowa o chorym człowieku jako „prawdziwym człowieku” warto postrzegać przede wszystkim w sensie tego, że cierpienie otwiera zrozumienie cudzych charakterów i bólu, ale także w tym sensie, że choremu człowiekowi otwarta jest wartość samego życia. Ważne jest również zauważyć, że właśnie od końca XIX wieku do kultury i literatury potężnie wchodzi biologizm, człowiek jawi się jako cielesny, fizjologia i psychiatria zaczynają służyć jako grunt dla artystycznej obrazowości. O tym dużo piszę w swojej książce. Łesia Ukrainka często mówi o śmierci i o tym, jak „omówić” śmierć – Dragomanowa, Merżyńskiego, brata Mychajła. Co więcej, twórczość dla niej również jest związana ze śmiercią. Przebija ona powłokę widzialnego, prowadzi w zaświaty, rozmawia z cieniami, jest graniczną sytuacją egzystencjalną. To zanurzenie w byt, przebijanie materii bytowości często widzimy w jej twórczości. Przyznaje się, że rzuca się w twórcze ostępy światowych tematów z „pogardą dla śmierci”, dokąd ukraińscy autorzy obawiają się wchodzić. Rzeczywiście, jej „Opętana” czy „Kasandra” są w najwyższym stopniu tragicznymi tekstami, są przesiąknięte tragicznym szaleństwem, pokrewnym temu, co u Nietzschego. – Czy Łesia Ukrainka wykazywała obiektywizm w ocenie poglądów politycznych jej wuja – Mychajła Dragomanowa – w kwestii przyszłego ustroju państwowego Ukrainy, broniąc go przed ciętą krytyką Iwana Franki? – Dyskusja Łesi Ukrainki z Franką jest bardzo ciekawa. Chcę zwrócić uwagę, że po śmierci Dragomanowa czuje się ona następczynią jego idei i nazywa siebie „dragomanówką”. Ona także broni pamięci wuja przed
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Lesia Ukrainka i Olha Kobylańska, w moich opowieściach istnieje pewien wywrotowy moment. Ogólnie sakralizacja jako taka jest mi obca, interesuje mnie jedynie jako tendencja ideologiczna czy polityczna lub jako samokonstruowanie (w przypadku Szewczenki czy Franki). Wyobrażam sobie, jak sama pisarka ironizowałaby z powodu swojej sakralizacji. Jeśli ktoś z naszych pisarzy był autoironiczny, krytycznie myślący i intelektualny, to właśnie Lesia Ukrainka. – Czy ta przyjaźń-miłość między dwiema przyjaciółkami, według Pani, sublimowała się w „Pieśni leśnej”, a sam wizerunek Kobylańskiej odbija się w takich bohaterkach literackich jak Kasandra, Dolores, Johanna, Chalidża, Mawka? Swoją drogą, w książce zamieszczono fotografię Kłymenta Wasylowycza Kwitki – męża Łarysy Kosacz. Dlaczego on nieco „wypada” z fabuły książki, przecież on tak samo jak Olha Kobylańska, zapewne angażował się w proces twórczy swojej żony? – Ma Pani rację. Pominęłam niektóre konteksty i postacie, na przykład Kłymentija Kwitkę. Mam nadzieję, że kiedyś dopiszę te rozdziały, których – jestem tego świadoma – brakuje. Jednym z nich są relacje z Kwitką, chociaż tak naprawdę interesuje mnie, oprócz ich prywatnej historii, kwestia szersza, a mianowicie przyjaźnienie się Lesi z mężczyznami. Trochę o tym piszę – o kontaktach z Drahomanowem, Pawłykiem, o polemice z Franką. Ale chcę porozmawiać o nowych formach więzi genderowych, które kształtują się w ukraińskiej kulturze pod koniec XIX wieku. Lesia miała dobre relacje koleżeńskie z Merżynskim, Ahatanhełem Krymskim, który później nawet napisał, że był w niej zakochany, z Mychajłem Krywyniukiem, narzeczonym, a potem mężem jej siostry Olhi, Osypem Makowejem, Hnatem Chotkewyczem i innymi mężczyznami. Były to nowe formy relacji, które pojawiły się u młodszej generacji ukraińskich pisarzy i były oparte na przyjaźni oraz równouprawnieniu płci. Zwroty „towarzyszu”, „towarzyszko” między nimi dobrze ilustrują te nowe relacje. – Jak interpretowałaby Pani słowa Ihora Kosteckiego, że ignorowanie życia osobistego wybitnych ukraińskich pisarzy przez radzieckie literaturoznawstwo w pewien sposób zamykało odbiór ich utworów w świecie zewnętrznym, przez co ich badania były jedynie do użytku wewnętrznego? – Tak, radzieckie literaturoznawstwo tworzyło symboliczne, zmitologizowane biografie, które miały być jednoznaczne i przejrzyste, a także odczytywane ideologicznie, w ramach użytku wewnętrznego. Innymi słowy: nic zbędnego, bez szczegółów, z wielkimi, że tak powiem, narracjami ideologicznymi. Główne z nich: Lesia Ukrainka „chorowała” (jak to odbiło się na jej życiu i twórczości – przemilczano), pisała „dla dzieci” (chociaż jest ona klasycznym przykładem pisarstwa „nie dla dzieci” w rozumieniu diasporowca Jurija Szewelowa), była „przyjacielem robotników” (tym samym utrwalano jej przynależność do ruchu socjalistycznego jako jeden z głównych markerów jej osobowości). A jeszcze kochała pieśń ludową i napisała folklorystyczną „Pieśń leśną”. W końcu, od czasów radzieckich do dziś żyje „Nagroda Gabinetu Ministrów Ukrainy imienia Lesi Ukrainki za utwory literacko-artystyczne dla dzieci i młodzieży” w wysokości 20 tys. hrywien. Śmieszna cena geniuszu Lesi Ukrainki, tak samo jak śmieszno-tragiczne jest to, że Lesia Ukrainka jest honorowana jedynie za „utwory dla dzieci i młodzieży”. Swoją drogą, ta nagroda zachowała się do dziś. A jednym z głównych momentów, który spowodował pojawienie się takiej nagrody, jest genderowy. Taka nagroda miała kojarzyć się jedynie z kobietą-matką, w żadnym wypadku z mężczyzną, bo to wypadałoby z ogólnie patriarchalnego modelu radzieckiego.
społeczeństwa. W końcu Lesi nie zwolniono z tej roli matki narodowej do dnia dzisiejszego. Dlatego mogę powiedzieć, że niestety Lesia wciąż oficjalnie istnieje do „użytku wewnętrznego”. – Pod koniec książki gruntownie analizuje Pani takie utwory Lesi Ukrainki jak „Błękitna róża”, „Opętana”, „Kasandra” i „Pieśń lasu”. Dlaczego uważa Pani zasadniczo, że te utwory mogła napisać tylko kobieta? – Oczywiście mówię to metaforycznie, kontynuując wyznanie Lesi Ukrainki o tym, że „Pieśń lasu” mogła napisać tylko kobieta. To zdanie można odbierać bardzo esencjalistycznie, a ja bym tego nie chciała. W czasach Lesi, związanych z kobiecą emancypacją, feminizmem, dyskusjami wokół „kultury kobiecej” (Simmel), kwestia kobiecej samorealizacji staje się jedną z podstawowych. Lesia Ukrainka mówiła między innymi, że wyjście kobiet w sferę publiczną przeraża mężczyzn nawet bardziej niż zdrada małżeńska. Dla niej pisanie również miało cechy kobiece i było pokrewne wydaniu na świat potomstwa. Pisała tak samo boleśnie, jak kobieta rodząca w mękach, i chorowała po zakończeniu każdej wielkiej rzeczy. W końcu metaforą „kultury kobiecej” jest jej Mawka. Właśnie w sensie nie naturalistycznego rozumienia płci, a fenomenologicznego, które wyrasta z bytu, z egzystencjalności kobiety jako osobowości socjokulturowej, mówię o tym, że te utwory mogła napisać Lesia Ukrainka jako kobieta. – W „Podziękowaniu”, zamieszczonym na jednej z ostatnich stron wydania, wyraża Pani uczucie wdzięczności Siłom Zbrojnym Ukrainy za okazany heroizm w obronie Ukrainy, miłość do charkowian za ich niezłomność i wytrwałość w przeciwstawianiu się wrogowi, a także za możliwość pojawienia się książki w warunkach wojny rosyjsko-ukraińskiej. W kontekście tego, jaki stosunek miała Lesia Ukrainka do rosyjskiego imperializmu i szowinizmu za czasów carskiego imperium? – To, że książka się ukazała, jest dla mnie bardzo ważne. Wyszła dokładnie rok temu w przyfrontowym Charkowie, chociaż na początku pełnoskalowej inwazji myślałam, że ona być może nigdy się nie ukaże. Nawet proponowano mi opublikowanie jej za granicą, w Polsce, jednak nie zgodziłam się. Książka została napisana na Ukrainie i należy właśnie do tej przestrzeni, w której się narodziła, tak samo jak ja sama. Wydanie książki stało się dla mnie symbolicznym znakiem. Dopóki na Ukrainie pisze się, wydaje i czyta książki, istniejemy jako kultura i historia. Dlatego dziękuję Siłom Zbrojnym Ukrainy za to, że bronią Ukrainy, a znaczy to – chronią także nasze archiwum kulturowe i moją książkę. Skończyłam pracować nad nią właśnie przed pełnoskalową inwazją. Ostatniego wieczoru przed 23 lutego 2022 roku wysłałam do wydawnictwa wybrane do książki zdjęcia. To była kropka nad i w mojej pracy z wydawnictwem. Na 26 lutego 2022 roku była wyznaczona moja wideolekcja-prezentacja w Towarzystwie Naukowym imienia Szewczenki w Nowym Jorku. Organizatorzy zaproponowali odwołanie jej, ale ja się nie zgodziłam. Wszystko miało być tak, jak zaplanowano, to był mój opór, mój protest przeciwko wojnie i stwierdzenie nas jako narodu, historii i kultury. Więc pod dźwięki bomb i wycie syren ze swojego mieszkania na obrzeżach Kijowa, w odległości jakichś pięciu kilometrów od Irpienia, opowiadałam o swojej książce i o Lesi. Myślę, że Lesia Ukrainka nie byłaby zdziwiona, że ta wojna się zaczęła. Jej antyimperialne i antykolonialne idee czyta się dziś niezwykle wyraźnie. Są nimi przesiąknięte jej wiersze, artykuły, poematy. Mówiła o starożytnej Grecji pod władzą Rzymu, o niewoli babilońskiej, o śpiewakach, którzy stają się murarzami, i o słowie jako broni, mając zawsze na uwadze los rodzinnej Ukrainy pod władzą Imperium Rosyjskiego. Mówiła o tym, jak gnębi ją brak wolności w rodzinnym domu, i nazywała siebie „jedną rosyjską więźniarką”. Właśnie tak w 1896 roku podpisała swój list do francuskiej liberalnej inteligencji, która zebrała się w Wersalu, by witać nowo wybranego rosyjskiego cara Mikołaja II. Kończy ona przesłanie wzmianką o rosyjskiej „wielkości”. „Tak, Rosja jest ogromna, głód, nieoświecenie, złodziejstwo, hipokryzja, tyrania bez końca, i wszystkie te wielkie nieszczęścia są ogromne, kolosalne, grandiozne – mówi ona. – (...) Przychodźcież, wielcy poeci, wielcy artyści, popatrzeć na wielkość naszych bastylskich twierdz, zejdźcie z estrad, zdejmijcie swoje koturny i obejrzyjcie nasze piękne więzienie. (...) jest ono przestronne, a jego sławne imię – Rosja”. Te słowa Lesia Ukrainka mogłaby zaadresować do wszystkich miłośników „wielkiej” rosyjskiej kultury również dzisiaj. Rozmawiał Taras HOŁOWKO
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr HOŁOTA, Kijów Minęło ponad miesiąc, odkąd znaczną część proukraińskiej społeczności na Ukrainie i poza jej granicami trawi oburzenie i pewne niszczenie fundamentów narodowego światopoglądu. O co chodzi? 27 listopada 2023 roku Komitet ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki już w pierwszym etapie selekcji nominowanych spośród zgłoszonych czterech filmów w kategorii „Sztuka filmowa” wykluczył z selekcji pełnometrażowy obraz Ołeksandra Denysenki „Taras. Powrót”, pierwszy film fabularny o Szewczence – więźniu politycznym reżimu carskiego. Zatem Komitet pozostawia wśród nominowanych rażąco antyukraiński film „Pamfir”, a arcydzieło filmowe, które rzeczywiście pretendowało do Nagrody Szewczenkowskiej – wyklucza. Przyjrzyjmy się choćby pobieżnie głównemu pretendentowi w dziedzinie sztuki filmowej do Nagrody Szewczenkowskiej – filmowi fabularnemu „Pamfir” reżysera Sucholytkiego-Sobczuka. Ja, jako obywatel Ukrainy, prywatny przedsiębiorca z 20-letnim stażem, który mieszka na Ukrainie, płaci podatki, wolontariuje i wpłaca datki na Siły Zbrojne Ukrainy – jestem przeciwny, aby „Pamfirowi” wręczano najwyższą nagrodę państwową i wyróżnienie. I nie jestem w tym odosobniony. Moje stanowisko jest proste i uargumentowane: nie można na szczeblu państwowym otwarcie i brutalnie wykluczać godnego filmu o Tarasie Szewczence i promować do finału konkursowego obrazu o zwycięstwie na Ukrainie mafii i przemytników. Zaprzeczcie, jeśli potraficie. Pracownik zarobkowy z wieloletnim stażem Leonid o przydomku Pamfir, powróciwszy tymczasowo do rodzinnej wsi około 2017 r., wpada w kłopoty finansowe przez swojego niepełnoletniego syna. Aby pokryć straty po pożarze w wysokości 600 euro, ucieka się do swojego dawnego przemytniczego procederu z końca lat 90., kiedy to nosił na plecach papierosy do Rumunii. Tym samym Pamfir łamie swoje obietnice dane żonie i rodzicom: nie wracać do starego. Dalej wszystko potoczyło się ku nieszczęściu… W filmie wszystko jest złe i nie ma nic dobrego, nie ma ani jednego pozytywnego bohatera. Jest wielokrotne angażowanie nieletnich w działalność przestępczą, połykanie sterydów i masturbacja w kadrze, przekleństwa, ukochana dziewczyna – to, okazuje się, „pojobucha” (dosłownie, wybaczcie!), nieestetyczne sceny seksualne, „lifehacki” z przerywaniem ciąży, kradzieże, samowola i dzika brutalność organów ochrony porządku, przestępcza nieudolność ukraińskich pograniczników, wrogie relacje Pamfira z ojcem, jak pisała Oksana Zabużko o tym kinie – „wściekła nędza i ubóstwo” mieszkania, wsi, okolicy, ludzi, przymusowe karmienie kałem dzieci poległego w ATO obrońcy Ukrainy, grupowe bójki, wszechwładza lokalnego mafijnego autorytetu „Mordy”, jego bezdyskusyjne zwycięstwo nad Pamfirem, szantażowanie i zastraszanie, wyraźne narracje zarówno Leonida, jak i filmu w całości, że lepszego losu dla dzieci warto szukać w Europie Zachodniej, a nie na Ukrainie. I na końcu filmu – młoda, perspektywiczna, jasna duchem Ukraina w osobie niepełnoletniego chłopca, który, słuchając rad swojego nieszczęsnego ojca, tracąc wszystko i wszystkich, pełznie podziemną norą przez granicę do Rumunii i tam z podniesionymi rękami poddaje się zagranicznym pogranicznikom. To ostatni kadr: Ukraina poddaje się do niewoli. Dalej ciemność i napisy końcowe. To moje (daleko nie wszystkie) akcenty, wrażenia i sensy, które dostrzegłem w „Pamfirze”. Cały film realizuje ogólny cel: im gorzej – tym lepiej! Ale po co to potrzebne reżyserowi i scenarzyście? A może tak nakazali jacyś wrodzy Ukrainie zleceniodawcy filmu? Jeszcze ciekawy moment. Proukraińskiego obrazu „Taras. Powrót” nie ma nigdzie na rosyjskich stronach filmowych. I nie będzie, zapewniam: nie przepuszczą. Ale niedawno poinformowano mnie, że film Sucholytkiego-Sobczuka jest w wolnym dostępie na moskiewskich zasobach wideo. Na Ukrainie „Pamfira” za darmo jeszcze nie ma, a w Rosji – jest! Sprawdziłem: jest, oglądaj sobie swobodnie, z pełnowartościowym tłumaczeniem na ich „język”. Ktoś będzie mówił o egzotycznych kostiumach, światłocieniach w pracy operatora, autentycznej muzyce, kinie artystycznym, o latarce nadziei zza pleców rumuńskich wojskowych. Wszystko to liryka. A najważniejsze jest co innego – to, co bardzo łatwo wchodzi w podświadomość i wpływa na światopogląd ludzi. Nikt nie wychodzi po obejrzeniu filmu zainspirowany i z wiarą w dobrą przyszłość Ukrainy. Po „Pamfirze” będziecie potrzebować rehabilitacji. Bo on jest niszczycielski w swojej istocie, zaraża wirusem depresji i zwątpienia. Przekonuje was o złej przyszłości naszego kraju i naszego narodu. Film wmontowuje w podświadomość stereotypy myślenia i zachowania: nie stawaj przeciwko mafii, uciekaj z Ukrainy, zarobić pieniądze można tylko ciężką pracą za granicą. „Pamfir” – to porażka wszystkiego, co wzniosłe i jasne, w co wierzyliście. On nie sławi, a hańbi Ukrainę przed światem. Oczywiście, to moje subiektywne widzenie i mogę się mylić. Ale moje widzenie współbrzmi z takim samym odbiorem tysięcy Ukraińców, którzy obejrzeli obraz. Zwróćmy się razem do definicji na oficjalnej stronie Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, za co nagradza się wybitne ukraińskie dzieła tą nagrodą. Punkt 1.2. na stronie Komitetu: „Nagroda Narodowa przyznawana jest za najwybitniejsze dzieła literatury i sztuki, publicystyki i dziennikarstwa, które są szczytowym duchowym dorobkiem narodu ukraińskiego, utwierdzają wysokie ideały humanistyczne, wzbogacają pamięć historyczną narodu, jego świadomość narodową i tożsamość, skierowane są na budowę państwa i demokratyzację społeczeństwa ukraińskiego”. Mam pytanie: jakimi choćby pojedynczymi ideami, epizodami czy cechami film „Pamfir” odpowiada tej definicji? Czy choć jedno sformułowanie punktu 1.2. ma związek z tym „sztuki filmowej” dziełem?! Czy zatem zasadne jest wręczanie mu Nagrody Narodowej? Według jakich zasad? Aby nakręcić „Pamfira”, wydano 40 mln hrywien (z czego około 22 mln – z budżetu państwa Ukrainy), potem rozreklamowana wszędzie dystrybucja wyciągnęła z kieszeni Ukraińców jeszcze prawie 12 mln. A teraz Komitet Szewczenkowski chce oddać temu szkodliwemu w wielu sensach dla Ukrainy obrazowi jeszcze 429 tys. państwowych hrywien w charakterze Nagrody? Jednak nie tylko pieniądze są brane pod uwagę, ale także moralno-ideowe uznanie filmu. I to jest najważniejsze i najstraszniejsze – zaszczepić w głowach milionów Ukraińców zamęt i wypaczoną, zboczoną myśl, że „Pamfir” – to najgodniejsze arcydzieło filmowe, że czarne teraz – to białe, że przemytnicy – to bohaterowie, że na Ukrainie młodzież nie ma przyszłości i trzeba „zwiewać stąd za granicę” itp. Czy mają prawo do istnienia takie filmy jak „Pamfir”? Być może. Ale nie podczas ciężkiej dla Ukrainy wojny. Chyba gdzieś za 20 lat po naszym ostatecznym Zwycięstwie nad Moskowią. Żaden kraj za środki budżetowe nie tworzył podobnych samoniszczących rzeczy właśnie w latach swojego zaciętego militarnego starcia z wrogiem. Później – tak. Ale nie podczas wojny. Takie filmy nie powinny być nagradzane najwyższymi nagrodami państwowymi. Bo to jest nieprawidłowe, to niszczy wszystkich i wszystko.
Od ponad miesiąca przygnębia mnie dysonans poznawczy. To jak głupi nocny koszmar. Wyjaśnię. Przez ponad 50 lat w radzieckiej, a potem i w niepodległej Ukrainie nie kręcono pełnometrażowego filmu fabularnego o geniuszu narodu ukraińskiego Tarasie Szewczence. Ostatnim takim filmem był „Sen” z 1964 roku w reżyserii Wołodymyra Denysenki. Już samo to dziwi. I oto wreszcie, w 2019 roku, mimo wybijania pozwoleń i bojkotowania prac końcowych, reżyser Ołeksandr Denysenko, syn wybitnego twórcy filmu „Sen”, rodzi genialny obraz filmowy o Szewczence pod wymownym tytułem „Taras. Powrót”. To historia o trzymiesięcznym okresie z życia w stepach Kazachstanu ukraińskiego Mojżesza Tarasa Szewczenki przed jego uwolnieniem z żołnierskiej niewoli. Zaprawdę, film, który oczarowuje od pierwszych minut i nie puszcza do samego końca. Już od początkowych kadrów po kręgosłupie przebiega dreszcz, bo widzisz przed sobą żywego Tarasa Szewczenkę: młodego i żwawego, buntowniczego i niepokornego, smutnego i wesołego. Tak, jakby reżyser i operator wsiedli do maszyny czasu i sfilmowali prawdziwego Tarasa w 1857 roku. Wybiegając naprzód, powiem, że każdy kadr, każdy krótki epizod filmu odpowiada wyżej wymienionej definicji w Punkcie 1.2. Regulaminu Nagrody im. Szewczenki. Taras – bezprawny żołnierz carskiej armii, która zakorzeniła się na pustyni Mangystau, ale jest on najsłynniejszym wojskowym w tym garnizonie, bo w tamtym momencie zna go już całe imperium i cały świat. Prawie wszyscy oficerowie nienawidzą go, ale boją się i szanują. Marzą, żeby Tarasowi stało się coś złego, ale nie ich rękami. Są już zmuszeni jako tako rozumieć język ukraiński, którym posługuje się szeregowy Szewczenko. „Horycz” (skrót od Hryhorowycz) – nazywają go przyjaciele i dzieci. Nawet wycelowany w czoło pistolet nie zmusza Tarasa do poniżenia się i czyszczenia rękami butów kapitanów. Horycz patrzy prosto w oczy pijanemu, oszalałemu żołdakowi, w oczy śmierci, ale nie poddaje się. Na równych prawach rozmawia zarówno z polskim szlachcicem Maciejem Mostowskim, jak i z naczelnikiem garnizonu Iraklijem Uskowem. Swobodnie może porozumiewać się i po polsku, i po kazachsku, i po rosyjsku, ale preferuje ojczysty język ukraiński. Szczególnie poruszająco Denysenko przekazuje relacje Tarasa z Agatą Uskową, żoną komendanta fortu Nowopietrowskiego, oraz z kazachską dziewczyną Kyztumas (po ukraińsku – Katia), które są zakochane w genialnej i czystej duszy Ukraińca. Jest to tak przejmujące i tak liryczne, praktycznie na ostrzu wysokiej miłości, i z całkowitym brakiem scen erotycznych. Mimo to w kadrze realnie iskrzy od każdego spojrzenia, dotyku rąk czy oddechów. Za każdym razem smakujesz i widzisz coś nowego, denerwujesz się i wsłuchujesz w bicie własnego serca, które bije w unisonie z sercem Borysa Orłowa, który genialnie wcielił w życie główną rolę filmu, w unisonie z sercami Hanny Topczij (Agaty) oraz Jurija Szulhana (Iraklija), Aknijet Oryntaj (Katii). Nawet negatywna rola Bohdana Beniuka, który zagrał „Wujka”, pozostawia w pamięci wyraźne wrażenie. Poruszę tu kwestię językową, bo nie raz spotykałem się z pretensjami, że w oryginalnym kadrze filmu słychać za dużo moskiewskiego. Ale w tym filmie bohaterowie rozmawiają w czterech językach: ukraińskim, kazachskim, polskim i rosyjskim. Postawię pytanie retoryczne: a w jakim języku rozmawiano w armii rosyjskiego imperium? Autor filmu odtworzył to uczciwie na ekranie ustami bohaterów. Oto co sam reżyser mówi na ten temat: „Powiedzcie, jak można pokazać tę dramatyczną kolizję tej strasznej antyludzkiej armii, kiedy nagle wszyscy rosyjscy oficerowie zaczną mówić po ukraińsku? Ważne było dla mnie pokazanie, że idea wolności brzmi ustami Szewczenki w języku ukraińskim w środowisku absolutnej rosyjskiej ciemności. I to jest niezwykle ważne, że on zwycięża!”. Podsumuję, że dla chętnych istnieje minimum dwa warianty „Taras. Powrót” z lektorem w całości po ukraińsku i jeszcze dwa – z napisami. Reżyser naśladuje swojego ojca, swoich nauczycieli i słucha swojego serca, a nie typowej tendencji tragi-depresyjnego współczesnego ukraińskiego kina, gdzie główny bohater musi wycierpieć, a na końcu umrzeć lub zginąć. Taras zwycięża i w cywilnym szlachetnym płaszczu z walizką na szkunie pocztowej przepływa Morze Kaspijskie. A rosyjskojęzyczna dziewczynka Nataloczka, 5-letnia córka Agaty i Iraklija Uskowów, woła na pożegnanie do niego z przystani specjalnie wyuczoną czystą ukraińszczyzną: „Będę czekać na ciebie całe życie!”. A teraz porównajcie: w „Pamfirze” – wyzuta z nadziei Ukraina z podniesionymi rękami, a w filmie „Taras. Powrót” – triumf ukraińskości, zarówno w ostatnich kadrach, jak i w całym obrazie. Ołeksandr Denysenko stworzył konceptualnie inne, niezwykłe dla nas kino: życiodajne, estetycznie piękne, z wysokimi sensami, przesiąknięte miłością do Ukrainy, gdzie dobro i honor zwyciężają. Kinowe arcydzieło z wykwintnym, przyjemnym, drogim posmakiem, do którego chce się wracać. I to jest problem. Bo komuś taki film bardzo się nie podoba. Bo nie ma w nim brutalnego seksu, zdrady, wulgarności, prymitywizmu i łajna. Ten obraz czyni Ukrainę silniejszą, a to również nie wchodzi w czyjeś strategiczne plany. Może dlatego „Taras. Powrót” niemożliwie jest do dziś obejrzeć swobodnie w YouTube, chociaż pojawiły się tam już o wiele „młodsze” rodzime filmy. Może dlatego „Taras. Powrót” ani razu jeszcze nie był demonstrowany na żadnym kanale ukraińskiej telewizji. Komitet ds. Nagrody Narodowej im. T. Szewczenki na mniej niż pół roku przed jubileuszem Szewczenkowskim – 210 lat od dnia urodzin naszego proroka – otrzymuje gotowy, logiczny, zwycięski wariant: pierwszy od 50+ lat potężny psychologiczno-historyczny film o Tarasie Szewczence z brakiem jakiejkolwiek godnej konkurencji dla niego, i ten sam Komitet wyklucza „Taras. Powrót” od razu w pierwszej turze selekcji, nie wyjaśniając niczego, pozostawiając w pretendentach do zwycięstwa antyukraińskiego „Pamfira”. Komuś bardzo nie jest na rękę ukraińsko-afirmacyjne, jakościowe kino, które czyni każdego z nas silniejszym. Więc co robić? My już robimy. Warto nam jak najszybciej uczynić ten proces publicznym. Wchodzić na oficjalną stronę Komitetu, pisać do nich listy na [kontakt ukryty], komentować ich publikacje na Facebooku, organizować publiczne dyskusje, wnioski ekspertów itp. Cel – żeby „Taras. Powrót” przywrócono do konkursu. Mówią, że takiego czegoś jeszcze nie było, aby wykluczony z konkursu film przywrócono. Jednak wszystko kiedyś zdarzało się po raz pierwszy. Każdy nieobojętny Ukrainiec 9 marca powinien w myślach zwrócić się do Jego nieśmiertelnej Duszy: „Ojcze Tarasie, nie zrobiłem wszystkiego, co mogłem, ale zrobiłem wiele i starałem się. Pamiętam Ciebie i z całego serca dziękuję za Ukrainę, którą uczyłeś walczyć i być niezłomną!”. Bo nam – nie jest wszystko jedno!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
drodze ojcowskiej, pragną się rozwijać, iść dalej pomimo wszystkich trudności, a nawet pomimo wojny. Podczas otwarcia wystawy Ołeksandr Junin podkreślił, że dzisiaj szczególnie ważne jest wspieranie młodzieży, która mimo wszystko pozostała w Ukrainie i kontynuuje najlepsze tradycje rodzimej sztuki plastycznej. Na wystawie zaprezentowałem jedną ze swoich nowych prac – portret Hucułki Marii Kreczuniak, która jest szeroko znana ze swojego niezwykłego śpiewu, będącego prawdziwym darem Bożym. Do końca życia stale brała udział w różnych tradycyjnych wydarzeniach swojego rodzinnego regionu – weselach, obrzędach. Była to unikalna postać, unikalny wizerunek. Trudno mnie czymś zadziwić, ale kiedy przeczytałem o pani Marii, nie mogłem się powstrzymać, by nie uwiecznić tego wizerunku na płótnie. Już wspomniałem, że stworzyłem portret całkiem niedawno, ale już znalazł on oddźwięk w sercach wielu współczesnych mistrzów malarstwa, krytyków i zwiedzających wystawę. Na wystawie zaprezentowano prace studentek: Darii Pustowit, Tetiany Kozłowej, Julii Padałki, Ołeksandry Kozłowej, Tetiany Dejneki, Ołeksandry Lusz, Marii Iłarionowej, Ołeksandry Jarmołenko, Darii Kniaziewej oraz Poliny Stepanskiej. W dorobku studentów znajduje się tradycyjne malarstwo. Jest to Huculszczyzna, refleksje nad twórczością Serhija Paradżanowa, wykonane w technice olejnej. A także tradycyjna grafika (tusz i piórko) w wykonaniu Tetiany Dejneki oraz grafika w formie linorytu, wykonana przez Ołeksandrę Kozłową. Miło było pracować nad tym projektem. Studenci podeszli do niego maksymalnie odpowiedzialnie, z wielkim zainteresowaniem. Cenią sobie, gdy wykładowca stara się ich wspierać, prowadzi za sobą, aby mogli integrować się ze światem sztuki Ukrainy. Podczas ferii zimowych wzięliśmy udział w wielu projektach: oprócz muzeum-pracowni Iwana Kawaleridzego, także w Czerniowieckim Obwodowym Muzeum Sztuki oraz Czernihowskim Obwodowym Muzeum Sztuki im. Hryhorija Hałahana. Bierzemy również udział w projekcie „Lekarstwa na amnezję”, który organizuje Muzeum Marii Zańkoweckiej oraz Narodowy Związek Artystów Ukrainy, współkuratorem jest Serhij Komissarow. Planujemy wziąć udział w kilku aukcjach charytatywnych. A oto wrażenia młodych uczestniczek wystawy. Ołeksandra Kozłowa, studentka 3. roku Zawodowego Kolegium Sztuki i Designu: „W ekspozycji znajduje się mój linoryt „Cienie dawności”. Przed stworzeniem tej pracy studiowałam twórczość Serhija Paradżanowa. Starałam się pokazać estetykę filmu „Cienie zapomnianych przodków” i oddać ducha tego obrazu”.
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
У Києві тривають заходи до 100-річчя від дня народження Сергія Параджанова. Національний ансамбль солістів “Київська камерата” виступив із концертом “Колір Гранату”, а в Музеї-майстерні Івана Кавалерідзе відкрилася виставка “ПараJANов: 100 років”.
Едуард ОВЧАРЕНКО
Концерт “Колір Гранату” від$ бувся у приміщенні Київського академічного драматичного теат$ ру на Подолі за партнерської під$ тримки Donemus Publishing та “Дому Майстер Клас”. Він відси$ лав до шедеврів Сергія Параджа$ нова, геніальна творчість якого належить до культурної спадщи$ ни трьох народів: вірменського, грузинського та українського. Це були музичні роздуми-рефлексії на вічні філософські теми про плин, сенси життя, які геній Па$ раджанов підіймав у своїй різно$ манітній творчості. – Ідея концерту виникла у Міхеїла Менабде (він же був ди$ ригентом концерту) та Катерини Супрун, – розповіла народна ар$ тистка України, художня керів$ ниця Національного ансамблю солістів “Київська камерата” Богдана Півненко. – Міхеїл за$ пропонував концепцію, а Кате$ рина – майданчик. Вирішили, що це має бути не просто кон$ церт, а справжнє дійство. Я зро$ била все, аби допомогти реалізу$ вати цю ідею. Міхеїл мешкає у Відні, а ко$ лись жив у Києві, навчався у Ро$ мана Кофмана. Потім з дружи$ ною виїхав за кордон. Він дружив з Гія Канчелі, дуже любить йо$ го музику. Хотів зробити кон$ церт саме у Києві, а далі пла$ нує презентувати цей проєкт за кордоном. Вважаю, що у нас був гарний тандем і вий$ шла прекрасна програма. Під час концерту відбулася світова прем’єра музичного твору Максима Шалигіна. Максим навчався у Києві, але потім теж виїхав за кордон, за$ раз дуже популярний в Євро$ пі. Він, на жаль, не зміг при$ їхати на прем’єру, але ми з ним постійно спілкувалися під час підготовки концерту. Вален$ тин Сильвестров, твір якого був представлений на концер$ ті, теж зараз мешкає не в Ук$ раїні. Він побажав нам гарно$ го виступу. Ми завжди перебуваємо у пошуках чогось нового. Треба розширювати творчі обрії, за$ лучати нову публіку. Катерина Супрун свого часу робила у Теат$ рі на Подолі театрально-музич$ ний проєкт “Маланка”. Вона звернулася до художнього керів$ ника Театру Богдана Бенюка, і він дав добро на цей концерт. Зараз маємо “зелене світло” на співпрацю з Театром на Подо$ лі. Будемо думати над новими ідеями. Маємо розширювати свій репертуар, освоювати нові жан$ ри. У лютому ми їдемо до Цюріха. Поясню чому. Ще з 90$х років у Харкові ми проводили Міжна$ родний конкурс молодих піаніс$ тів імені Володимира Крайнєва. Зараз у цьому місті немає можли$ вості для його організації, тому небайдужі люди, серед яких віце$ президент Асоціації європей$ ських конкурсів Юстас Дваріонас з колегами-однодумцями, орга$ нізували проведення цього кон$ курсу у Швейцарії. Нині він ма$ тиме назву Kharkiv meets Zurich International Piano Competition. “Київська камерата” гратиме у фіналі конкурсу. Вже через тиждень після по$ вернення додому частина нашого колективу поїде до Берліна, де разом з оркестром українських біженців “Мрія” дасть концерт до другої річниці початку широ$ комасштабної війни з Росією. Концерт відбудеться в символіч$ ному місці Західного Берліна – у соборі, в який влучила, але не ро$ зірвалася бомба. Це місце нагадує про Другу світову війну. А вже наступного дня виступатимемо у Ляйпцігу, у престижному концерт$ ному залі, гратимемо українську музику. Плануємо, що буде прем’єра скрипкового концерту відомого українського компози$ тора молодшого покоління Олек$ сандра Родіна. 4 березня на сцені Національ$ ної філармонії України відбудеть$ ся концерт, присвячений пам’яті засновника “Київської камера$ ти” Валерія Матюхіна, якому б у березні виповнилося 75. Викону$ ватиме твори, що були йому особливо близькими. Диригува$ тиме Володимир Сіренко. А вже 7 березня вирушимо на великі гас$ тролі до Німеччини, де плануємо дати 17 концертів. Один з яких, 14 березня, у Берлінській філар$ монії. Розпочали концерт “Гуцуль$ ським танком” для струнних Ми$ рослава Скорика. Свого часу цей видатний український компози$ тор писав: “Я завжди цікавився
Олександра Козлова, Дмитро Коваль та Дар’я Пустовіт народною музикою. Щороку відпо$ чивав у районі Бойківщини, де слу$ хав народних музикантів, момен$ ти з творів та мелодій яких потім включав у власні твори. Тут та$ кож цікавий фольклор – гуцуль$ ський. Я працював над тим, що збирав разом з групою дуже цікаві наспіви, гру різних цікавих гуцуль$ ських інструментів. Це дало мені поштовх до написання інших тво$ рів з фольклорними мотивами: концерт до оркестру “Карпат$ ський”, “Карпатська рапсодія” та багато інших. Цей фольклор орга$ нічно увійшов у мою професійну му$ зику”. Продовженням став твір Гія Канчелі “Chiaroscuro” для скрип$ ки та оркестру. Якось композитор зізнався: “Моя музика сумна, а не радісна, і колір моєї особистості робить її зовсім не призначеною для широкої авдиторії. Тут ви не знай$ дете закликів до боротьби, до рів$ ності, до світлого майбутнього. Те, що тут зафіксовано, це гірка скорбота за неперфектністю сус$ пільства, яке не може взяти науку з найжахливіших історичних прик$ ладів. Ці думки висловлюються надзвичайно простою мовою. Спо$ діваюсь, що слухачі не залишаться байдужими до моєї музики і не вва$ жатимуть її наміреною просто$ тою за те, що, на мою думку, є найнебезпечнішим почуттям: бай$ дужість”. А завершив перший відділ ко$ мітас “Журавель”. Крунк вірмен$ ською мовою означає “Жура$ вель”. У пісні ліричний герой ба$ чить журавля, що летить, і звер$ тається до нього “Не поспішай, журавель, ти ще встигнеш наздо# гнати свою зграю. Скажи, чи не$ має в тебе звістки з батьківщини? Журавель, я залишив там свій сад. Стривай, дай мені одну мить, і скажи, чи немає для мене звістки з батьківщини?..” Другий відділ розпочав твір Валентина Сильвестрова “Messen$ ger”. Сам маестро переконаний: “У наш час музика повинна перехо$ дити в режим тиші, режим мо$ литви і якогось тихого, мирного життя. Музика повинна показу$ вати з усією силою, яка тендітна наша цивілізація”. І завершальним акордом му$ зичного вечора стала світова прем’єра “Blue in Blue in Blue” Максима Шалигіна. Пан Максим вважає, що: “Творчість – це несві$ домий акт божевілля, у пориві яко$ го народжується істина. Якою б гарною чи огидною вона не здава$ лася людям, далеким від божевіл$ ля, її цінність не викликає сумні$ вів як для автора, так і для тих, хто здатний відчути її незриму красу. Адже вдячність за нескін$ ченні випробування і страждан$ ня приносить радість і блажен$ ну порожнечу… Бути шокованим музикою – це біль, який перетворюється на красу і проникає під шкіру, за# хоплюючи подих”.
*** Проєкту “ПараJANов” у Музеї-майстерні Івана Кавале$ рідзе вже понад 10 років. Впер$ ше з ідеєю створення цього арт-проєкту до музею зверну$ лися сценарист, режисер, бо$ єць ЗСУ Андрій Хохолкін та організаторка фестивалю “Тбі$ лісоба на Андріївському узво$ зі” Наталія Склярська. Серед учасників виставки художник і педагог Дмитро Ко$ валь, якого ми попросили поді$ литися враженнями від цього проєкту: – Директор Музею-майстерні Івана Кавалерідзе Олександр Юнін перейнявся проєктом, ре$ тельно добирав художників, ро$ боти яких увійдуть до експозиції. Щиро вдячний, що Олександр Олександрович звернувся до ме$ не особисто, аби я підтримав проєкт як митець і як викладач та наставник багатьох талановитих студентів, які також взяли в ньо$ му участь. До експозиції увійшли твори багатьох відомих українських ху$ дожників – Андрія Серебрякова, Андрія Кулагіна, Павла Шарка та інших. Також представлені робо$ ти, які були створені під час пле$ неру на Закарпатті у 2016 році. Цей пленер відбувався за сприян$ ня Музею-майстерні Івана Кава$ лерідзе і частина з написаних там робіт поповнили колекцію му$ зею. Дуже радий, що у нас склала$ ся дружня, я б навіть сказав, братська співпраця з цим музеєм. Тут підтримують молодих худож$ ників, які ще не повністю сфор$ мувалися, але вже стоять на мис$
Під час концерту “Колір Гранату”
Дмитро Коваль завжди під$ тримує, а його конструктивна критика допомагає творчо розви$ ватися. Від початку повномасштабної війни весь час була в Україні, хо$ чу все своє подальше життя пов’язати з рідною країною. Пла$ ную вступити на живописний факультет Національної академії образотворчого мистецтва та ар$ хітектури України. Вивчаю нові техніки і намагаюся використо$ вувати їх у своїй творчості, праг$ ну вчитися і розвиватися”. Дар’я Пустовіт, студентка 4$го курсу Фахового коледжу мистецтв та дизайну: “Вкотре передивляючись фільм “Тіні забутих предків”, на$ дихнулася образом Палагни і ви$ рішила зробити портрет. Це була імпровізація, в якій хотіла під$ креслити її жіночність, особли$ вості характеру. Спочатку було ескізування, потім вихід на фор$ мат. Довгий час шукала колір, під час роботи постійно щось зміню$ вала на полотні, а дещо додала вже в останній момент. Завдяки кураторству Дмитра Вадимовича змогла успішно написати цю ро$ боту. Перші пів року після початку повномасштабного вторгнення я жила у Швеції. Але дуже хотіла повернутися додому. Вважаю, що рішення щодо повернення в Ук$ раїну – одне з найважливіших у моєму житті. Після закінчення навчання у коледжі планую вступити до На$ ціональної академії образотвор$ чого мистецтва та архітектури України. Зізнаюся, що мрію про це з першого курсу. Зараз намага$ юся пізнати себе і свою творчість з різних боків”. Поліна Степанська, студентка 2$го курсу Національної академії образотворчого мистецтва та архітектури України: “Для мене Саркіс Говсепі Па$ раджанян – це людина-геній, яка зробила дуже великий внесок в українську культуру, зокрема, маю на увазі його кінотвір “Тіні забутих предків”, де він вдало ві$ дображає традиції, образи та пей$ зажі гуцульського краю у всій їх$ ній різнобарвності та величі. Сценічні образи, неймовірні крає$ види та традиції залишають у гля$ дача невимовні емоції. Я вирішила, що моя картина “Жінка в червоній хустинці” най$ краще підходить під тему експо$ зиції. Позаду жінки висить гу$ цульський килим, а голова натур$ ниці покрита червоною хусткою, як тоді робили жінки. Мені дуже подобається, як яскраві кольори гуцульських атрибутів підкрес$ люють складні кольори тіла та життя й водночас надихає, що люди, незважаючи на важку до$ лю, роблять такі життєрадісні й гарні речі. Вдячна Дмитру Ковалю за запрошення взяти участь у цій чудовій виставці, присвяченій ве$ личній постаті Саркіса Параджа$ няна”.
Natalia DUCZENKO, główna specjalistka wydziału ds. kontaktów ze społeczeństwem Rady Miejskiej w Żytomierzu. Opracowujący, autor przedmowy i wydawca – naukowiec, publicysta, dziennikarz, krytyk literacki, doktor nauk filologicznych oraz ten, kto według określenia radnej Ludmyły Zubko „podświetla” Ohijenkę, czyli popularyzuje tę znaczącą dla Ukrainy postać. Na początku swojej multimedialnej prezentacji profesor Tymoszyk podkreślił: ciężko rodziła się ta książka, tak jak ciężko Ohijenko powraca na Ukrainę. Pokazuje przepełnionej sali starą, zniszczoną książeczkę w kolorze malinowym. To jest właśnie „wydanie Petlury”. Historia jej pojawienia się na świecie była zdumiewająca, jakby zesłana z nieba. Rok 1917. Symon Petlura pod wrażeniem wysłuchanego publicznego wykładu młodego Ohijenki pisze do swojego pomocnika Czerniawskiego: „Proszę odebrać od autora tekst i pilnie wydać w milionowym nakładzie dla ukraińskiej młodzieży w całości oraz Ukraińskiej armii w szczególności...”. Książkę mimo wszystko wydrukowano pod koniec 1917 roku. Ale komunistyczno-bolszewicka władza, która wkrótce umocniła się na brzegach Dniepru dzięki wysłanym przez Lenina rosyjskim wojskom generała Murawjowa, wyczyściła do korzenia cały nakład i zniszczyła. Po długich poszukiwaniach Mykoła Tymoszyk jednak odnalazł ją – w Ameryce, w rodzinie starej ukraińskiej emigracji. Starsza kobieta o imieniu Maria przekazała rzadką książkę Ohijenki, którą przechowywała w skrzyni jako duchowy skarb swoich dziadów-pradziadów. W przedmowie do prezentowanej książki opracowujący nazywa to sensacyjne znalezisko „Bożą opatrznością”. Wydanie po raz pierwszy ukazało się w pełnej objętości. Tutaj połączono dwie prace Ohijenki – akademicką mowę na otwarciu 5 października 1917 roku Ukraińskiego Uniwersytetu Narodowego oraz czytany kurs wykładów uniwersyteckich. „Ta książka to najsilniejsza antyimperialna i antysowiecka lektura. Przez wiele lat naszych studentów i młodzież karmiono ideologicznym śmieciem wspólnego języka, kołyski itd. Ohijenko, pisząc tę książkę, udowodnił, że jesteśmy odrębni, jesteśmy inni... Aby być unikalnymi i niepowtarzalnymi, musimy pamiętać siebie i swoje źródła” – uważa założyciel i wykonawca kanadyjsko-ukraińskiego projektu „Spóźniony powrót”. Inicjatorką wznowienia tej legendarnej książki dla mieszkańców Żytomierza została radna rady obwodowej Tetiana Parfentiewa. To wydanie ujrzało światło dzienne dzięki jej wsparciu. „Dojrzałymi osobowościami” pani Tetiana nazywa ludzi mających styczność z ukraińską kulturą oraz z powrotem dziedzictwa kulturowego w imię zachowania ukraińskiej tożsamości. „Przed nami jeszcze wiele pracy, bo wiele utworów do tej pory nie zostało wydanych. To testament Iwana Ohijenki oraz ponad półtora tysiąca jego prac za granicą. Po małej kropelce zdołamy udowodnić, że ludzkie życie to nie tylko ideologiczna egzystencja” – mówi pani Tetiana. Książka nie jest na sprzedaż: zostanie ona na zasadach charytatywnych rozdana do placówek oświatowych studentom, młodzieży oraz, podkreśla pan profesor, mężom stanu. Bo każdy musi znać nasz język, religię, sztukę – wszystko to, co tworzy kod genetyczny narodu... Wojna. Chcą nas zniszczyć jako naród. Książka napisana przez Ohijenkę ponad 100 lat temu nie jest po prostu aktualna. Jej znaczenie wzrosło. „Bo nasz bój o państwowość trwa...”. Profesor Mykoła Tymoszyk zaprezentował w Żytomierzu unikalne wydanie – „Ukraińską kulturę” Ohijenki. Kurs wykładów był czytany ponad 100 lat temu w utworzonym przez Ukraińską Centralną Radę Ukraińskim Uniwersytecie Narodowym (jesień 1917 – zima 1918 r.) oraz na Kamieniecko-Podolskim Uniwersytecie Państwowym (od wiosny 1918 do lata 1920). To szóste wydanie „Ukraińskiej kultury” Ohijenki, ale osobne: tutaj wszedł pierwodruk z 1917 roku, odnaleziony przez opracowującego w USA w czasie stażu naukowego.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Stolarowa Anna — 500 hrywien. 2. Serednycki Łeonid Mychajłowycz — 1000 hrywien. 3. Hrynyk Ołesia Mychajłiwna — 400 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe