Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №04 за 2026 рік

16 s. · 25 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Krути – zapowiedź Narodu

Georgij FILIPCZUK Askoldowa Mogiła w Kijowie. Miejsce historyczne, gdzie 29 stycznia od wielu lat czci się Bohaterów Krut. Najprawdopodobniej ta data wkrótce stanie się także Dniem Ukraińskiego Studenctwa, wyrażając szacunek dla pamięci narodowej, dla patriotyzmu młodzieży studenckiej, jej ofiarności i oddania Ukrainie. Wydarzenie znaczące, które w historii już od ponad stu lat nazywa się «bitwą o przyszłość Ukrainy». Krutom zawsze towarzyszyły najwyższe cnoty narodowe, które święcie strzegą tego doniosłego symbolu, ideału, etycznego drogowskazu, który karmi organizm narodowy, ukraińską duszę, stając się świętym sztandarem dla bojowników o wolność Ukrainy. Dziś jest tu szczególnie tłoczno – księża, młodzież, weterani wojenni, uczniowie specjalistycznej szkoły wojskowej, organizacje społeczne – od organizatorów (Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki) po Związek Oficerów Ukrainy, organizacje harcerskie, wolontariuszy, twórczą inteligencję, wszystkich tych, którzy myślą, modlą się, rozmawiają, tworzą i walczą po ukraińsku. Takie wydarzenia są ważne, ponieważ dla Ukrainy zbiorowa pamięć narodowa o przeszłości wciąż pozostaje trudnym problemem politycznym. Bowiem ukształtowane w czasach moskiewskiej kolonizacji stereotypy i mity historyczne jeszcze niedawno masowo dominowały w świadomości ukraińskiego społeczeństwa. Oceny przeszłości, jak i teraźniejszości, nadal budowano systemowo i sytuacyjnie na bazie hybrydy sowieckiej i ukraińskiej interpretacji historii. Właśnie te grupy ludności, które znajdowały się (znajdują się) w strefie takiego wpływu, stawały się (stają się) głównymi obiektami wojny informacyjnej Rosji przeciwko ukraińskiej tożsamości, państwowości, suwerenności. W tym obiegu wiecznego przeciwstawienia się moskalowi walka ta wygląda jak codzienne plebiscyt w obronie własnej historycznej Pamięci, Narodowej Kultury, Rodzimego Języka, Tradycji i Wiary, wymagając nieustannej pracy ukraińskiego «Serca», jasnej myśli i szlachetnego czynu. Te filary-stróże naszego Bytu nigdy, ani na chwilę nie wolno ignorować, zapominać, zdradzać, bo są one naszą duchową bronią, opornymi znakami narodowymi, poza którymi panuje pustka i „tygiel” rozpływania się wśród „innych”. A ponadto – stosunek do wymienionych wartości określa, kto jest swój, a kto wrogiem Narodu. I wszystko to nie jest owocem „głębokich” teoretyzowań, lecz wplataniem się w żywe istnienie, tętniąc w przestrzeni społecznej nazwami miast, ulic, placów, uniwersytetów, akademii, bibliotek, postawą odpowiednich pomników i obelisków, treścią podręczników i programów nauczania, brzmieniem pieśni, audycji literackich, politycznych czy oświatowych. Nad tym wszystkim unosi się najważniejsze zadanie, a zarazem odpowiedź – jakim Językiem ten Naród rozmawia między sobą, czy Ojczystemu językowi wyznaczono najgodniejsze miejsce na duchowej arenie? Bo on jest solą ziemskiego istnienia Narodu, wielkości jego twórczości życiowej… Na tym wzniosłym myśli i zamysły zawsze są utkane marzeniami, bólami, czynami i skrzywdzonymi losami narodu, lecz mimo wszystko tu gromadzą się „razem” w celu zachowania Pamięci, oddając hołd „krutiańskiemu zrywowi” – temu ożywczemu Czynowi Narodu ukraińskiego. Krути stały się tym bastionem, który w czasach nieszczęść bronił narodu przed najeźdźcami i małorusinami, których zawsze było pod dostatkiem na ukraińskiej ziemi. Historyczne znaczenie tego fenomenu polega na tym, że „narodziny nowego Ukraińca” (według Małaniuka) pod Krutami dokonały się w ówczesnym beznadziejnym środowisku, jak pisał jeszcze wcześniej B. Hrinczenko, gdzie „szkoły ojczystej nie ma, bo u nas jest moskiewskie więzienie”. I oto w takich warunkach na początku narodowo-wyzwoleńczych zmagań wybucha niczym protuberancja sławny czyn przede wszystkim krutiańskiej młodzieży, która nieustraszenie wystąpiła do walki ze swoim tradycyjnym wrogiem. Znaczenie tego bohaterskiego czynu nie jest jedynie symboliczne. Przede wszystkim, kosztem własnego życia na kilka dni zatrzymano natarcie na Kijów; po drugie, umożliwiono zawarcie traktatu pokojowego brzeskiego z państwami Czworoprzymierza (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja, Bułgaria); po trzecie, czyn przede wszystkim ukraińskiej młodzieży przyczynił się do uznania niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej, udzielając jej pewnej pomocy wojskowej w odparciu rosyjskiej agresji. Zachowano bowiem nawet podpis Trockiego, którym Rosja zobowiązywała się uznać zawarty pokój między Czworostronnym Sojuszem a UNR oraz niezwłocznie oczyścić ukraińskie terytorium z rosyjskich wojsk, nie prowadząc agitacji przeciwko UNR. Przytaczam ten przekaz «dyplomacji bolszewickiej» tylko po to, by przypomnieć słowa Bismarcka, że żaden traktat z Rosją nie jest wart nawet tego papieru, na którym został podpisany. Musimy jednak przedstawić także równie ważną stronę tego unikalnego zjawiska ukraińskiej historii – treść światopoglądową, ponieważ nie tylko epopeja wojskowa, jako godny przykład do naśladowania, zasadniczo sprawiła, że wydarzenie pod Krutami stało się społecznie znaczące dla kolejnych pokoleń Ukraińców. Kruty stały się dla Ukraińców niezapomnianym drogowskazem światopoglądowym. Przypomnijmy choćby specjalny rozkaz Prowidu Rewolucyjnej OUN, wydany w styczniu 1946 roku dla wszystkich wojsk, oddziałów bojowych i organizacji, które walczyły przeciwko rosyjskiemu totalitaryzmowi: «Rycerze Krut – to nasi poprzednicy i nasi wychowawcy! Nieśmiertelna, bohaterska legenda Krut – to nasze przesłanie i źródło siły naszej rewolucji!» Oczywiście siłą krutańskiego zrywu żyli i walczyli liczni ukraińscy patrioci w szeregach powstańców, w stalinowskich obozach koncentracyjnych. Bo i Oleksa Hirnyk z Kałusza, który 21 stycznia 1978 roku spalił się na Tarasowej Górze w Kanewie na znak protestu przeciwko rusyfikacji, również był ukształtowany przez «krutański zryw». Ale także Bohaterowie Kruty nie pojawili się „znikąd". Bo dla nich bezustannie promieniowało światło prawdy, ogień, siła ukraińskiej chwały – Szewczenkowskie Słowo; ich dążenia były zwrócone ku Tarasowi Szewczence, ku jego ideałom, poglądom na świat, budowie świata, wolności. Są oni widzialnie i niewidzialnie obecni w tej świętej walce części ukraińskiej młodzieży, która dobrowolnie stanęła na drodze bezkompromisowego oporu przeklętemu Moskalowi, który przyszedł (według słów Murawjowa) by okrutnie obrócić w proch wszystkich i wszystko, kto uznawał się za Ukraińca. Nie Centralna Rada Ukraińska, nie ugodowe stanowisko większości ukraińskich partii, zarażonych socjalizmem, autonomizmem, federalizmem i moskwofilstwem, nie jej przywódcy, poczynając od Wynnyczenki, inspirowali młodzież do czynu, który wkrótce miał stać się wyczynem, narodową legendą, lecz duchowa siła Szewczenki. To właśnie dzięki niemu po ponad dwustuletniej przerwie (od Połtawy Mazepy) gorące serca „szablą" znów zaczęły wywalczać ukraińską wolność, nie pozwalając umrzeć duchowi narodowemu, zapaść w narodowe zapomnienie, rodząc symbole wielkiej miłości do Ukrainy i wiecznej nienawiści do wrogiej siły. Wówczas, w 1918 roku, w „Siajczu" (Czerkasy) ukazał się artykuł D. Doncowa „Mazepa i mazepinstwo", przepojony marzeniem, „aby idea, w imię której ryczały działa i grzmiały w 1709 roku, nie umarła wraz z tymi, którzy wtedy o nią walczyli". Tak, ideał styczniowej Kruty, za który walczyła nasza młodzież w 1918 roku, „rzucając w świat polityczny ideę niezniszczalną i wieczną, która wstrząsała samymi podstawami porządku światowego, budząc zdumienie i zachwyt", ożywiał serca kolejnych pokoleń – powstańców Chołodnego Jaru, wojowników OUN UPA, współczesnych Bohaterów, którzy walczyli i walczą o Ukrainę z taką wiarą i odwagą, aby ta wysoka idea nigdy nie umierała. Nie jest to zidealizowana metafora, lecz surowa rzeczywistość Ciąg dalszy na str. 2

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ganstwa czy potępienia. Bo nie wzbogacisz się „tylnym” rozumem. Jedynie po to, aby bardziej poznać „siebie”, swoją przeszłość, opanowując gorzkie i zwycięskie lekcje dla przyszłości. Tego potrzebujemy my, Ukraińcy, którzy poczuwszy pragnienie Wolności, nigdy i nikomu już jej nie oddadzą. A zatem, „wychowując Naród, musimy stać na straży, skoro już w okresie Niepodległości z programów nauczania historii usuwano tematy Mazepy, Bohaterów Krut, Strzelców Siczowych, Hołodomoru-Ludobójstwa, Ukraińskiej Powstańczej Armii, ukraińskich dysydentów, to już po tym należy bezbłędnie określać „kto jest kim” dla Ukrainy. W swoim czasie bolszewicki minister Zatoński zarządził zniszczenie miejsc pamięci poświęconych Bohaterom Krut, a już „niepodległościowi tabacznicy” wydeptywali ukraińskość, narzucając ukraińskiej młodzieży moskiewszczyznę i stołypinszczyznę, próbując zatuszować i wyprzedać to, co ożywia Naród i Państwo.. Dzisiaj wpuścić „ruski mir” na Ukrainę w jakichkolwiek szatach oznacza to samo, co „wpuścić” znowu armię Murawjowa. Bo, wszedłszy do Kijowa w pierwszych dniach lutego, ci ordyńcy przeprowadzali tutaj straszny czerwony terror, rozstrzeliwując kilka tysięcy kijowian w „październikowym” pałacu tylko za to, że byli ukraińskojęzyczni. Dlatego „giń wroga siło!” – jest naszym etycznym i politycznym obowiązkiem. Niech wysoki patriotyzm, ideały ukraińskiej młodzieży, Bohaterów Krut, którzy nawet umierając śpiewali „Szcze ne wmerła Ukrajina”, na wieki zachowa się w Sercu Ukraińskiego Narodu. Chwała Bohaterom Krut! Chwała Ukrainie! Heorhij FILIPCZUK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

K r u t y – z a p o w i e d ź i s i ł a N a r o d u

tu, wszak obok Bohaterów spod Krut wiecznie spoczywają tu ich godni następcy – Bohaterowie obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej, którzy polegli za Wolność Ukrainy. Bo jeśli bezstronnie dokonać przekroju ówczesnego czasu (1917 roku i w przededniu 29–30 stycznia 1918-go), wniknąć w istotę deklaracji, uniwersałów, głoszonych haseł i działań (lub bezczynności) czołowych ludzi „Centralnej Rady”, to wyjaśnia się prawdziwość walk pod Krutami, które Jewhen Małaniuk nazwał „narodzinami nowego Ukraińca”. Było to jedno z najbardziej znaczących dla Narodu, jego przyszłego postępu Zwycięstwo okresu narodowo-wyzwoleńczych zmagań 1917–21 lat. Wielkie, heroiczne, ofiarne, opętane wiernością Ukrainie. Na tej legendarnej karcie Krut genetycznie mieści się ta swoistość narodowego marzenia, czynu i woli, która spowodowała „formowanie nowożytnego ukraińskiego człowieka już w narodowym stylu sfery wojskowej”. Oni udowodnili, że nie tylko narodowym oświeceniem, tym bardziej nie ideami autonomizmu, federalizmu, „neutralizmu” trzeba tworzyć Naród i Państwo, a bronią, militarnie. Później ta idea brzmiała w słowach powstańczej pieśni: „My pójdziemy naprzód – i zdobędziemy wolność…”. I właśnie ta narodowa militarność została rozbudzona przez Bohaterów Krut. Stała się ona żywiołowym przejawem nieco „uśpionej przez petersburg” kozackiej wolności, ale w żadnym wypadku nie zorganizowanej woli radowskich przywódców. Nie dzięki, a wbrew. Bo ówcześni ukraińscy esdecy, esefy, esery, kadeci oraz narodnicy jeśli i lubili coś z narodowego, to badać i wydawać romantyczne historyczne fabuły, kochać się w folklorze i etnografii, zbierać i skupować starzyznę, odzież i malownicze Zakończenie. Początek na str. 1 koszule. I to także jest potrzebne, jednak tego za mało. Tak się stało, że właśnie ten typ ludzi w najbardziej krytycznym czasie, kiedy leniny, trockie, murawjowy wykluwały ludobójcze plany dla Ukrainy, nasz „przewód” kontynuował myśleć kategoriami „demokratycznego” moskiewskiego patriotyzmu, „braterskiego” sojuszu z „dobrymi ruskimi”, biorąc do rąk nie prawdziwą kozacką szablę, a jedynie ugodową antynaturalną ideę, którą wyprowadzali na spacer ukraińscy „inteligenci” na początkach ukraińskiego odrodzenia. Ów zwrot wybitnego (lecz nie w tym) H. Kwitki-Osnowjanenki, że „Car – ojciec, a Ukraina – matka”, wykrwawiał, rozbrajał. Nawet słynny Kostomarow, współzałożyciel Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, który niedługo przed śmiercią wielkiego Kobziarza (1860) napisał i zapragnął tego, przeciwko czemu całe życie walczył proroczy Taras. „My nie będziemy żądać i domagać się dla siebie niczego, oprócz wspólnych z całą rosją życzeń… my chcielibyśmy, żeby wszyscy inni Słowianie (i nie tylko) złączyli się w jeden naród pod berłem rosyjskiego cara”. Ot tak. Czemu nie ideologia obecnego „jednorodztwa”. Oczywiste, że właśnie takimi moskiewskimi idejkami żyła większość w Centralnej Radzie, płodząc w 1917 roku ugodowe uniwersały, na wszelkie sposoby tworząc przeszkody dla realizacji idei samodzielności i ukraińskiej państwowości, blokując formowanie ukraińskiego wojska. Bo kiedy moskiewscy bolszewicy (zgodnie z leninowskimi instrukcjami) przygotowywali się otwarcie do zajęcia Kijowa, w III Uniwersale gorliwi przywódcy UCR zdołali przeforsować wstrętną tezę, że „Ukraina staje się Ukraińską Republiką Ludową,.. nie oddzielając się od rosji i zachowując jedność jej”. Znamienne, że „rosja” tutaj jest wspominana w tym kontekście „jedności” aż 13 razy! Akcentuję uwagę tylko na jednym fakcie, który potwierdza słuszność Szewczenki i naświetla absurdalne zachowanie oraz światopogląd części przywódców Centralnej Rady. Wszak w tym samym czasie, kiedy rosyjscy bolszewicy poszli nawałą na Ukrainę, 2 stycznia 1918-go Wynnyczenko, nie troszcząc się o opór i wzmocnienie ukraińskiej potęgi wojskowej, w imieniu Sekretariatu Generalnego podpisuje pomoc moskowszczyźnie żywnością, cynicznie przypominając: „rząd wie, że wielkoruscy robotnicy i chłopi nie są wrogami, a braćmi, że nie wielkoruski naród poszedł wojną…”. A przed tym na Pierwszym zjeździe wojskowym w Kijowie, który miał uformować platformę w imieniu 1,5 milionowego ukraińskiego wojska, że „siła wojskowa ma służyć wygnaniu kacapów z Ukrainy”, to Wynnyczenko i inni wzywali zjazd do spokoju i wskazywali na konieczność podtrzymywania kontaktu z tymczasowym rządem. Wtedy samodzielnościowa, militarnie zorientowana pozycja M. Michnowskiego nie odgrywała, niestety, tam wpływowej roli. Wszak wysławszy do petersburga swoją delegację (10 os.), Centralna Rada wolała jedynie wyżebrać u moskali uznanie swojej autonomii oraz “ukrainizacji” poszczególnych jednostek wojskowych, prowadząc wobec nich niezwykle zgubną politykę “neutralności”. W swojej pracy „Odrodzenie narodu” on napisze: „… prawo i obowiązek bronienia całej rosji było sprawą wszystkich narodów, które żyją w rosji”. Radowscy przywódcy z jakiegoś powodu zapomnieli Pyłypa Orłyka i jego zwrot: „Ukraina powinna być uwolniona od wszelkiego panowania cudzoziemców”, nie cierpieli „samodzielności” i militarnych dążeń Michnowskiego i Bołboczana. Te „dlaczego” są wypowiadane nie dla kryty

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

...aktualnymi etycznymi problemami współczesnych technologii, zwłaszcza sztucznej inteligencji. Obecnie praca prowadzona jest w dwóch wzajemnie powiązanych kierunkach. Pierwszy to współpraca z przedstawicielami sektora technologicznego i analitycznego, w którym etyka teologiczna jest wykorzystywana jako narzędzie refleksji nad odpowiedzialnością, ludzką godnością i granicami rozwoju technicznego. W tym kontekście mamy doświadczenie dialogu z firmami działającymi w obszarze sztucznej inteligencji, gdzie nie chodzi o „zdigitalizowanie wiary”, lecz o kształtowanie etycznie wyważonych zasad pracy z technologiami. Drugi kierunek to kierunek akademicki. Metodologia stopniowo integruje się ze środowiskiem edukacyjnym, w szczególności z instytucjami teologicznymi i seminariami duchownymi, a także wzbudza zainteresowanie szerszym kontekstem uniwersyteckim, łącznie z programami technicznymi i interdyscyplinarnymi. Ważne jest, że ta praca odbywa się we współpracy z profesjonalnymi wspólnotami teologicznymi, w szczególności w ramach działalności prawosławnych stowarzyszeń akademickich w USA, gdzie kwestie etyki nauki i technologii coraz częściej stają się przedmiotem fachowej dyskusji. I. K.: – Dużo mówi Pan o edukacji i kształtowaniu odpowiedzialności. Czy Pana metodologia ma realne zastosowanie w środowisku edukacyjnym? M. R.: – Tak, metodologia „Teologia technosfery” ma już praktyczne doświadczenie zastosowania w systemie kształcenia teologicznego. Jest wykorzystywana jako sposób rozumienia wzajemnych związków między antropologią chrześcijańską, odpowiedzialnością moralną a wyzwaniami współczesnego świata techniki w ramach duchowej przestrzeni edukacyjnej. To doświadczenie jest ważne, ponieważ pozwala sprawdzać idee teologiczne i filozoficzne nie w teorii, lecz poprzez żywą pracę edukacyjną – poprzez analizę konkretnych sytuacji, wyborów moralnych i pytań o osobistą odpowiedzialność człowieka w warunkach cywilizacji technicznej. I. K.: – Czy widzi Pan rozwój tego podejścia poza samym kształceniem teologicznym? M. R.: – Tak, i to jest zasadniczy moment. Dotychczasowa praktyka edukacyjna w środowisku teologicznym stanowi wyjściową podstawę dalszego rozwijania tej metodologii. Kolejnym krokiem widzę jej celowe zastosowanie w kształceniu specjalistów profilu technicznego. Chodzi o stworzenie odrębnego kierunku kształcenia dla inżynierów, naukowców i specjalistów branż technicznych, w którym wypracowane podstawy teologiczne i antropologiczne zostaną przełożone na język zawodowej odpowiedzialności, rozwiązań technologicznych oraz wpływu techniki na człowieka i społeczeństwo. Takie podejście nie zastępuje formacji duchowej i nie sprowadza jej do moralizatorstwa, lecz stanowi logiczną kontynuację sprawdzonego już doświadczenia – przeniesienie przemyślanych zasad godności, wolności i odpowiedzialności człowieka w sferę działalności technicznej. I. K.: – Dziękuję za rozmowę.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

„Tam, gdzie przeszłość spotyka przyszłość”

Rozmowa przewodniczącego Ławańskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki Ihora Kłopczenki z doktorem teologii Mykołą Ruban – ukraińskim teologiem akademickim, badaczem historii Kościoła i autorem metodologii „Teologii technosfery”, która łączy antropologię chrześcijańską, historię i etykę nauki oraz technologii. Mykoła Ruban to nie tylko naukowiec, ale także aktywny uczestnik ukraińskiego procesu humanitarnego. Jego wieloletnia współpraca z Ławańskim Obwodowym Zrzeszeniem Proświtowym ukształtowała w nim przekonanie, że kultura, oświata i pamięć nie są dziedzinami drugorzędnymi w życiu społeczeństwa, lecz stanowią jego duchowy kręgosłup. Właśnie w tej płaszczyźnie łączą się dla niego nauka, obywatelska odpowiedzialność i świadomość narodowa. Nalega on: ukraińska kultura nie może pozostawać z boku technologicznej transformacji świata, lecz musi wchodzić w nią ze swoją etyką, pamięcią i odpowiedzialnością. I. K.: – Panie Mykoło, od czego zaczęła się Pana droga w nauce i teologii? M. R.: – Zawsze wydawało mi się, że teologia to nie tylko analiza tekstów czy doktryn. Dla mnie stała się miejscem, gdzie przeszłość spotyka się z przyszłością. Tam, gdzie doświadczenie stuleci zaczyna rozmawiać z współczesnością. Jest to swego rodzaju przestrzeń poza czasem liniowym, w której człowiek próbuje zrozumieć siebie między tradycją a technologią. Przyszedłem do teologii przez historię, przez zainteresowanie tym, jak procesy duchowe wpływają na realne życie ludzi. I z czasem zrozumiałem: jeśli nie będziemy осмислювати przeszłości – przyszłość po prostu nas pochłonie. I. K.: – Dlaczego właśnie Donbas stał się centrum Pana uwagi? M. R.: – Dlatego że Donbas to region o złożonej historii religijnej i kulturowej. Tutaj zawsze przecinały się polityka, przemysł, duchowość i napięcie społeczne. Zrozumienie procesów kościelnych w tym regionie pomaga lepiej uświadomić sobie, dlaczego dziś czynnik religijny pozostaje tak wrażliwy we wschodniej Ukrainie. Historia Kościoła jest tu nierozerwalnie związana z tematami tożsamości, lojalności, wolności i presji ideologii. І. К.: – Oprócz historii Kościoła zajmuje się Pan/Pani etyką współczesnych technologii. Jak to się łączy? М. Р.: – Dla mnie to logiczna kontynuacja jednego i tego samego pytania: co dzieje się z człowiekiem pod presją systemów – politycznych, ideologicznych czy technologicznych. Jak kiedyś państwo totalitarne próbowało „przeprogramować” człowieka, tak dziś systemy technologiczne wpływają na myślenie, zachowanie, a nawet samoświadomość. Teologia pomaga postawić właściwe pytania tam, gdzie technologie często dostarczają jedynie narzędzi bez moralnego punktu odniesienia. І. К.: – Aktywnie działał Pan/Pani również w „Proświcie”. Czy wiąże się to z Pana/Pani zainteresowaniem duchowym wykształceniem? М. Р.: – Oczywiście. Praca w „Proświcie” była żywą lekcją obywatelskiej odpowiedzialności. Tam zobaczyłem, jak idee kształtują ludzi, a ludzie – społeczeństwo. Właśnie ta działalność skłoniła mnie do poszukiwania nie politycznych, lecz moralno-duchowych źródeł motywacji: co sprawia, że człowiek działa nie ze strachu, lecz z wewnętrznego przekonania? To pytanie zaprowadziło mnie jeszcze głębiej w teologię i etykę. І. К.: – Który z uczonych wywarł na Pana/Pani największy wpływ? М. Р.: – Bez przesady – profesor Wołodymyr Sabaduha z Ługańska. Był nie tylko filozofem, ale człowiekiem, który myślał odpowiedzialnie. Jego koncepcja hierarchii istotowych sił człowieka stała się dla mnie odkryciem. Pracowałem z nim nad artykułami naukowymi – i ta współpraca faktycznie ukształtowała podstawy mojej dalszej metodologii. Jedna z pierwszych poważnych publikacji akademickich w moim życiu powstała pod jego wpływem. To ona skłoniła mnie do wypracowania własnego podejścia, które z czasem przerodziło się w metodologię „Teologii technosfery”. Dziś bardzo go brakuje. Ale jego myśl nadal żyje w moich tekstach. І. К.: – Żyjemy w epoce sztucznej inteligencji, algorytmów i „inteligentnych maszyn”. Czym ta epoka zasadniczo różni się od poprzednich? M. R.: – Każda epoka miała swoje trudności, ale nasza jest wyjątkowa tym, że po raz pierwszy w historii technologie zaczęły wpływać nie tylko na codzienne życie czy pracę, lecz także na sam sposób myślenia człowieka. Algorytmy dziś nie tylko pomagają – podpowiadają, co czytać, co oglądać, jak reagować, co uważać za ważne. Stopniowo przechodzimy od świata rzeczy do świata systemów, które kształtują wewnętrzny świat człowieka. Dlatego dziś pytanie brzmi nie tylko „co potrafią maszyny”, lecz „co dzieje się z człowiekiem obok nich”. I. K.: – A w czym widzi Pan główne zagrożenie tej technologicznej epoki? M. R.: – Główne niebezpieczeństwo tkwi nie w samej technice, lecz w tym, jak ona zmienia nasze wyobrażenie o człowieku. Istnieje ryzyko, że zaczniemy patrzeć na siebie jak na urządzenie: skuteczne lub nieskuteczne, potrzebne lub niepotrzebne. Gdy człowiek myśli o sobie jak o mechanizmie, wtedy tracimy poczucie unikalności, wewnętrznej godności, duchowej głębi. Pojawia się pokusa, by żyć według zasady: „działa – znaczy dobrze; nie działa – znaczy zbędne”. To niebezpieczna logika, bo niszczy samą ideę ludzkiej wartości. I. K.: – W jaki sposób chrześcijańska antropologia pomaga spojrzeć na to inaczej? M. R.: – Tradycja chrześcijańska zawsze podkreślała: człowiek to nie funkcja, nie element systemu i nie zasób. Człowiek to obraz Boży, żywa osoba z wewnętrzną wolnością i powołaniem. W chrześcijańskiej antropologii ważne jest pojęcie „istotowych sił człowieka” – rozumu, sumienia, wolności, zdolności do miłości i odpowiedzialności. W epoce techniki właśnie te siły wymagają szczególnej uwagi, ponieważ technologie rozwijają się szybciej niż wewnętrzna kultura człowieka. Jeśli nie pielęgnujemy świata wewnętrznego, wtedy każdy postęp staje się niebezpieczny. I. K.: – Dlaczego nazywa Pan współczesne ideologie „technokratycznymi”? M. R.: – Ponieważ czasem pojawia się iluzja, że technika sama wie, jak nam żyć. Pojawia się wiara w „algorytm jako prawdę”, w cyfrę jako ostateczny sąd. Lecz żadna maszyna nie odpowiada za sens, za dobro i zło, za ludzkie skutki. Technologia nie ma sumienia. Ma je człowiek. Kiedy świat zaczyna kierować się wyłącznie wygodą i efektywnością, ludzka godność staje się sprawą drugorzędną. To właśnie jest technokratyczny sposób myślenia – gdy technika nie służy człowiekowi, lecz dyktuje mu reguły. I. K.: – Jak to odnosi się do Ukrainy? M. R.: – Ukraina dobrze wie, co się dzieje, gdy człowieka zamienia się w «trybik systemu». Przeszliśmy przez totalitarne eksperymenty, w których osobowość była deprecjonowana w imię ideologii. Dziś przed nami stoi nowe wyzwanie – nie polityczne, lecz cywilizacyjne. Musimy postawić wartości duchowe i humanistyczne wyżej niż innowacje techniczne. Kultura, oświata i Kościół powinny mówić do człowieka nie językiem lęku, lecz językiem odpowiedzialności: kim pozostajesz w świecie maszyn? I. K.: – W pracach badawczych pojawiają się trudne pojęcia: «darwinizm społeczny», «radykalizm technokratyczny», «mroczne oświecenie». Jakie praktyczne konsekwencje mają one dla współczesnego społeczeństwa i dla pojedynczego człowieka? M. R.: – Mówiąc prosto, są to różne sposoby myślenia, w których człowieka ocenia się nie według wewnętrznej godności, lecz według użyteczności. Darwinizm społeczny to przekonanie, że w społeczeństwie «przeżywa silniejszy», a więc słabsi, wrażliwi, chorzy czy «nieproduktywni» są rzekomo mniej wartościowi. To niebezpieczna logika, ponieważ niszczy samo pojęcie solidarności, współczucia i odpowiedzialności moralnej. Gdy tę logikę łączy się z technologiami, pojawia się pokusa, by mierzyć człowieka jak produkt: odnoszący sukces – znaczy potrzebny, nieodnoszący – znaczy zbędny. I. K.: – A czym jest «mroczne oświecenie» i dlaczego to problem? M. R.: – To współczesny nurt ideologiczny, która pod przykrywką „realizmu” i „racjonalności” faktycznie zaprzecza równości i godności wszystkich ludzi. Jej zwolennicy często twierdzą, że demokracja to błąd, że moralność to iluzja, a ludzkość ma być kierowana nie wartościami, lecz skutecznością i siłą. Mówiąc prościej: jest to światopogląd, w którym nie ma świętości życia, nie ma współczucia, nie ma wiary w człowieka jako obraz Boży. Jest tylko system, ranking, kontrola i algorytm. Na pierwszy rzut oka wygląda to „chłodno i rozumnie”, lecz w praktyce jest to droga do społeczeństwa bez serca. I. K.: – Dlaczego chrześcijańska antropologia jest tu zasadniczo ważna? M. R.: – Dlatego że przypomina: człowiek to nie funkcja, nie liczba i nie materiał biologiczny. Człowiek to osoba. W chrześcijaństwie nie ma „zbędnych ludzi”. Tam nawet słaby człowiek ma nieskończoną wartość. Dlatego kładę nacisk na rozwój istotowych sił człowieka: sumienia, wolności, wewnętrznej odpowiedzialności, zdolności do miłości. Bez tego żadna technologia nie uczyni świata lepszym. I. K.: – Jak to wiąże się z ukraińską tradycją humanistyczną? M. R.: – Kultura ukraińska zawsze stała po stronie człowieka, a nie systemu. Naszą tradycją jest „Proświta”, jest nią osobista odpowiedzialność, wewnętrzna godność, duch wolności. Lepiej niż wielu innych wiemy, do czego prowadzi logika „państwo jest ważniejsze od człowieka” albo „system jest ważniejszy od życia”. Dlatego dziś Ukraina ma szansę zaproponować światu nie tylko technologie, lecz także humanistyczną wizję człowieka w świecie techniki. I. K.: – Nad czym pracuje Pan obecnie? M. R.: – Przygotowuję monografie w języku angielskim o historii Kościoła na Doniecczyźnie oraz o etyce nauki i technologii. Moim zadaniem jest włączenie ukraińskiego doświadczenia w światową dyskusję humanistyczną. Rozwijam także metodologię edukacyjną, ukierunkowaną na kształtowanie odpowiedzialności moralnej na kierunkach technicznych. Moim zadaniem nie jest moralizowanie, lecz nauczenie przyszłych inżynierów i naukowców myślenia nie tylko o tym, „jak to zrobić”, ale także o tym, „po co” i „przed kim odpowiadam”. І. К.: – Czy opracowana przez Pana metodologia ma praktyczne zastosowanie poza teorią akademicką, zwłaszcza w kontekście amerykańskim? M. R.: – Tak, i to właśnie jeden z kluczowych aspektów tej pracy. Metodologia „Teologii technosfery” powstała jako akademicka teologiczno-antropologiczna odpowiedź na wyzwania technosfery, jednak stopniowo nabrała wymiaru praktycznego. W Stanach Zjednoczonych okazała się poszukiwana właśnie dzięki połączeniu fundamentalnej chrześcijańskiej antropologii z re

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Kyryliwka czy Kiereliwka: prawda historyczna o nazwie rodzinnej wsi Tarasa Szewczenki

Jewhen MATWIJENKO Ojczyzną Ojca ukraińskiego narodu Tarasa Hryhorowycza Szewczenki jest wieś Szewczenkowe w rejonie zwenyhorodzkim obwodu czerkaskiego, która do 1929 roku nazywała się Kyryliwka. Jednocześnie w ciągu ostatnich lat w przestrzeni publicznej coraz częściej pojawia się twierdzenie, jakoby „prawdziwą” nazwą rodzinnej wsi Szewczenki była Kiereliwka, czyli przez literę „e”, a nie „y”. Jest to przedstawiane jako sensacyjne „odkrycie”, jakoby wcześniejsza historiografia się myliła lub ukrywała prawdę, a współcześni „badacze” wreszcie przywracają sprawiedliwość dziejową. W rzeczywistości nie jest to odkrycie, lecz powtarzanie mitów, które opierają się na fragmentarycznych, często błędnie interpretowanych danych, ignorują systemową bazę archiwalną i podają dialektalną wymowę za nazwę historyczną. Szczerze mówiąc, nawet dziwi fakt, co jest podawane jako prawda ostateczna, mimo obecności w archiwach ogromnego zasobu informacji o wsi. Zatem współcześni popularyzatorzy wersji „Kiereliwka” przytaczają trzy główne „dowody”: 1. Mapa Beauplana (połowa XVII w.), gdzie zaznaczono w pobliżu miasteczka Łysianka Kierelow Łas — Las Kierela. Tak, na słynnej „Mapie generalnej Ukrainy” francuskiego inżyniera wojskowego Guillaume’a Le Vasseura de Beauplana z 1648 roku rzeczywiście zaznaczono Kierelow Łas w miejscu, gdzie w przybliżeniu miała znajdować się wieś. Ale to las, a nie wieś. Mnóstwo lasów na mapie Beauplana miało swoje własne nazwy, wiele z nich zachowało je do dziś. Ale żadnej osady „Kiereliwka” na tej mapie nie ma. Co więcej, żadnej wzmianki o „Kiereliwce” czy Kyryliwce w XVII wieku nie znaleziono. Kyryliwka jako osada powstała już po masowej deportacji ludności Prawobrzeża przez Piotra I w latach 1711–1712 na lewy brzeg Dniepru (Wielki Zgon), co potwierdza wzmianka o budowie cerkwi w 1722 (według innych źródeł — w 1725 roku). 2. „Tak mówił sam Szewczenko” — i „tak pisali jego krewni-współmieszkańcy”. W listach Szewczenki do brata Mykyty, m.in. z 15 listopada 1839 r., poeta nazywa rodzinną wieś Kiereliwką: „moskale to obcy ludzie, ciężko z nimi żyć; nie ma z kim zapłakać, ani porozmawiać. Więc niechaj ja choć przez papier usłyszę rodzinne słowo, niechaj choć raz zapłaczę wesołymi łzami, bo mi tu tak stało się nudno, że każdej nocy tylko widzę we śnie, że ciebie, Kiereliwkę, i rodzinę, i chwasty (te chwasty, w których kiedyś chowałem się od szkoły); wesoło się stanie, obudzę się, zapłaczę”. Również „dolał oliwy do ognia” w tworzeniu tego mitu na początku XX wieku krewny Tarasa Szewczenki — współmieszkaniec i fotograf Hryhorij Szewczenko, który wypuścił serię pocztówek z wizerunkiem wsi Kyryliwka i jej mieszkańców pod tytułem „Typy wsi Kiereliwka, powiatu zwenyhorodzkiego. Rodzina Tarasa Hr. Szewczenki”, czyli napisał tak, jak słyszał i jak mówiono we wsi, czyli żywą gwarą. Kiereliwką nazywał rodzinną wieś w swoich pracach naukowych także etnograf Dmytro Małomuż, który pracował w WUAN – krewny Tarasa Szewczenki po linii matki. Nie można odrzucać też tego, że krewni i współmieszkańcy celowo popularyzowali właśnie ten wariant nazwy wsi, którego używał w swoich utworach Taras Hryhorowycz. 3. Hipoteza etymologiczna o tym, że legenda o pochodzeniu nazwy od kozaka Kyryła jest błędna, a w rzeczywistości nazwa wsi pochodzi od drewnianej łopaty do przewiewania ziarna „kerely” nie wytrzymuje w ogóle żadnej krytyki. Przecież narzędzia rolniczego o takiej nazwie po prostu nie było. Narzędzie do oddzielania ziarna od plew za pomocą wiatru nazywało się wialnią. Żaden słownik żadnego języka słowiańskiego nie notuje słowa „kerely”. Jedyny wariant – Kierela lub Kierelo – to dialektalna forma imienia Kyryło. Prawda prawna Z jakiegoś powodu wielu badaczy próbuje pokazać, że XVIII–XIX wiek to coś bezprawnego i ciemnego. Ale, jak w Rzeczypospolitej, dopóki Kyryliwka pozostawała w jej składzie, tak i po aneksji tego terytorium przez Imperium Rosyjskie w 1793 roku, istniała jurysprudencja, notariat, system sądowy, które szczegółowo, biurokratycznie prowadziły obieg dokumentów, w tym dotyczący prawa własności do ruchomego i nieruchomego mienia. Wieś w epoce poddaństwa — to prawny obiekt własności, który figuruje w aktach notarialnych kupna-sprzedaży, rewizjach — dokumentach, które są swoistym spisem ludności dla jej późniejszego opodatkowania, spisach spowiedzi — dokumencie cerkiewnym, który rejestrował wypełnienie corocznej spowiedzi, która była zatwierdzona jako obowiązkowa powinność dla ludności (płatna usługa), — a także w sprawach sądowych. Właśnie w tych dokumentach rejestruje się oficjalną, prawnie znaczącą nazwę. Oto co pokazuje analiza źródeł. W 1735 roku właścicielem majątku wilszańskiego został książę Stanisław Lubomirski. Z powodu okresowych zaburzeń psychicznych księcia jego synowie i inni krewni zwrócili się z prośbą do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego o ustanowienie opieki nad nim, aby zapobiec roztrwonieniu majątku. Ostatecznie 12 listopada 1770 roku książę Stanisław zrzekł się swojego majątku na rzecz synów i zgodził się na znaczną pensję. W 1776 roku synowie podzielili własność ojca między sobą. Właśnie z uformowaniem prawa własności była związana inwentaryzacja majątków włości śmiałowskiej w 1775 roku, czyli inwentaryzacja mienia ruchomego (ludzie, bydło, dochody, które przynosi wieś, i właśnie według jakich artykułów). W tym dokumencie nazwa wsi jest zaznaczona jako Kyryliwka — Kіrylówka. 1787 rok — Spis spowiedzi cerkwi wsi Kyryliwka (Rzeczpospolita, język rosyjski): nazwa wsi — Kyryliwka. 1795 rok — Rewizja: Kyryliwka. 1800, 1816, 1837, 1866 lata — dokumenty cerkiewne i podatkowe (1816): Kyryliwka. W sprawie z 1828 roku o podziale posiadłości zgodnie z testamentem Wasyla Engelhardta po jego śmierci między spadkobiercami też, jak nie dziwota, wieś nazywa się Kyryliwka, a to, na chwilę, dokumenty notarialne i sądowe o prawie własności i podziale majątku. Ani razu w żadnym dokumencie prawnym nie ma nazwy „Kiereliwka”. To nie przypadek. To system. „Kiereliwka” nie istniała w oficjalnym dyskursie. Potwierdzają to także mapy, na których zaznaczona jest sama wieś. Już w 1787 roku baron von Tiesenhausen sporządził szczegółową mapę majątku Hryhorija Potiomkina, księcia taurydzkiego, który w 1787 roku kupił włość śmiałowską razem ze wsią Kyryliwką od księcia Franciszka Ksawerego Lubomirskiego za 2 miliony rubli rosyjskich — i tam wyraźnie wskazano: „Kyryłowka”. Na mapie wojskowo-topograficznej, praca nad którą została rozpoczęta w 1865 roku (wydanie Sztabu Generalnego Imperium Rosyjskiego) pod kierownictwem podpułkownika Strelbyckiego, — Kyryliwka. Żadnej „Kiereliwki” na żadnej mapie XVIII–XIX wieku nie ma, a jeśli ktoś taką znajdzie, to będzie to tylko wyjątek od reguły, czyli błąd statystyczny. Dlaczego Taras Szewczenko i jego krewni pisali „Kiereliwka”? Tutaj kluczowe jest zrozumienie natury języka Szewczenki. Pisał nie jako kartograf czy notariusz, a jako poeta, który zwraca się do pamięci dzieciństwa, do gwary rodzinnego kraju. Czyli Szewczenko pisał tak, jak słyszał w dzieciństwie. Przypomnę, czym jest gwara — to miejscowa, terytorialna odmiana języka, najmniejsza jednostka systemu dialektalnego (subdialekt), która jest środkiem komunikacji mieszkańców jednej miejscowości, posiada unikalny zasób słownictwa, fonetykę i gramatykę, różniąc się od języka literackiego i sąsiednich gwar. Gwary zwinogrodzkie, w tym mieszkańców wsi Kiriłówka, należą do dialektu średnionaddnieprzańskiego południowo-wschodniego narzecza Ukrainy. Są one skupione między rzekami Roś, Dniepr, Taśmin i Gniły Tykicz, gdzie cechą charakterystyczną jest wariantywna fonetyczna realizacja nieakcentowanych samogłosek, w szczególności dźwięku litery /e/, który w miejscowej gwarze często brzmi zbliżenie do [y] lub odwrotnie /y/ do [e] — napy(e)kty, poży(e)nyłys’, py(e)rybyty, wy(e)rbowu, maty(e)ryn, ty(e)be. To zostało dobrze udokumentowane przez ekspedycje etnograficzne do wsi Kiriłówka w latach 30. XX wieku: w 1939 roku opublikowano artykuł, w którym dialektolodzy, specjalnie badający język wsi Szewczenkowe (Kiriłówka), stwierdzili: miejscowi mieszkańcy wymawiali „Keriłówka” ze względu na osobliwości gwary, podobnie jak inne słowa: Kyryliwka – Keryliwka, kyszenia – keszenia, turkynia – turkenia. Chociaż Taras Szewczenko uważany jest za jednego z twórców literackiego języka ukraińskiego — wszak to właśnie gwara średnionaddnieprzańska legła u jego podstaw — w jego utworach spotyka się wiele archaicznych cech językowych, w szczególności wariantywne użycie samogłosek „e”, „y”, „i”. W nieakcentowanej pozycji fonem /e/ często realizuje się jako [y]: ledwy, ledwyledwy (chociaż ta cecha w utworach występuje sporadycznie). Na miejscu dawnej litery – w nieakcentowanych sylabach Szewczenko używa „e”: se(i)m’ji, se(i)m’jeju, jednak równolegle. Dokończenie na str. 5

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Czy „wybaczamy winowajcom naszym…”?

Heorhij FILIPCZUK Czemuś (!?) ten wpis na Facebooku z zeszłego tygodnia „utrzymał się” zupełnie krótko. „Skonfiskowano”. Oczywiście prosta prawda o „satanistach, krwiopijcach, ludobójcach, jakimi są kremlowscy wrogowie”, drażni nawet tych, którzy są ideologicznymi (etycznymi) cenzorami na tym „niewidzialnym froncie”. Przypomina mi to ponurą epokę początku XX wieku, gdy kijowski cenzor-ukrainofob Szczoholew wściekle „wycinał” wszystko, co przypominało o ukraińskości. Chociaż usunięta „zakazana” rzecz w ogóle nie wymaga takiej uwagi. Jednak dla sprawiedliwości spróbuję odtworzyć utracony materiał. Chodzi bowiem jedynie o naturalną reakcję na ten grzeszny świat, a dokładniej na (nie)zwykłe zdjęcie, zrobione podczas spotkania Trumpa i Putina na Alasce w sierpniu 2025 roku, które niedawno umieszczono w widocznym miejscu w Białym Domu. Nic szczególnego, bo każdy jest panem we własnym domu, a zatem postępuje odpowiednio. Co nam, Ukraińcom, do tego, skoro mamy tyle własnych kłopotów, bied, tragedii, okropności. Jednak śmiem wyrazić nieco kontrowersyjną myśl, że pewnie właśnie dlatego trwają cztery lata pełnoskalowej wojny i prawie dwanaście lat wojny po prostu, krwiożerczej ruskiej hołoty przeciwko Ukrainie, że światowa polityka i politycy tak gorliwie „zapędzili się” w pojednanie i tolerowanie agresji, ludobójstwa, tyranii. Jakby w tym nie było nic dziwnego, bo historia znała wojny siedmioletnie, trzydziestoletnie i stuletnie. Ale czy to łagodzi nasz ból, gdy Ukraińców wciąż mordują despoci na oczach całego tak zaniepokojonego „onzowskiego” świata tylko za to, że nie chcą być zmoskiewszczeni, uciskani, poniżani? Czy cały ten stan oznacza, że współczesna polityka opiera się na wartościach Nowego Testamentu: „i odpuszczamy winowajcom naszym”? Ale warto wiedzieć, że przebaczenie («przebaczacie ludziom ich występki…») dotyczy ludzi, a nie satanistów, krwiopijców, ludobójców, jakimi są kremlowscy poplecznicy. Dlatego trzeba być albo ślepym, albo zbyt zuchwale-«odważnym», wiedząc, że putinoidzi są właśnie takimi złowrogimi potworami dla ludzkości, by wieszać głównego totalitarnego ordyńca w centralnym ośrodku «światowej demokracji». Bo w tym czasie, gdy wieszano tego zbrodniarza w głównej siedzibie Waszyngtonu (a dlaczego nie w Hadze czy Norymberdze?!), moskiewscy rasiści mordowali pokojowych ludzi w Kijowie, Charkowie, Odessie, Krzywym Rogu, Zaporożu..., ostrzeliwali z szahedów pasażerskie pociągi, doszczętnie niszczyli szkoły, przedszkola, zaopatrzenie w energię i wodę… Nieco później w taki sam sposób celowo mordowano w autobusach górników z Pawłohradu. Nie sposób wyliczyć codziennych ludobójczych czynów kremlowskiego ordyństwa. I tej zbrodniczej rzezi nie widać końca ani kresu. Dyplomacji «Witkoffa-wahadłowca» jest zdecydowanie za mało, by powstrzymać ludożerczą orgię ze strony Moskali, którzy swoim zdziczeniem, absurdalnością i okrucieństwem przewyższyli wszystkie wojny, jakie toczono po drugiej wojnie światowej. Bo na pierwszy plan wysunęła się tu «w spór» nawet nie armia przeciwko armii, lecz żądza barbarzyńcy z bagien, który chce zniszczyć (co za wiek!) wielki Naród ukraiński i pamięć o nim. O tym oni otwarcie, zuchwale i… bezkarnie oświadczają. Główny ideolog «russkiego miru» Dugin, znany ze swej nienawiści do Ukrainy, w przeddzień tego pompatycznego «powieszenia Putina» wygłosił oświadczenie, że Ukraina „w pełni maksymalnie za dwa lata” stanie się częścią Rosji, bez „jakiejkolwiek suwerenności”, reagując na nowy „pokojowy” plan. Kto i co muszą temu zaradzić? Oczywiście, jedynie świętość wiary w Ukrainę i odwaga Ukraińskiego Wojownika. Jednak poza naszą wolą istnieją te czynniki, które, niestety, «dyrygują» narodami i państwami, wojnami i pokojem, ludzkimi życiami i losami. To – polityka i władza światowa. Dziś ustalone formalne oceny władzy nie dają już prostych odpowiedzi co do przyczyn tego powszechnego zła. Bo w istocie ona (władza) rzekomo de iure jest niewinna. Rzeczywiście, Bernard Shaw kiedyś zauważał, że „nie władza psuje ludzi, lecz głupcy, gdy znajdują się u władzy, psują władzę”. A nasz wielki miłośnik mądrości Skoworoda nieco metaforycznie przestrzegał, że w gospodarowaniu najważniejsze jest „nie dopuszczać świń do jabłoni”. A dziś sprawiedliwym jest też idiomatyczne wyrażenie – „nie dopuszczać Moskala”. Historia dowodzi, że nie ma nic bardziej paskudnego i zdeformowanego w procesach społecznych niż nienasycone pragnienie posiadania władzy, dążenie do niej bezczelnie, podstępnie i krwiożerczo. Wtedy zazwyczaj nastaje okres zamętu i wojen, przemocy, nędzy, ruiny i totalnego kłamstwa, wtedy triumfuje barbaryzacja, wyludniając świat. Dziś narodami, a nawet światem rządzą przede wszystkim działacze takiego pokroju. Obdarzeni rysami władczo-despotycznymi, wyznając hasło „władza za każdą cenę”, fetyszyzują ją (jak bałwana), oszukując, że czynią to w imię „humanizmu”, „prawdy”, „dobra” i „pokoju”. Takie cechy jak moralność, sumienie, prawo nie tyle schodzą na drugi plan, ile są po prostu wyrzucane na margines. Wartości ludzkie zastępowane są „ceną”. Dlaczego na międzynarodowych forach, łącznie z ONZ, nikt nie chce przyznać, że nastała epoka najbardziej bogobojnego „makiawelizmu”, kiedy żądza władzy, chciwość, dyktatura i „prawo siły” stawiane są wyżej niż Prawo naturalne, polityczne, etyczne. Ta przygnębiająca i tragiczna rzeczywistość dzisiejszej cywilizacji przypomina nam biblijną prawdę o faryzeizmie: „…mówią, ale nie czynią. Wiążą bowiem brzemiona ciężkie i nieznośne i kładą je na barki ludziom”. Złotwórcza epoka otwartego cynizmu, kiedy półprawdę i otwarte kłamstwo nazywa się prawdą, zbrodniarze i sataniści (tacy jak Putin i Ławrow, Hundiajew i Sołowjow) stają się „kaznodziejami, nauczycielami i sprawiedliwymi”. Tym nieludziom, co najbardziej obrzydliwe, wciąż „podaje się rękę”, świadcząc o tym, jak moralnie nisko upadła „wysoka” polityka światowa, jak bardzo stała się „odczłowieczona”. Dawno, na długo przed narodzeniem Chrystusa, Platon w dziele „Państwo” tak scharakteryzuje podobną cechę władzy. Napisze, że dobra i pomocna dla ludzi władza (światowa, narodowa czy lokalna) jest jak lekarz, który usuwa z organizmu chorych wrzody i narządy. A zła i odczłowieczona władza zawsze czyni odwrotnie. Wycina ze społecznego organizmu zdrowe narządy, pozostawiając chore. Oczywiste jest, że tą miarą musimy oceniać i popierać tę czy inną władzę. Gdyż jak dalej mówił wspomniany oświeciciel ludzkości, ona nie pojawia się znikąd, a czasem bywa wybierana… Dlatego nie wierzmy Moskalom ani wszystkim tym, którzy „przyjaźnią się” z tymi oprawcami. „Bo Moskale – obcy ludzie”. Tytan Prometeusz – uosobienie Kyrylówka czy Kerelówka: prawda historyczna o nazwie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

praindoeuropejskiej

Jurij Mosenkis, Dmytro Koliadenko Każdy z nas od dzieciństwa zna mit o Prometeuszu, który wykradł bogom ogień i przyniósł go ludziom. Za to Zeus okrutnie ukarał tytana. Każdy mit to nie fantazja, lecz ustna historia, która w swoistej formie przekazuje pewne dawne fakty. Zadanie badaczy polega na rozszyfrowaniu kodu mitu i ustaleniu, jaką dokładnie informację kryje dawna opowieść. Ludzie opanowali ogień około miliona lat temu. Nie ma żadnych podstaw, by sądzić, że mit o Prometeuszu sięga tych niewyobrażalnie odległych czasów. Co więcej: opowieść o tytanie zawiera dokładną datę swego powstania. Spróbujmy ją rozszyfrować. Powiedziano, że Prometeusz przyniósł ogień wewnątrz łodygi rośliny. A najczęściej wspominana postać hymnów staroindyjskiej Rigwedy, bóg Agni („ogień”), symbolizuje Słońce. W micie o Prometeuszu obraz ognia również może być symboliczny, oznaczając także Słońce. Ale Prometeusz dał ludziom nie tylko ogień, lecz także metale (zwłaszcza złoto). Twórcy dawnych, wzajemnie spokrewnionych cywilizacji Ukrainy, Węgier, Rumunii. Bułgarii zaczęli używać złota w połowie V tysiąclecia p.n.e. (około 6500 lat temu) – wtedy, gdy Słońce w jesienne równonoc znajdowało się na Drodze Mlecznej (zakodowanej w micie jako łodyga rośliny). Właśnie wtedy w społeczeństwie pojawiła się elita, która używała złotych wyrobów. Poprzedni okres mit nazywa chaosem, mając na myśli społeczeństwo nieustrukturyzowane. W tym czasie istniał jeszcze praindoeuropejski język – wspólny przodek ukraińskiego i jeszcze kilkuset języków świata. Opowieść zawiera także inną wskazówkę dotyczącą daty. Obraz Prometeusza jest związany z obrazem orła. Również imię ojca Prometeusza, Iapetos, oznacza „dwuskrzydły” (od Dwia-petos) i brzmi podobnie do starogreckiej nazwy orła (aiwetos). Należy tu przypomnieć inny starogrecki mit – o porwaniu przez Zeusa, w postaci orła, młodzieńca Ganimedesa (imię oznacza „słodki miód”). Identyczny mit znany jest u dawnych Skandynawów: Odyn w postaci orła wykrada bogom „miód poezji”. Wreszcie w dawnych Indiach i Iranie gigantyczny ptak wykrada święty napój (staroindyjska soma, staroirańska haoma). Starożytna indyjska poezja sakralna wiąże ten napój z symboliką Księżyca, podczas gdy złocisty miód w mitach Greków i Skandynawów symbolizuje Słońce. To wskazuje na dawne obserwacje Słońca w jesienne równonoc lub pełni Księżyca w wiosenne równonoc w pobliżu gwiazdozbioru Orła – obok wspomnianego wyżej odcinka Drogi Mlecznej. Tak mity powielały tę samą informację, aby nie zaginęła podczas przekazu ustnego przez wiele wieków.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

rodzinnej wsi Tarasa Szewczenki

Zakończenie. Początek na str. 4. Zachowuje się także „i”: ri(e)chej. Często spotyka się formy z „e” zamiast „i” w słowach pochodzenia cerkiewnego: „Poszli tobi, mate(i)r Bożaja, Tiji błahodaty”, „Ty mate(i)r Boha na zemli!”. Szczególnie zauważalna tendencja to użycie końcówki -e zamiast -y w mianowniku liczby mnogiej rzeczowników: „…moskali — czużi lude(y), Roblat lycho z wamy”; „De swityłky z drużeńkamy, Starosty, bojare(y)?”; „Sejmy, sejmyky rewily, Susi-de(y) mowczaly”; „Szczob lachy abo tatare(y) Czasom ne spitkaly”. W formach czasownikowych również zachowują się archaizmy: „pre(y)budet twoja wola, I twij trud ne wsuje”. We wszystkich zbiorach — „Try lita”, „Mała knyżka”, „Bil sza knyżka” — Szewczenko konsekwentnie używa formy „mene” (a nie „meni”) w dopełniaczu liczby pojedynczej, co odpowiadało jego wymowie ustnej. Prawdopodobnie pomagało to również uniknąć homonimii z formą czasownikową „myne” (od mynuty). Ta tendencja zachowuje się także w „Bukwari jużnoruśkim” (1860), gdzie: pryswytery zamiast preswitery, Chrestianam, monastery — z „e” tam, gdzie dzisiaj „y”, kameń, semy — „e” zamiast współczesnego „i”, po ryczach — „i” zamiast współczesnego „e”, diakon, mir — „i” tam, gdzie dzisiaj „y”, lude w mianowniku liczby mnogiej zamiast ludy. W liście z lutego 1860 roku do Warfołomija Szewczenki, w którym Taras Szewczenko wypytuje o status społeczny Charyty — najmitki w gospodarstwie Warfołomija, z którą planował się ożenić, pisze: „Czy krepacka wona, czy wilna?” — z „e” zamiast literackiego „i” (kripaczka). W ten sposób zamiana „e” / „y” / „i” w twórczości Szewczenki to nie przypadek, a systematyczna cecha, która odzwierciedla fonetykę rodzinnej gwary i osobliwości normy językowej jego czasów. Forma „Kereliwka”, której konsekwentnie używał Taras Szewczenko, odzwierciedla żywą wymowę gwary środkowonaddnieprzańskiej pierwszej połowy XIX wieku. W mowie ludowej imiona pochodzenia cerkiewnego, w szczególności Kyryło, ulegały adaptacji fonetycznej: nieakcentowana samogłoska y przechodziła w e, a złożona sekwencja samogłosek ulegała uproszczeniu. Właśnie dlatego w tradycji ustnej utrwaliła się forma Kereliwka, podczas gdy nazwa Kyryliwka jest ujednoliceniem książkowo-administracyjnym. To nie jest dowód na inną nazwę, a świadectwo autentyczności językowej. Podsumowując powyższe, podkreślamy: współczesne próby wydawania formy dialektalnej za „prawdziwą” nazwę to nie badania naukowe, a pseudoodkrycia, oparte na celowym ignorowaniu źródeł pierwotnych w celu wywołania sensacji. Takie podejście nie wzbogaca świadomości historycznej, a wręcz przeciwnie — rozmywa ją. Szacunek do Tarasa Szewczenki zaczyna się od szacunku do faktów. Dlatego, wspominając jego rodzinną wieś w kontekście historycznym, należy nazywać ją tak, jak poprawnie i oficjalnie nazywała się za życia poety oraz wiek wcześniej: Kyryliwka. Jewhen MATWIJENKO cywilizacji

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Powstanie języka ukraińskiego, narodu ukraińskiego i pierwszego ukraińskiego państwa narodowego

Dmytro CZOBIT Ciąg dalszy. Początek w nr 2—3 z 2026 r. 3. Dawność języka i ciągłość zamieszkiwania ludności Decydującym warunkiem ustalenia zalążków jakiegokolwiek etnosu jest ciągłość jego zamieszkiwania na określonym terytorium. W tej kwestii H. Piwtorak zaznaczył: „Ciągłość rozwoju kulturowo-historycznego społeczeństwa na terenach ukraińskich z pewną hipotetycznością można prześledzić od połowy II tysiąclecia p.n.e., to znaczy od okresu pojawienia się na naszych ziemiach Słowian, którzy w tamtym czasie już uformowali się jako odrębny etnos indoeuropejski”19. Uzasadniając swój wniosek, H. Piwtorak podkreślił: „Jak świadczą współczesne dane naukowe, cechy etnograficzne Ukraińców formowały się przez wiele wieków na najdawniejszych wschodniosłowiańskich terytoriach Naddnieprza, Polesia, Galicji oraz Przedkarpacia wśród rdzennej ludności słowiańskiej tego areału, której historia odznacza się spadkobiernością, następstwem, brakiem jakichkolwiek globalnych kataklizmów przyrodniczych czy społecznych, które mogłyby zburzyć nieprzerwany historyczny łańcuch etnojęzykowego i kulturowego rozwoju naszych przodków”20. Wspomniane terytorium w międzyrzeczu Dniestru i Środkowego Dniepru należało do wschodniej części ojczyzny prasłowiańskiej, której bezpośrednimi etnicznymi i językowymi spadkobiercami stali się na tej ziemi Ukraińcy. Zatem praojczyzna Słowian była jednocześnie Ojczyzną Ukraińców. Główne pytanie polega na tym: od jakiego czasu Ukraińcy zaistnieli jako odrębny naród? Odpowiedzieć na to pytanie może sam język ukraiński: od kiedy wyodrębnił się z łona prasłowiańskiego i stał się samodzielny oraz niezależny – odtąd bierze początek naród ukraiński. Główna rola w ustaleniu czasu pochodzenia i formowania się języka ukraińskiego przypada językoznawstwu, w szczególności fonologii oraz historyczno-porównawczej metodzie badania zjawisk językowych. Głównymi źródłami badań lingwistycznych nad źródłami języka ukraińskiego H. Piwtorak nazwał cztery: świadectwa staroruskich i staroukraińskich zabytków piśmiennictwa, współczesne dane dialektalne, zebrane w słownikach dialektalnych i atlasach dialektologicznych, świadectwa archeologiczne, a także dane antropologii21. Przy tym akademik zaznaczył, że zasada kompleksowego badania problemu pochodzenia narodów wschodniosłowiańskich wymaga wspólnych wysiłków „lingwistów, historyków, archeologów, antropologów, etnografów oraz innych specjalistów”22. J. Szewelow uważał, że toponimy również są ważnymi źródłami badania źródeł języka ukraińskiego23. My natomiast zaznaczymy: niemało danych faktycznych dla rozwiązania problemu pochodzenia języka ukraińskiego i narodu ukraińskiego może dostarczyć krajoznawstwo, ukraiński folklor ludowy, etnografia, archeologia, ukraińska leksyka, nawet terminologia budowlana i transportowa Ukraińców, przy czym fakty językowe z tych dziedzin wiedzy mają bardzo konkretne datowanie II–IV i VI w. n.e. Pytanie o potrzebę kompleksowego interdyscyplinarnego badania kwestii dotyczących pochodzenia języka ukraińskiego było wielokrotnie poruszane przez uczonych, jednak, o ile nam wiadomo, poza wstępne dyskusje przy „okrągłych stołach” niezwykle ważny problem nie ruszył z miejsca24. Dlatego proponujemy własną wizję wypełnienia tej luki za pomocą konkretnych faktów językowych wykrytych w toponimach, danych folkloru, etnografii, archeologii, krajoznawstwa, antroponimii, ukraińskiej terminologii budowlanej i transportowej, a nawet poszczególnych słowach ukraińskich. Jednak zanim naświetlimy te kwestie, najpierw trzeba określić się z terminologią, bo ma ona pierwszorzędne znaczenie. Rozdział II. Terminy etnos, naród, nacja, narodowość 1. Ukraińska państwowość i ukraińskie państwo narodowe Nasze badanie poświęcone jest historii tworzenia państwa, państwowości i państwa na dawnych ziemiach ukraińskich od czasów Starożytności, Antyku i do wczesnego Średniowiecza (do 882 r.). Jednak pojawia się zasadne pytanie: „Od jakiego czasu państwowość w międzyrzeczu Dniestru i Środkowego Dniepru można nazywać ukraińską?” Chodzi o jej historyczną, geograficzną i narodową przynależność. Przymiotnik ukraiński jest pochodnym od rzeczowników Ukraińcy oraz Ukraina25. Rzeczownik Ukraińcy oznacza „należący do narodu ukraińskiego”26. Ponieważ przymiotnik ukraiński w znaczeniu geograficznym jest „pochodny od nazwy Ukraina”, to istnieją wszelkie podstawy, by stosować go do wydarzeń tworzenia państwa i państwowości wszystkich epok historycznych, które miały miejsce na terytorium dzisiejszej Ukrainy. Do nich całkiem uprawnione jest używanie wyrażenia „państwowość na dawnych ziemiach ukraińskich”. Jeśli chodzi o państwo, to można je, naszym zdaniem, nazywać ukraińskim, w rozumieniu narodowym, dopiero od czasu powstania narodu ukraińskiego jako odrębnej i samodzielnej nacji. Najważniejszą i decydującą cechą narodu jest język. Dlatego czas początku języka ukraińskiego jest jednocześnie bezsprzecznym dowodem narodzin narodu ukraińskiego. A kiedy jest język i naród, to daje to wszelkie podstawy, by mówić o ukraińskim państwie narodowym. Dla ustalenia narodowego charakteru państwa narodu ukraińskiego należy nieco doprecyzować i wyjaśnić. Przede wszystkim należy wyjaśnić, co rozumiemy pod terminem „państwo ukraińskie” w dalekiej retrospektywie historycznej. Tutaj nie obejdzie się bez definicji, czym jest etnos, terytorium etniczne, etniczne ziemie ukraińskie, narodowość, naród, nacja; wszystkie one mają zasadnicze znaczenie dla poprawnego określenia czasu powstania języka ukraińskiego, narodu ukraińskiego oraz ukraińskiego państwa narodowego. Na potrzebę badania tych kwestii kładł nacisk także akademik NAN Ukrainy H. Piwtorak: „Przestarzałość doktryny o staroruskiej narodowości jest oczywista już z tego, że obecnie wyraźnie wymagają doprecyzowania same pojęcia etnos, naród, narodowość, nacja, ponieważ współczesna nauka operuje takimi pojęciami, jak mentalność, świadomość etniczna, świadomość narodowa itd., i oczywiście byłoby celowe, aby one jakoś figurowały także we współczesnej definicji etnosu, narodowości i nacji”27. Z uwagi na ważność znaczenia terminów musimy i tej kwestii poświęcić uwagę. 2. Terminy naród, etnos i pochodne od niego Naród. Termin ten nie ma jasnej i stałej definicji w literaturze specjalistycznej. Dlatego, naszym zdaniem, warto przytoczyć definicję terminu „naród”, która wynika z dokumentu najwyższej rangi w prawie międzynarodowym; znajduje się on w Deklaracji ONZ „O prawach ludów tubylczych”. W preambule Deklaracji zaznaczono w szczególności: „Potwierdzając, że ludy tubylcze są równe wszystkim innym narodom, i jednocześnie uznając prawo wszystkich narodów do różnienia się od siebie, uważania się za odmienne od innych i korzystania z szacunku w takiej swojej jakości”28. To znaczy, że w prawie międzynarodowym narodem uznaje się wspólnotę ludzką, która od dawna zamieszkuje na określonym terytorium i która uważa się za odmienną od innych. Dotyczy to wszystkich bez wyjątku wspólnot narodowych niezależnie od ich liczebności. Żadnych ogniw pośrednich, takich jak narodowość, prawo międzynarodowe nie przewiduje. Etnos (gr. ethnos – ród, plemię, naród) – trwałe zjednoczenie ludzi, które historycznie ukształtowało się na określonym terytorium na gruncie wspólnego pochodzenia i wspólnego bytu. Charakteryzuje się wspólnym językiem, kulturą, tradycjami obyczajowymi, stanem psychicznej pewności siebie i świadomości wspólnoty. Przyjęło się utożsamiać pojęcie „etnos” z pojęciem „naród”29. Ważnymi warunkami formowania się narodu (etnosu) są wspólnota języka i terytorium zamieszkania, czyli ojczyzna. Termin „etnos” używany jest niemal we wszystkich przypadkach, gdy mowa o narodzie i nacji, czyli terminy etnos, naród i nacja – to pod względem treści praktycznie tożsame pojęcia. Pochodnymi od terminu etnos są terminy świadomość etniczna, dziedzictwo etniczne, interes etniczny, granica etniczna. Wszystkie one mają również istotne znaczenie przy określaniu cechy narodowej państwa. Krótko rozważymy i je, ponieważ bez tego trudno należycie uzasadnić wiarygodne wnioski o czasie powstania ukraińskiego państwa narodowego. Świadomość etniczna – postrzeganie całego spektrum bogactwa etnicznego, które zostało wypracowane w ciągu długiego czasu i wywołało emocjonalne poczucie dumy ze swojego narodu. Podstawę świadomości etnicznej tworzy nagromadzenie bogactwa etnicznego (narodowego) – języka, zwyczajów, obrzędów, wyobrażeń, wierzeń, wzorców kultury słownej, historycznych wydarzeń heroicznych. Cała sfera tej wiedzy kształtuje świadomość etniczną i charakter narodowy odpowiedniej ludności oraz przejawia w niej uznanie wspólnego pochodzenia i wspólnej historii. Świadomość etniczna ludności utwierdza w niej rozumienie odrębności narodu z jego językiem, kulturą, tradycjami i terytorium zamieszkania30. Dziedzictwo etniczne – to nieprzerwany proces kontynuacji biologicznego, kulturowego, materialnego, społecznego życia etnosu. W pojęcie dziedzictwo etniczne wpisana jest międzypokoleniowa transformacja wszystkich nabytych wartości. Jeśli całe bogactwo materialne: narzędzia pracy, z różnych zajęć gospodarczo-produkcyjnych, budynki, odzież itp. można odziedziczyć, to technologie produkcyjne, umiejętności, praktyki, tradycje obrzędowo-zwyczajowe, rodzinne, doświadczenie produkcyjne, wiedza itp. przekazywane są drogą wychowania, nauczania. Wytwarza się kod genetyczny jako realny mechanizm dziedzictwa etnicznego31. Interes etniczny – psychologiczne nastawienie wspólnoty etnicznej na samozachowanie swojego środowiska, dóbr materialnych i duchowych, dążenie do ich pomnażania. Najwyższym interesem każdej wspólnoty etnicznej jest dążenie do własnego państwa32. Granica etniczna – określone granice, które umownie oddzielają terytoria między różnymi etnosami, formują się one w ciągu długiego czasu. Ukraińskie granice etniczne wykraczają poza granice państwowe Ukrainy i przebiegają przez terytoria sąsiednich państw – Federacji Rosyjskiej, Białorusi, Polski, Słowacji, Rumunii i Mołdawii33. Ten fakt świadczy o tym, że ukraiński etnos od dawna zamieszkiwał znacznie większe terytorium, niż to obecnie jest zapisane granicą państwową Ukrainy. Zatem ukraińskie granice etniczne – to naturalne granice historycznego terytorium narodu ukraińskiego, otaczają one etniczne ziemie ukraińskie, na których Ukraińcy i ich dalecy przodkowie niezmiennie zamieszkują od czasów prahistorycznych. Unikalność ukraińskich ziem etnicznych polega na tym, że praojczyzna Ukraińców jest jednocześnie ojczyzną Prasłowian i praojczyzną Indoeuropejczyków. Tutaj warto zaznaczyć, że nazwa „Indoeuropejczycy” jest umowna, nią naukowcy oznaczają wspólnotę ludzką, która w VII–III tys. p.n.e. zasiedlała przestrzenie od Łaby na zachodzie do środkowego Dniepru na wschodzie i posługiwała się podobnym językiem. Ten język po migracjach ludności na nowe ziemie położył fundamenty pod języki różnych narodów europejskich i azjatyckich, w szczególności Iranu i Indii. Germanie i Słowianie z praojczyzny Indoeuropejczyków nigdzie nie migrowali, te najliczniejsze grupy narodów indoeuropejskich zamieszkiwały na tym samym terytorium w różnych epokach chronologicznych, czyli żyją na swoich ziemiach odwiecznie. Zatem na terytorium dzisiejszej Ukrainy w międzyrzeczu Dniestru i środkowego Dniepru ukształtowała się unikalna sytuacja: Indoeuropejczycy i Prasłowianie konsekwentnie zamieszkiwali na tej ziemi od czasów neolitu i epoki indoeuropejskiej, czyli co najmniej od VII tys. p.n.e. A Prasłowianie są bezpośrednimi i genetycznymi przodkami etnosu (narodu), którego przedstawicieli nazywa się teraz Ukraińcami. 3. Czym jest naród i państwo narodowe? Przede wszystkim należy wyjaśnić, co rozumiemy pod terminem „państwo narodowe”. Głównym w tym zestawieniu jest przymiotnik „narodowe”, jest on pochodny od rzeczownika „naród”. Definicji terminu „naród” istnieje niemało, ale jedynego i pełnego wyjaśnienia jego cech w nauce póki co nie ma34. Ponieważ nauka nie wypracowała jednego wyjaśnienia terminu „naród”, a jest on dla naszych badań niezwykle ważny, spróbujemy rzucić własne światło na ten problem. Z reguły termin „naród” używa się w połączeniu z innymi cechami, dlatego w literaturze można spotkać takie pojęcia jak „naród polityczny”, „naród burżuazyjny”, „naród nowoczesny”; wszystkie one dotyczą XIX–XX w., a nas interesuje okres Antów, czyli IV–VII w. n.e. Ten czas przypada na późną Starożytność i wczesne Średniowiecze, dlatego należy do niego podchodzić z miarami nie naszego czasu, a ówczesnego. Termin „naród” pochodzi z czasów antycznych; w języku łacińskim pisano go natio. Ponieważ państwo Antów również powstało w okresie późnej Starożytności, trzeba wychodzić z pierwotnego znaczenia tego terminu. Słownik łacińsko-ukraiński daje takie jego wyjaśnienie: 1) narodzenie, pochodzenie; 2) plemię, naród, nacja. W Starożytnym Rzymie istniało jeszcze jedno ważne wyrażenie Natio onis – Nacja, bogini narodzin35. Akademicki „Słownik języka ukraińskiego” tak definiuje słowo „naród”: 1) konkretno-historyczna forma wspólnoty ludzi, zjednoczonych jednolitym językiem i terytorium, głębokimi wewnętrznymi więzami gospodarczymi, pewnymi cechami kultury i charakteru; 2) państwo, kraj36. Jaskrawym przykładem tego, że słowo „naród” i w naszych czasach oznacza państwo, kraj jest nazwa globalnej organizacji międzynarodowej, stworzonej dla podtrzymania

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

utrzymania międzynarodowego pokoju, ogólnego bezpieczeństwa oraz dla wspierania rozwoju wszechstronnej współpracy: Organizacji Narodów Zjednoczonych. Pierwotnie termin „naród” oznaczał zarówno „lud”, jak i „państwo”. Od łacińskiego słowa natio (naród) leksykalnie pochodzą terminy „narodowość” – przynależność osoby do jakiegokolwiek narodu, jej rodowego pochodzenia i przynależności. Przymiotnik „narodowy”, czyli taki, który dotyczy określonego narodu (ludu) lub państwa, również wywodzi się od terminu „naród”. Łacińskie natio jest tożsame z greckim ethnos o tych samych znaczeniach: „ród, plemię, lud”. Zatem w czasach antycznych pod terminem naród rozumiano kategorię, która w języku ukraińskim odpowiada słowu lud. Właśnie tak rozumiał te terminy wybitny ukraiński historyk i etnograf Wadym Szczerbakiwski; wstęp do jego pracy „Formacja ukraińskiego narodu” zaczyna się słowami „Historia ludu-narodu…”. Czyli terminy lud i naród mają jednakowe obciążenie znaczeniowe. W swojej kolei słowo lud oznacza „populację państwa, mieszkańców kraju”. Taka definicja dotyczy naszych czasów, ale powstaje pytanie: od jakiego czasu populacja określonego terytorium staje się ludem, narodem? Lud nie może powstać w jednej chwili; powstanie ludu to dość skomplikowany, długotrwały proces rozwoju spokrewnionej wspólnoty ludzi, którzy zamieszkują na jednym terytorium, prowadzą jednakowy sposób życia i działalności gospodarczej, przestrzegają wspólnych zwyczajów i tradycji, odczuwają między sobą pokrewieństwo i rozmawiają w jednym języku. Od tego czasu, jak istnieje język ludu, od tego czasu istnieje i sam lud. „Historię Ukraińców jako odrębnego etnosu oraz ukraińskiego języka potocznego – pisał akademik NAN Ukrainy Hryhorij Piwtorak – są wszelkie podstawy zaczynać jeszcze przed połową I tysiąclecia n.e.”. 4. O terminie narodowość Podstawę każdego państwa narodowego stanowi jego lud (naród). Aby unieważnić Ukraińców jako odrębny i samodzielny lud, rosyjscy kolonizatorzy na wszelkie sposoby zniekształcali i fałszowali jego przeszłość. Na ostrzu przekręceń i falsyfikacji zawsze znajdowały się procesy powstania i kształtowania się ukraińskiego ludu (etnogenezy) oraz jego języka (glotogenezy). To z kolei było ściśle związane z zalążkami państwowości i państwa na dawnych ukraińskich ziemiach. Bo jeśli nie było ludu, to czyż można mówić o jego państwowości? W tym tkwi istota rosyjskiej polityki kolonialnej, którą konsekwentnie prowadzono w czasach carskich i radzieckich. W okresie radzieckim nie dopuszczano nawet myśli nie tylko o ukraińskiej państwowości czy państwie dawnych czasów, ale i o samym pojęciu „ukraiński lud” w dawnym okresie historii. W czasach kolonialnego zniewolenia Ukrainy XVII – początku XX w. rosyjscy kolonizatorzy nazywali Ukraińców plemieniem, a w czasach radzieckich – narodowością, która rzekomo uformowała się w ciągu XIV–XVII w. Przy tym Rosjanom (w moskiewskiej wymowie russkim) przypisywano wszystkie historyczno-kulturowe osiągnięcia państwa kijowskiego Rusi. Czas formowania się ukraińskiego ludu (narodu) ukraińska nauka historyczna odnosiła dopiero do XVIII–XIX w., jaskrawym przykładem czego jest książka W. A. Smolija i O. I. Hurżija „Jak formował się ukraiński naród”. Oto kilka wyciągów z tej pracy. „W ciągu XIV–XV w. na podstawie kijowsko-ruskiego dziedzictwa trwało i ogólnie zakończyło się formowanie składowych elementów (cech) ukraińskiej narodowości”. Czyli W. A. Smolij i O. I. Hurżij twierdzili, że w XV w. zakończył się proces „formowania składowych elementów (cech) ukraińskiej narodowości”. Jakie to były cechy, nie wyjaśniają, tak jak nie powołują się na źródła swoich wniosków i twierdzeń. Jak i w jaki sposób odbywało się kształtowanie „ukraińskiej narodowości”, znamienici ukraińscy uczeni nie wyjaśniają nic a nic i już w następnym akapicie wygłaszają jeszcze jeden absolutnie wymyślony postulat o tym, że „narodziny i rozwój narodowości Ukraińców, permanentne przekształcenie jej w wyższą formę społeczną – burżuazyjny naród (w przybliżeniu od XVII w.)”. Właśnie tak kończy się zdanie, z którego można dojść do wniosku, że przekształcenie ukraińskiej narodowości w „burżuazyjny naród” rozpoczęło się dopiero w XVII w., a zakończył się ten proces, sądząc po wnioskach pracy, dopiero w XVIII–XIX w. I znowu autorzy nie podają należytych wyjaśnień i odniesień do źródeł czy faktów, z których wyciągnęli swoje wnioski. Co tu powiedzieć? Naszym zdaniem, samo pytanie o przekształcenie ukraińskiej „narodowości” w „ukraiński burżuazyjny naród”, co rzekomo trwało od XVII do XIX w., jest w korzeniu błędne, bo ukraiński lud, a nie „narodowość”, w ciągu prawie dwóch tysięcy lat (od czasów Antów) był chłopskim narodem (wyróżnienie nasze. – D. Cz., W. A.). Jeszcze w XIX w. 90% populacji Ukrainy mieszkało na wsi i zajmowało się rolnictwem. To o jakim „burżuazyjnym narodzie” można wtedy mówić? Ze wszystkiego widać, że książka W. A. Smolija i O. I. Hurżija napisana jest na zasadach klasowych, marksistowsko-leninowskiej metodyce i tradycjach radzieckiej nauki historycznej, ale już w czasach kształtowania się Niepodległości Ukrainy. I jeszcze taka uwaga. Terytorium dzisiejszej Ukrainy – to praojczyzna Słowian, stąd Słowianie przesiedlali się w inne kraje, mieszali się z tamtejszą populacją i na nowych miejscach swojego zamieszkania sami stawali się odrębnymi słowiańskimi ludami. Wszystkie powstałe na nowych ziemiach słowiańskie etnosy od samego początku swojego zaczątku na granicy ery chrześcijańskiej i w pierwszych jej wiekach nazywano ludami: Czechami, Słowakami, Bułgarami, Czarnogórcami, Macedończykami, Serbami, Chorwatami, Słoweńcami, Połabianami, Łużyczanami. Do żadnego z nich nie zastosowano terminu „narodowość”, wszystkich ich światowe słowianoznawstwo nazywa ludami. Powstaje zasadne pytanie: „Dlaczego do populacji, która nigdzie się nie przesiedliła, a pozostała na swojej historycznej Ojczyźnie, w międzyrzeczu Dniestru i Środkowego Dniepru, radzieccy, rosyjscy i niektórzy ukraińscy historycy stosowali termin nie lud, a narodowość? Nawet wymyślili termin staroruska narodowość, z której rzekomo wyodrębnili się Ukraińcy, Białorusini i Rosjanie. Jak wskazano w zbiorowej monografii „Ukraińska narodowość”, sam termin narodowość „wprowadzony przez założycieli marksizmu-leninizmu”. Autorzy monografii twierdzili, że „narodowość – to forma etnospołecznej wspólnoty ludzi, właściwa niewolniczym i feudalnym formacjom społeczno-ekonomicznym”. Dla okresu formacji kapitalistycznej „klasycy marksizmu” wprowadzili termin „burżuazyjny naród”. W radzieckiej nauce historycznej termin narodowość wykorzystywano również w celach imperialnych. Na jego podstawie stworzono jeszcze jeden termin – staroruska narodowość. W rezultacie wymyślono koncepcję o tym, że rzekomo „staroruska narodowość stała się etniczną podstawą formowania rosyjskiej, ukraińskiej i białoruskiej narodowości”. Tezy o staroruskiej narodowości i Rusi Kijowskiej jako kolebce trzech bratnich narodów: Rosjan, Ukraińców i Białorusinów przechodzą czerwoną nicią przez całą wspomnianą wyżej monografię „Ukraińska narodowość”. Czyli terminy narodowość, staroruska narodowość, burżuazyjny naród – to spuścizna marksistowsko-leninowskiej metodologii i rosyjskiej doktryny imperialnej w ukraińskiej nauce historycznej, nie odzwierciedlają one rzeczywistego stanu etnogenezy Ukraińców, dlatego nie warto brać ich pod uwagę i z nich korzystać. Jesteśmy przekonani, że dla oznaczenia odrębności etnosu należy używać uznanych na świecie terminów naród i nacja. Takie twierdzenie potwierdza akt prawa międzynarodowego – „Deklaracja Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawach ludów tubylczych”, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 13 września 2007 roku. W dokumencie tym w odniesieniu do wszystkich bez wyjątku małych etnosów stosuje się wyłącznie termin lud (naród). Oznacza to, że w Deklaracji ONZ nie ma mowy o żadnej tak zwanej „narodowości”. Dlatego wydaje się niezwykle dziwne, że wymyślonym w czasach kolonialnych marksistowsko-leninowskim terminem narodowość niektórzy ukraińscy naukowcy, najwyraźniej z powodu imperialnej tradycji, posługują się w swoich pracach do dziś. W tej kwestii czołowy ukraiński etnolog, akademik NAN Ukrainy Stepan Pawluk wyjaśnił: „Wielu uczonych z przyzwyczajenia jeszcze dziś korzysta z wymyślonej hierarchii etnicznej z kategorią «narodowość»48. Właśnie w celu «podporządkowania ludów tubylczych rosyjska nauka samowładcza tworzyła pseudonaukowe wersje i teorie» – podsumował S. Pawluk49. Jemu zawdzięczamy również takie wyjaśnienie dotyczące terminu narodowość: «Kijowską Ruś uporczywie przedstawiano jako kolebkę trzech bratnich narodów słowiańskich – Rosjan, Ukraińców i Białorusinów, co nie odpowiada rzeczywistości, ponieważ każdy z tych narodów ma swoją historię etniczną i początkową fazę etnogenezy»50. Podobną opinię wyraził wybitny ukraiński językoznawca, akademik NAN Ukrainy Hryhorij Piwtorak. Rozważając kwestię państwa Antów, pisał: «Państwo Antów rozpadło się pod ciosami koczowników-Awarów, właśnie jego plemiona, skonsolidowawszy się, utworzyły w IX w. wschodniosłowiańskie państwo Ruś z centrum w Kijowie. W tym państwie, które stanowiło niestabilny konglomerat różnych plemion słowiańskich i niesłowiańskich, nie utraciły one swoich cech etnicznych i językowych i nie zlały się w propagowaną przez radzieckich historyków tak zwaną staroruską narodowość z jednolitym dla wszystkich staroruskim językiem. W rzeczywistości takiej narodowości i staroruskiego języka potocznego nigdy nie było»51. Dalej H. Piwtorak wyciąga wniosek: «Zatem tradycyjne imperialne twierdzenie o «Kijowskiej Rusi» jako «kolebce trzech bratnich narodów wschodniosłowiańskich» nie ma realnych podstaw naukowych, podobnie jak sama nazwa państwa «Kijowska Ruś» – należy je odrzucić jako ideologiczną wymysł»52. W pełni podzielamy wnioski akademików S. Pawluka i H. Piwtoraka i również uważamy, że termin narodowość, używany w odniesieniu do narodu ukraińskiego, jest wymyśloną kategorią służącą uzasadnieniu moskiewskiej ekspansji. Marksistowskim terminem narodowość zastąpiono powszechnie przyjętą na świecie definicję nacja, która funkcjonuje w Europie jeszcze od czasów antycznych. Z terminem nacja związane jest pojęcie narodowość, które oznacza przynależność osoby do określonej nacji, a także przymiotnik narodowy – taki, który dotyczy nacji i odzwierciedla właściwe tylko jej cechy. Stąd wywodzą się tak powszechnie używane kategorie jak język narodowy, państwo narodowe, interesy narodowe, stosunki narodowe, symbole narodowe, strój narodowy, rewolucja narodowa, dochód narodowy, mniejszość narodowa, waluta narodowa, armia narodowa, reprezentacja narodowa, świadomość narodowa, odrębność narodowa itp. Wprowadzenie w czasach carskich i wykorzystywanie w okresie radzieckim terminu narodowość dla oznaczenia narodu realizowało rosyjskie interesy wielkomocarstwowe i niwelowało takie pojęcia jak naród ukraiński i nacja ukraińska. Pochodnym od terminu narodowość stał się rosyjski imperialny neologizm staroruska narodowość. Aby zaprzeczyć istnieniu tak zwanej staroruskiej narodowości, przytoczymy następujące, naszym zdaniem, wymowne argumenty. Wszystkie zachodnie i południowe narody słowiańskie powstały w ciągu I–VII w. n.e. bezpośrednio z prasłowiańskiej jedności językowej i tylko wschodni Słowianie, według twierdzeń rosyjskich działaczy i ich zwolenników, dodatkowo przeszli jeszcze przez pośrednią i wspólną tylko dla nich jakąś staroruską narodowość. Nasuwa się retoryczne pytanie: dlaczego Polacy, Czesi, Słowacy, Łużyczanie dolni i górni, Połabianie, Bułgarzy, Macedończycy, Czarnogórcy, Bośniacy, Serbowie, Chorwaci, Słoweńcy powstali jako odrębne, samodzielne narody, bezpośrednio wyodrębniając się z prasłowiańskiej wspólnoty jeszcze w VI w. n.e., a w tym samym czasie na ojczyźnie Prasłowian w międzyrzeczu Dniestru i środkowego Dniepru dopiero pod koniec IX w. n.e. powstała jakaś unikalna staroruska narodowość? Doktryna jednolitej staroruskiej narodowości to kamień węgielny imperialnej ideologii i tak zwanej ogólnorosyjskiej idei (obszczerusskoj idei), których głównym celem była rusyfikacja Białorusinów i Ukraińców oraz zlanie ich razem z Moskwicinami w jeden russkij narod. Ciąg dalszy nastąpi. ________________________ 19 Piwtorak H. P. Pochodzenie Ukraińców, Rosjan, Białorusinów i ich języków. Mity i prawda o trzech braciach słowiańskich ze «wspólnej kolebki». K.: Akademia, 2001. S. 19. 20 Tamże. S. 37. 21 Piwtorak H. Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język. K.: Nauk. dumka, 1993. S. 17, 20, 21, 24. 22 Tamże. S. 24. 23 Szewelow J. Historyczna fonologia języka ukraińskiego. S. 978. 24 Piwtorak H. Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język. S. 25. 25 Słownik języka ukraińskiego. T. X. K.: Nauk. dumka, 1979. S. 423. 26 Tamże. S. 423. 27 Piwtorak H. P. Pochodzenie Ukraińców, Rosjan, Białorusinów i ich języków: mity i prawda o trzech braciach słowiańskich ze «wspólnej kolebki». K., 2001. S. 59 / http://litopys.org.ua/ pivtorak/pivt.htm 28 Rezolucja 61/295 przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne 13 września 2007. Deklaracja Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawach ludów tubylczych. Preambuła. 29 Pawluk S. Encyklopedyczny słownik terminów z etnologii. Lwów: Instytut Ludoznawstwa NAN Ukrainy, 2020. S. 151. 30 Tamże. S. 107. 31 Tamże. S. 109. 32 Tamże. S. 113. 33 Tamże. S. 114. 34 Etnonarodowy rozwój Ukrainy. Terminy, definicje, personalia / Red. odp. J. I. Rymarenko, I. F. Kuras. K., 1993. S. 250. 35 Łytwynow W. Słownik łacińsko-ukraiński. K.: Ukraińskie Propyleje, 1998. S. 421. 36 Słownik języka ukraińskiego. T. V: N – O. K.: Nauk. dumka, 1974. S. 232 – 233. 37 Szczerbakiwski W. Formacja narodu ukraińskiego. K.: Starodawny Świat, 2013. S. 5. 38 Słownik języka ukraińskiego. T. V. S. 174. 39 Hordijenko D., Kłos W., Piwtorak H. Wiara i język – atrybuty ukraińskiej państwowości. Ukraińska państwowość. Szkice historyczno-prawne. Wydanie drugie, uzupełnione. Szkic trzeci. K.: Prawo Ukrainy, 2021. S. 89. 40 Smolij W. A., Hurżij O. I. Jak formował się naród ukraiński. K.: Nauk. dumka, 1991, 112 s. 41 Tamże. S. 27. 42 Tamże. S. 27. 43 Tamże. S. 107. 44 Ukraińska narodowość: szkice historii społeczno-ekonomicznej i etno-politycznej / Kolegium red. J. J. Kondufor, W. A. Smolij, O. I. Hurżij. K.: Nauk. dumka, 1990. S. 6. 45 Tamże. S. 6. 46 Tamże. S. 8, 10. 47 Tamże. S. 7. 48 Pawluk S. Encyklopedyczny słownik pojęć i terminów z etnologii. Lwów, 2020. S. 271. 49 Tamże. S. 271. 50 Tamże. S. 271. 51 Hordijenko D., Kłos W., Piwtorak H. Wiara i język – atrybuty ukraińskiej państwowości // Ukraińska państwowość. Szkice historyczno-prawne. Wydanie drugie, uzupełnione. Szkic trzeci. K.: Prawo Ukrainy, 2021. S. 89. 52 Tamże. S. 89.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

troche konie» – ujrzała światło dzienne w 2021 roku. Jest to swoista oda do natury, którą bardzo kocha, którą nieustannie fotografuje i o której przenikliwie pisze. Urodził się Wasyl Burma w połtawskiej wsi Zarih. Dzieciństwo było ciężkie. Dorastał jako urwis. Być może dlatego, że nie widział obok ojca, którego najpierw wezwała II wojna światowa, gdzie trafił do wrogiej niewoli, a kiedy przyszli rzekomo «swoi», to na dziesięć lat wtrącili go do Gułagu. W okresie powojennym matce było zbyt ciężko utrzymać troje dzieci, więc rozjechały się po krewnych – od Zakarpacia po rosyjski Nowoczerkask. Po siedmioklasowej szkole Wasyl wstąpił do szkoły rzemieślniczej, zdążył trochę powycinać rowki wpustowe na wałach kombajnów w «Rostsielmaszu», a także popracować w fabryce obrabiarek w Łubniach na rodzinnej Połtawszczyźnie. Następnie został zmobilizowany. Wojskowej nauki uczył się w centrum lotniczym. Była tam też szkoła wieczorowa, gdzie średnie wykształcenie mogli zdobywać nie tylko oficerowie, ale także szeregowi i sierżanci. U młodzieńca znów ujawnił się pociąg do wiedzy. Bo mimo wybryków, jeszcze jako nastolatek przeczytał niemało książek. Do tego był jeszcze jeden ważny bodziec – tego, kto chciał wstępować na uczelnię wyższą, demobilizowano o trzy miesiące wcześniej. Mówi, że wziął się za siebie i eksternistycznie ukończył program trzech klas dziesięciolatki. Dokąd więc udać się na naukę? Wydaje się, że to pytanie było już rozstrzygnięte. Pisał wiersze, w szeregach żołnierskich dołączył do fotografii, więc postanowił zostać dziennikarzem. Dokumenty wysłał do Lwowa, na uniwersytet im. Iwana Franki, na wydział dziennikarstwa. Z 20 rublami w kieszeni prosto z jednostki wojskowej przyjechał zdawać egzaminy. Rodzice nawet o tym nie wiedzieli. I zdał pomyślnie, dostał się. Podczas studiów dojrzałym okiem spojrzał na własne wersy wierszy i wyrzucił zeszyt do kosza. Przyjaciel to zauważył, wyjął go i zaniósł je do uniwersyteckiej gazety. Po pewnym czasie, rozłożywszy gazetę, Wasyl Ołeksandrowycz zobaczył swój wybór poezji, a wkrótce na jej stronach zauważył także własne zdjęcie z wojska – na postoju pomiędzy prostymi żołnierskimi posiłkami stały buty. Oj, wzięła się tkać. Dziennikarka Sofija Linczewśka. Autor W. Burma

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

I reporter, i fotomaster

Mykoła SzoT. W tym kraju zna go każdy – jeśli nie osobiście, to ze stron gazety obwodowej «Wilne żyttia». W dalekim 1963 roku, po ukończeniu wydziału dziennikarstwa Uniwersytetu Lwowskiego im. Iwana Franki, dołączył do zespołu tej redakcji i pracuje w niej do dziś. Wasyl Ołeksandrowycz celnie połączył pióro z aparatem fotograficznym. Fotografia stała się jego twórczym rozwinięciem, uwydatniła talent mistrza, laureata wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw. Wasyl Ołeksandrowycz mówi, że nigdy nie fotografował nikogo na zamówienie, od tego są salony fotograficzne. Siebie nazywa reporterem i fotografem wszechstronnym. Innymi słowy, każdy temat, każda chwila życia jest dla niego interesująca i bliska sercu. Jednocześnie twierdzi, że w obecnej dobie technologii cyfrowych za fotografowanie bierze się każdy. To rzeczywistość. «Przywykłem do starych kanonów, żeby mieć światło, kolor, a przede wszystkim kompozycję, żeby była bezpośredniość na twarzy tego, kogo fotografuję, żeby widzieć jego charakter» – dzieli się przemyśleniami fotomaster. Przez lata tworzył czarno-białe zdjęcia. Uważa, że to szczególne fotografie, gdyż za pomocą zaledwie dwóch kolorów trzeba wyrazić i przekazać całą gamę ludzkich uczuć, piękno przyrody. Z torbą na ramieniu – inaczej Wasyla Burmy nie zobaczycie. A w tej torbie, bez wątpienia, sprzęt fotograficzny. Często wkłada go także do plecaka, bierze śpiwór i rusza w podróż. Lubi podróżować sam: nikomu nie przeszkadza i jednocześnie nikt mu nie przeszkadza, więc może przy jakimś obiekcie fotograficznym czarować godzinami. Człowiek, zamki, przyroda – triada, która jest decydująca w jego działalności twórczej i dziennikarskiej. Wasyla Ołeksandrowycza nazywają łowcą zamków. Oznacza to, że temat «zamkowy» jest zawsze obecny w jego twórczości, a nawet przerodził się w napisanie i zilustrowanie unikalnej książki «Duchy starych zamków». To naturalne, bo mieszka i tworzy w kraju, gdzie zachowały się pozostałości jednej trzeciej dawnych twierdz Ukrainy. Czasem te ruiny. Podolski motyw. Autor W. Burma. 90-lecie. Zasłużony dziennikarz Ukrainy Wasyl Burma na tle wieczornego nieba przypominają duchy. Zachować, utrwalić je dla rodaków, dla historii, fotomaster stara się od dziesięcioleci. I dotyczy to nie tylko dawnych budowli fortyfikacyjnych i pałaców obwodu tarnopolskiego, ale także Mukaczewa, Użhorodu, Kamieńca Podolskiego, Chocimia, Żwańca, Sudaka, Białogrodu nad Dniestrem i innych miast Ukrainy. A ile historii, czasem zabawnych, przydarza się Wasylowi Ołeksandrowyczowi podczas fotografowania! Powiedzmy, jeszcze z dzieciństwa w jego snach od czasu do czasu pojawiał się niezwykły zamek z wieżami. Pewnego razu, jadąc do Chocimia, pomyślał nawet, że ten sen urzeczywistnił się naprawdę. Wtedy panowała gęsta, gęsta mgła. Przez jej zasłonę przebijały się jakieś bajkowe wieże. Początkowo pomyślał: «Mara». Podszedł bliżej i zobaczył dekoracje. Okazało się, że bułgarscy filmowcy kręcili tu dzień wcześniej film. Inna historia. Kiedyś w Kamieńcu Podolskim chciał złapać obiektywem chwilę, gdy słońce zachodzi nad wieżami twierdzy. Długo czekał na tę chwilę. A żeby się nie nudzić, od czasu do czasu bawił się z pieskiem, który tutaj «gospodarował». I oto nadszedł czas twórczej pracy. Znalazł punkt, ustawił aparat na statywie. Słońce zaraz ma zajść na szczyt wieży, a piesek zamiast polizać go w rękę, polizał obiektyw. Dopóki Wasyl Ołeksandrowycz wycierał obiektyw, słońce zaszło, kadr, jak to mówią, rozpadł się. Wasyl Burma potrafi pasjonująco opowiadać nie tylko o własnych przypadkach. Zna wiele legend, podań, faktów historycznych dotyczących tego czy innego zamku, miasta lub wsi. Z nim ciekawie się rozmawia, jego ciekawie się czyta. Ostatnia z jego książek – «Wszyscy my». Patriarcha tarnopolskiej fotodziennikaristyki Wasyl Burma 6 stycznia obchodził swoje

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Sami sobie wrogowie

Prawda, teraz gazeta nakładowa wykorzystała to zdjęcie do prześladowania bikiniarzy i nadała taki tytuł: „Żołnierskie buty zamiast twarzy”. Po tych publikacjach wierszowanie Wasyla Burmy zaśpiewało łabędzią pieśń, za to zdjęcie z odpoczynku żołnierzy okazało się pierwszą twórczą jaskółką. Studencką praktykę zawodową Wasyl Burma odbywał w redakcji gazety „Wilne żyttia” w Tarnopolu. Jego talent dziennikarski zauważono tu od razu, więc z czasem zaproponowano mu zatrudnienie. I do dziś z tym wydaniem się nie rozstaje, co więcej, stał się jego swoistą marką. W ogóle Wasyla Ołeksandrowycza swego czasu „swatano” do pracy w moskiewskiej agencji propagandowej TASS i prawie się zgodził. Otrzymał zaproszenie także od kijowskich wydawnictw, ale coś w nim podpowiadało, żeby pozostał w Tarnopolu. I posłuchał własnego serca. Wasyl Burma kocha Tarnopol, Tarnopolszczyznę – i to z wzajemnością. A jeszcze kocha dziennikarstwo. „Mam w szafach setki koszul i krawatów. Przyjdę do redakcji, a mi czasem mówią: „Czemu tak się wystroiliście?”. Mówię: „Do pracy idę jak na święto” – dzieli się przemyśleniami Wasyl Ołeksandrowycz. Dziękuje losowi, że zesłał mu takie życie. „Niełatwe, w trudach sprawiedliwych, ale na pewno nie było ono bezbarwne i codzienne” – twierdzi. Dlaczego został fotoreporterem? Przecież pióro Wasyl Burma ma sprawne, żywe, ciekawe. „Wtedy trzeba było pisać autorskie materiały i podpisywać je nazwiskami dojarek, kombajnistów, ludzi innych zawodów i stanowisk. U mnie wywoływało to pewną odrazę, więc zająłem się fotografowaniem” – wspomina Wasyl Ołeksandrowycz. Przez kilkadziesiąt lat zebrał „całą kupę negatywów”, które starannie układał w koperty, podpisywał i kilka lat temu przekazał do zbiorów obwodowego muzeum krajoznawczego. Z aparatem fotograficznym objechał-przeszedł nie tylko całą Tarnopolszczyznę, ale odwiedził ponad 30 krajów świata. Rzecz jasna, że wracając z dalekich podróży, przygotowywał nie tylko notatki z podróży dla „Wilnego żyttia”, ale i wystawiał prace fotograficzne na różnych wystawach indywidualnych. O swoich podróżach podzielił się przemyśleniami-wrażeniami w książce, którą nazwał „Drogi, dróżki, ścieżki”. Tutaj w pasjonujący sposób słowami i zdjęciami opowiedział m.in. o sercu Attyki, hiszpańskich skrzyżowaniach, szczodrym słońcu Prowansji, ziemi Jezusa, białym oparze Tadź Mahal, krainie błękitnych fiordów i wielu innych urokach i dziwach. Jednak najbardziej drodzy i bliscy jego sercu są bracia-rolnicy, bo „wszyscy jesteśmy z ziemi”. Przez swoje uskrzydlone życie Wasyl Burma sfotografował dziesiątki tysięcy ludzi, setki i setki malowniczych miejsc. I każde zdjęcie to emocjonalna historia, niewysłowione piękno przyrody, uchwycone chwile naszego bytu. Przyznaje, że najbardziej lubi fotografować dzieci i osoby starsze. Słowem, opowiadać o legendzie tarnopolskiej fotoreportażu można godzinami. Zasłużona dziennikarka Ukrainy Hałyna Sadowśka ponad pół wieku pracuje razem z Wasylem Burmą. „Znany pisarz-satyryk Jewhen Dudar w jednym z wywiadów powiedział mi: „Ja – Jewhenij, a Burma – geniusz”. I w tych słowach coś jest, wszak równych mu fotoreporterów trudno znaleźć. On jest skromny, nawet niepubliczny, a gdy siada pisać czy fotografować, to jakby za jego plecami stał Pan Bóg. W jego materiałach prasowych jest bardzo piękny język, on kocha przyrodę, zamki, nikt tak nie pisze o nich, jak on. Wasyl Ołeksandrowycz jest wierny swojej pracy, dziennikarstwu” – dzieli się przemyśleniami pani Hałyna. Przy okazji zaznaczę, że Wasyl Burma jest zasłużonym dziennikarzem Ukrainy, laureatem obwodowej nagrody im. W. Zdorowehy, posiadaczem gwiazdy na Alei Sławy w Tarnopolu. Wielu i błogich lat mu! Wołodymyr ZAÏKA, Niemcy Świetlanej pamięci Iryna Farion, znana językoznawczyni i gorąca patriotka Ukrainy, uważała: „Nasze zwycięstwo nastąpi wtedy, gdy Ukrainiec, usłyszawszy język rosyjski, zrozumie, że przed nim obcokrajowiec”. Nieszczęście Ukrainy nie tylko w zdrajcach – oni są w każdym kraju. Nieszczęście w tym, że Ukraińcy własnych zdrajców nie karzą. A bezkarność, jak wiadomo, rodzi nowe zło. Bardzo wielu ludzi dzisiaj nosi ciężkie, jak kamień, określenie „osoby wewnętrznie przesiedlonej”. Ludzie, którzy zostawili w domu nie tylko ściany, a całe życie, znajome zapachy, ulubione kubki-łyżki, pamięć o każdym zakątku. Tak, to boli. Nikomu takiego losu nie życzysz. Jednak, spotykając Ukraińców za granicą, dziwię się, a najczęściej oburzam, że przeważająca większość z nich porozumiewa się między sobą po rosyjsku. Zarówno dorośli, jak i dzieci. Jak można?! Przecież was zerwali z rodzinnych miejsc rosyjscy okupanci! Pozbawili mieszkania, a wy zamiast pielęgnować język ojczysty, nie zapominać go, faktycznie stajecie po stronie wroga! To nie poddaje się zdrowemu rozsądkowi. Opowiem dla jasności jedną historię, którą podzieliła się rodaczka, mieszkająca w Niemczech od początku pełnoskalowej inwazji Moskali na Ukrainę. W Niemczech, na przykład, dla dzieci-migrantów prowadzone są lekcje języka ojczystego. Idą one dodatkowo jako zajęcia pozalekcyjne raz-dwa razy w tygodniu. I oto wreszcie w Saksonii, ważne doprecyzowanie, bo w każdym kraju związkowym sytuacja jest inna, zarówno ze szkolnymi prawami, jak i z migrantami, w jednym miasteczku dzieciom z Ukrainy proponują uczyć się języka ojczystego fakultatywnie. Zgadnijcie za pierwszym razem, o jaki język chodzi? O rosyjski. Argument zarządu oświaty – dzieci z Ukrainy mówią po rosyjsku, to ich język ojczysty. Obrażać się tutaj na zarząd oświaty nie ma o co. Winni są tylko rodzice, którzy nie nauczyli swoich dzieci mówić po ukraińsku. Jak powiedziała jedna nauczycielka języka ukraińskiego z Chersońszczyzny: „A jaki pożytek z tych lekcji ukraińskiego, jeśli mój syn wstydzi się nim mówić z rówieśnikami?”. Tak oto sami sobie stajemy się wrogami. Osobiście mogę zaświadczyć, że w Bawarii sytuacja jest analogiczna, bo moja córka pracuje w miejscowej szkole i wśród jej uczniów jest wielu przybyszów z Ukrainy – Charkowa, Odessy, Kijowa, Czernihowa, Mikołajowa. Tak więc, i dzieci, i ich rodzice przeważnie porozumiewają się po rosyjsku. Bo też wstydzą się języka ojczystego. Odwiedzają sklepy z rosyjskimi towarami, bo ukraińskich nie ma. Słuchają rosyjskiego szansonu, czytają rosyjskie gazety i czasopisma, książki, które są tutaj w wolnej sprzedaży, a ukraińskich, znowuż, nigdzie nie spotkasz. I tutaj, skądinąd, nie zdziwiłbym się, ale okazuje się, że i na zachodzie Ukrainy ich nie mniej. Przytoczyłem mu, jako ostatni argument, słowa autora „Czerwonej ruty” Wołodymyra Iwasiuka: „Wszystkie narody śpiewają w swoich językach i nikt ich nie nazywa nacjonalistami. A my, Ukraińcy, już od samej kołyski stajemy się nacjonalistami, jeśli matki śpiewają nam ukraińskie kołysanki. Dlatego nas reedukują w obozach koncentracyjnych”. Widocznie mój czytelnik z Iwano-Frankiwska – jeden z tych, których wychowywano w obozach, tak niczego i nie zrozumiał. I ilu ich jeszcze takich rozrzuconych po świecie? Raczej niedopracowują nasze organy państwowe, bo przecież, jakoby, wojna! Im nie do tego. Ale jak potem liczyć na powrót takich migrantów do domu, kiedy są porzuceni na pastwę losu, bo nic ich nie łączy z rodzinną ziemią: ani język, ani kultura, ani zwyczaje. Większość z nich – na zawsze odcięta kromka. Oburzyło mnie jeszcze coś. Niedawno zadzwonił pewien chłopak z Iwano-Frankiwska, który handluje na targu i przypadkiem przeczytał mój artykuł „Patologiczna nienawiść”, wydrukowany w jednym z ukraińskich wydań. Otóż oskarżył mnie o ukraiński nacjonalizm i w wielu kwestiach się ze mną nie zgadza. W porządku, nie widzę w tym nic złego, bo każdy ma własne zdanie. Zaniepokoiło mnie to, że urodził się w 1958 roku na Syberii, w obozie, gdzie jego rodzice, żołnierze UPA, banderowcy, jak sam powiedział, odbywali karę. I już zupełnie zgłupiałem, kiedy powiedział mi, że nie można wszystkich mierzyć jedną miarą, że niby wśród Rosjan też jest niemało normalnych ludzi, rozumnych i wybitnych. I że wcześniej, jak rozumiem, w Związku Radzieckim, żyliśmy normalnie, nasze gospodarki były ze sobą powiązane, a teraz wszystko się zepsuło. I że tej wojny by nie było, jego zdaniem, gdyby nie Majdan, którym sprowokowaliśmy Rosjan. I tutaj całkowicie zgadzam się z pisarką-ziomalką Oksaną Zabużko, która pisze: Och i mocna była rasa – Sołowki, Magadan, Kołyma... Moi przodkowie byli narodem – Tym narodem, którego nie ma... Niestety. I to boli. Zwłaszcza teraz, kiedy trwa wojna. Kiedy naród sprawdza się pod kątem siły. Bo tylko w jedności i jednomyślności nasza siła. Bez tego wroga nie da się pokonać. Zwłaszcza tak podłego, okrutnego i podstępnego. Trzeba to rozumieć i przechodzić na nowe standardy życia. Stawać się wreszcie wolnym i dumnym narodem na ziemi, którą bronimy w nierównym pojedynku. Nadejdzie czas – i pójdzie wszystko do archiwum. Odłamki losu wyrzuci na ląd. Życie – odkupienie nie swoich grzechów, Życie – to obieranie rzepów, które pazurami wpiły się w duszę. Prorocze słowa Liny Kostenko. O tak! W ogóle, dużo nagadał mój rozmówca. Dobra, gdyby był ze wschodu Ukrainy, gdzie niemało watników, ja

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Borys Ten: radziecki, nieradziecki, antyradziecki?

Petro KRALUK, doktor nauk filozoficznych, proświcianin, pisarz. Swoista dyskusja, czy znany ukraiński tłumacz i poeta neoklasyk Borys Ten (Mykoła Wasylowycz Chomyczewski) był pisarzem radzieckim, wywiązała się wtedy, gdy po śmierci pisarza odsłaniano tablicę pamiątkową na jego domu i gdy znany pisarz Wałerij Szewczuk, na którego Borys Ten miał wyraźny wpływ, oświadczył, że nie weźmie udziału w tym wydarzeniu, jeśli będzie na niej napisane „pisarz radziecki”. I aby nie doszło do skandalu, słowo „radziecki” trzeba było zamazać. W tamtym czasie (gdyż istniał jeszcze Związek Radziecki) określenie „ukraiński pisarz radziecki” odbierano jako coś normalnego. I pod nie podciągano praktycznie wszystkich pisarzy radzieckiej Ukrainy. Jeśli kierować się takim podejściem, to Borys Ten musiałby być pisarzem radzieckim. Jednak można wyjść z nieco innego kryterium… Na przykład pisarz radziecki to taki, który w swoich utworach w ten czy inny sposób sławił władzę radziecką, czynił w jej stronę „ideologiczne ukłony”. Ale takich, którzy tego nie robili, prawie nie było, nawet wśród pisarzy, których uważano za dysydentów-opozycjonistów. Tak czy inaczej musieli składać „daninę radzieckości”. Przecież radziecka ideologia była przesiąknięta całe życie człowieka w ZSRR. Ta ideologia była jak powietrze, którym oddychasz. Niby jej nie zauważasz, jednak stale z niej „korzystasz”. Była odbierana jako coś oczywistego. Oczywiście potrzebny był „wentyl bezpieczeństwa” od tej ideologii. Nawet w okrutnych czasach stalinowskich istniały formy jej „odrzucenia”, a tym bardziej w czasach „odwilży” i „zastoju”, na które przypadł najbardziej płodny okres w życiu Borysa Tena. Powszechne stały się wtedy żarty z wyższego kierownictwa radzieckiego, różne anegdoty. Ale była to „niepoważna opozycja”, taka sobie „cieniowa” strona medalu rozpowszechniania radzieckiej ideologii. Pisarze w czasach ZSRR zmuszeni byli pisać „utwory ideologiczne”, nawet gdy tego nie chcieli. Wielu robiło to świadomie-dobrowolnie. Na przykład za niepodległej Ukrainy, już po śmierci kijowskiego metropolity UCP Patriarchatu Moskiewskiego Wołodymyra (Sabodana), zostały opublikowane jego wiersze. Ogólnie te utwory nie wyróżniają się kunsztem poetyckim. Znaczna część z nich to typowe radzieckie twory, w których transmitowane są istniejące w ZSRR w okresie powojennym, rozpowszechnione przez komunistyczną propagandę ideologemy i stereotypy. I to pisał duchowny, a nie jakiś radziecki piewca „szczebla rejonowego”! Nikt nie zmuszał go do tego. Była też inna część autorów, którzy pisali „utwory ideologiczne” dobrowolnie-przymusowo. Na przykład, aby wydać w jakimś wydawnictwie (a wszystkie one były państwowe) zbiór poetycki, należało na początku umieścić „utwór ideowy”, a nawet kilka utworów. Te ostatnie niektórzy ironicznie nazywali „parowozami”. Inaczej zbiór nie miał szans ujrzeć światła dziennego. Czy pisał coś podobnego Borys Ten? Tak, pisał. Były to, co prawda, pojedyncze utwory – do tego nie najlepszej jakości. Jest u niego, na przykład, takie: „Nigdy nie przerwie się nić, którą do wszystkich narodów Lenin wyciągnął”. Albo wiersze tego typu: „Z pieśnią wyjdziemy w pole, leninowscy oracze, bruzdy jasne orać dla światowej zorzy”. Spotykają się u Borysa Tena i „poprawne” ideologiczne momenty w jego artykułach. Oto, na przykład, jak zaczyna się artykuł „Wielki koncert”: „Potężną siłą twórczej pracy coraz wyżej i wyżej podnosi się poziom gospodarki narodowej Kraju Rad, rośnie dobrobyt radzieckich ludzi... W szczęściu i dostatku wolny radziecki człowiek pełną piersią śpiewa o radości życia i pracy, o swoich twórczych osiągnięciach i jasnych nadziejach, sławi pokój”. Można tylko zgadywać, czy sam Borys Ten napisał te słowa, czy zrobili to za niego redaktorzy. Zbyt szablonowo wyglądają przytoczone frazy! Nie bardzo przypominają one styl Mistrza. Jednak Borys Ten podpisał się pod tymi słowami. Musiał się podpisać? Przy chęci można znaleźć jeszcze niektóre „radzieckie uchybienia” pisarza. Zacznijmy od tego, że „utwory radzieckie” Borysa Tena stanowią znikomy procent w jego spuściźnie twórczej. To samo dotyczy udziału jego w „radzieckich działaniach”. To raczej było dla niego „ideologiczną odpustem”, który pozwalał artyście przetrwać w radzieckich warunkach i przede wszystkim zajmować się swoją główną sprawą – przekładami literatury klasycznej, docierając z nią do ukraińskiego czytelnika i podnosząc jego kulturę. W tym upatrywał swoje przeznaczenie i gotów był, kiedy to konieczne, iść na „ideologiczne kompromisy”. Należy także brać pod uwagę, że Borysowi Tenowi przez jego nieprawomyślność nie było łatwo „przebijać się” do centralnych kijowskich wydawnictw. Jego pierwszy zbiór wierszy „Gwiezdne ogrody” wyszedł w wydawnictwie „Radziecki Pisarz” dopiero w 1970 r., kiedy autor miał ponad siedemdziesiąt lat. I nakład jego w tamtym czasie nie był znaczny – sześć tysięcy egzemplarzy. To teraz taki nakład wydaje się „fantastyczny”. Dlatego Borysowi Tenowi, aby nie tracić swojego talentu i nie pisać wyłącznie „do szuflady”, przychodziło publikować utwory w lokalnych wydaniach, w szczególności gazetach obwodowych „Radziecka Żytomierszczyzna” i „Komsomolska gwiazda”. Tetiana Andrijczuk, która w dzieciństwie bywała w domu Borysa Tena, opowiadała autorowi, że on jej na urodziny wśród innych prezentów także darował prenumeratę gazety „Komsomolska gwiazda”, ponieważ tam publikował swoje wiersze. Czyli dla niego to wydanie, jak i „Radziecka Żytomierszczyzna”, było swoistą trybuną, gdzie mógł się wyrazić. Jednak Borys Ten, publikując swoje utwory, starał się powiedzieć o rzeczach, które nie były radzieckie, a nawet w ówczesnym kontekście miały „antyradziecki wydźwięk”. Weźmy, na przykład, jego artykuł „Święty obowiązek każdego”, gdzie mowa o konieczności zachowania zabytków historii i kultury. Z pozycji dnia dzisiejszego wielu artykuł może wydać się „pełnym sowkiem”. Niemało tu mowa o radzieckich pomnikach w obwodzie żytomierskim, w szczególności Leninowi i żołnierzom „wielkiej wojny ojczyźnianej”. Jednak autor specjalnie akcentuje uwagę na przedradzieckich zabytkach historii i kultury. W jednym z pierwszych akapitów artykułu czytamy następujące: „Czy będziemy mówić o zabytkach historii, czy archeologii, czy architektury, czy sztuki, czy o dokumentalnych zabytkach, – ich wykryto i jeszcze ma być wykrytych wiele. Na terytorium naszej obwodu znaleziono niemało prehistorycznych zabytków w dawnych grodziskach, zachował się taki arcydzieło budownictwa czasów Rusi Kijowskiej, jak świątynia Wasyla w Owruczu, oraz wiele innych budowli późniejszych wieków”. Teraz mogą powiedzieć: co w tym takiego, czyż jest w tym coś niesowieckiego, a tym bardziej antysowieckiego? Czyż w czasach sowieckich nie istniało Ukraińskie Towarzystwo Ochrony Zabytków Historii i Kultury? Tak, było takie. Ale pojawiło się ono dopiero w 1966 r. pod wpływem „odwilży”. I było skrupulatnie kontrolowane przez organy partyjne. Nie bez powodu kierownikami tego Towarzystwa w terenie często zostawali byli pracownicy komsomolscy i komunistyczni. Inicjatorem stworzenia tej organizacji był historyk sztuki i architekt Hryhorij Łohwyn, który w 1965 r. na łamach gazety «Literaturna Ukrajina» opublikował artykuł, wzywając do utworzenia takiego Towarzystwa. Pomysł znalazł poparcie wielu uczonych, artystów i działaczy kulturalnych, którzy utworzyli grupę inicjatywną i zorganizowali zjazd założycielski Towarzystwa, który odbył się w 1966 roku. Ogólnie rzecz biorąc, działalność na rzecz ochrony zabytków nie była właściwa władzy sowieckiej. Jeśli weźmiemy początki jej istnienia, to widzimy celowe niszczenie przez struktury władzy dawnych zabytków historii i kultury, w szczególności sakralnych. Jednak wydarzenia II wojny światowej i okresu powojennego, a potem «odwilż» dały możliwość «powrotu do historii». W tym «powrocie», zdawałoby się, nie było nic antysowieckiego. Co więcej, władza sowiecka zaczęła odwoływać się do historii, realizując pewne swoje cele. W szczególności «rehabilitację» dawnej historii obserwowano podczas «wielkiej wojny ojczyźnianej». Wtedy sowiecka propaganda zaczęła wykorzystywać poszczególne wydarzenia i niektórych historycznych bohaterów do podniesienia temperatury patriotyzmu wśród ludności ZSRR. Na przykład propagowano czyny kanonizowanego przez cerkiew prawosławną (!) Aleksandra Newskiego, ponieważ w dawnych czasach gromił Niemców. Także w 1954 r. nie tylko w sowieckiej Ukrainie, ale i w Moskwie szeroko obchodzono 300-lecie «zjednoczenia Ukrainy z Rosją». Przy tym na wszelkie sposoby sławiono «głównego zjednoczyciela» Bohdana Chmielnickiego. Prawda, to świętowanie miało nie do końca pożądany dla władzy sowieckiej efekt – wzrost ukraińskiego patriotyzmu, zachwyt Ukraińców swoją historią, w szczególności tą, która wiązała się z kozaczyzną. Swoją drogą, Borys Ten we wspomnianym artykule pisał: «Nigdy nie zgasną w pamięci ludowej wspomnienia heroicznej walki z ciemiężycielami i najeźdźcami z czasów najazdu tatarskiego, okresu walki wyzwoleńczej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, a zwłaszcza Koliszczyzny z jej tragicznym kodnieńskim zakończeniem (utrwalonym w ludowym przysłowiu „Oby cię Kodnia nie ominęła”)…»7. Zwrócenie uwagi na dawną, «przedrewolucyjną» historię, jej zabytki, tak czy inaczej tworzyło inny, niesowiecki świat wyobrażony. To mogło prowadzić (i prowadziło!) do dysydentyzmu. Autorowi nieżyjący już Iwan Dracz, którego można uważać za jednego z liderów ukraińskich szestdziesiątników, opowiadał, że na niego i jego współmyślicieli wielki wpływ wywarły wycieczki po dawnych miastach Ukrainy, które prowadził im wspomniany Hryhorij Łohwyn, zapoznając ich z «przedrewolucyjnymi» zabytkami historii i kultury. Te wycieczki dały im możliwość zobaczenia «niesowieckiego ukraińskiego świata» i popchnęły do inności myślenia. Coś podobnego robił też Borys Ten w swoim Żytomierzu. Nie tylko propagował zabytki «przedrewolucyjnej» starożytności, ale też w miarę sił zapoznawał żytomierzan (i nie tylko ich) z dorobkiem kultury światowej, która, rzecz jasna, sowiecką nie była. Wałerij Szewczuk pisał, że poznał Borysa Tena właśnie dzięki takiej pracy Mistrza. Oto niewielki fragment z jego wspomnień: «…kiedy usłyszałem, że w Zielonym teatrze, który mieścił się w Parku Centralnym Żytomierza, zaczęto dawać bezpłatne koncerty muzyczne…, oczywiście stałem się wraz z bratem aktywnym bywalcem tych koncertów. Była to nie tylko muzyka, a raczej wykłady muzyczne, które towarzyszyły tym czy innym numerom, a program prowadził siwowłosy mężczyzna, który opowiadał przepiękną ukraińszczyzną o cudownym świecie szlachetnych dźwięków. Ludzi na te wykłady-koncerty zbierało się niewielu, wszak popularyzowano muzykę klasyczną, ale ci, którzy przychodzili, stawali się gorącymi wielbicielami tego czarownego rodzaju sztuki»8. Tym siwowłosym mężczyzną był Borys Ten. Ten ostatni bez wątpienia wywarł wpływ na «arystokratyzm» prozy Wałerija Szewczuka, na jego zainteresowanie ukraińską starożytnością. Zainteresowanie starożytnością, wysoką kulturą klasyczną niby nie było traktowane przez władzę sowiecką jako coś kramolnego. Było dopuszczalne – prawda, dozowane. Jednocześnie sowieccy ideolodzy próbowali absorbować osiągnięcia kultury światowej, wpisać ją w «sowiecki kanon». Jednak w ostatecznym rozrachunku takie zainteresowania pracowały przeciwko władzy sowieckiej, tworząc dla niej alternatywę, przynajmniej w planie kulturowym. Analizując spuściznę twórczą pisarza, oprócz utworów «ideowych», które, jak już mówiono, nie zajmują w niej znaczącego miejsca, należy wyodrębnić kilka bloków, które były niesowieckie, a miejscami nawet antysowieckie. Pierwszy blok – to utwory z sowieckimi «ideowymi wtrętami», które mimo wszystko miały niesowiecki charakter. Do nich, w szczególności, można zaliczyć też lirykę wojenną Borysa Tena. Nie ma w niej praktycznie sowieckiego patosu wojennego, za to jest miłość do rodzinnej ziemi. Nawet w jednym z «najbardziej sowieckich» wierszy Borysa Tena, który należy do tego cyklu, «Za ziemię naszych pradziadów świętą…» idea obrony Ojczyzny (niekoniecznie w rozumieniu socjalistycznej) stoi na pierwszym miejscu. Albo oto wersy z wydawałoby się «ideowego» wiersza z «życia kołchozowego»: Dzwoniącym gwarem wiruje nad wsią Złotopromienny dzień kołchozowych zbiorów. Niezmordowany trud swój dar krajowi wysyła, Szczodre lato bije ludowi pokłony. Przy uroczystym wszyscy zebrali się stole Wielkie sławić dzieła swojego kraju, Pod lipą orkiestra dźwiękogłosowa gra, Rękom utrudzonym śpiewając psalm. Wypada i pohulać, bo zbiory bogate, Bo wszyscy zamożni tutaj...9 Jeśli odrzucić z utworu «kołchozowy anturaż» z odpowiednimi stereotypami «zamożności», otrzymamy swoisty hymn wiejskim pracownikom, którzy odznaczają się serdeczną gościnnością i są gotowi szczodrze podzielić się swoimi zbiorami. A słowa «śpiewając psalm» w ogóle nie wpisują się w «kołchozowy dyskurs», przypominając o tradycjach religijnych Ukraińców. Wszak Psałterz – jedna z najbardziej rozpowszechnionych ksiąg religijnych na Ukrainie, która w dawniejszych czasach służyła jako swoisty podręcznik do nauki dzieci. Jest w tym utworze też hymn tradycyjnej ukraińskiej gościnności. Swoją drogą, dom Chomyczewskich był otwarty dla licznych gości. W różnych wspomnieniach o Borysie Tenie mowa o tym, że i on, i jego żona Nara Leontijiwna przyjmowali i kwaterowali u siebie gości. Przy tym niemało czasu żona gospodarza spędzała w kuchni, przygotowując smaczne potrawy. Albo oto jeszcze jeden wiersz, w którym mowa o miłości autora do swojej Ojczyzny: Wyrzeźbiony z kamienia, w kopalniach rud ryty, Rozbrzmiewaj echem, sonetcie płomienny, O sławie naszych dni i śmiałych czynów, O mężnych wyczynach i dumnych marzeniach. Niech radością buja nasz lud utalentowany, Niech wielbią się w poezji dźwięcznej Trudy i dążenia, walka i spokój, Rozkwitłe gwiazdami nieśmiertelne testamenty. I moje melodie, chociaż niegłośne, A nieść je ludziom tak miło i mnie, Jak ptakowi śpiewać w przejrzystej błękini. Bo i ja także jestem synem swojej Ojczyzny, I wszystko, co mam – i myśli, i pieśni, – Od niej nabyłem i jej zwracam dzisiaj. Ten wiersz jest jakby z podwójnym dnem. Można go odczytać w duchu sowieckim. Ale możliwe jest odczytanie także w duchu niesowieckim. Drugi blok – największy. To utwory o charakterze neutralnym. Chociaż ta neutralność czasem nie jest taka znów neutralna.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Do nich można zaliczyć liczne przekłady dzieł światowej klasyki. Utwory, w których mowa o znanych postaciach kultury ukraińskiej, w szczególności o pisarzach Iwanie Franko, Łesi Ukraince, kompozytorach Mykole Łysence i Mykole Łeontowyczu, o osiągnięciach dawnej kultury ukraińskiej itp. Jest to także liryka pejzażowa, intymna, a nawet filozoficzna. Oto na przykład jeden wiersz, który zawiera zarówno refleksje filozoficzne, jak i jednocześnie wyraża pewne rozczarowania autora: Bywają ludzie – potrzebują przyjaciół, By tylko pomogli im osiągnąć Jakiś wielomówny cel, Co nęci na jasnym widnokręgu. A gdy potknie się ów przyjaciel w trudzie, Towarzyszom nie ścieląc mostów, Przebaczenia mu już nie znaleźć, Tylko kamień osądu przyjmie w żalu. Niby wichura gwałtowna nadleci – I wszystko, co dobrego było między nimi, Wszystko przekreśli się w jednej chwili. Gdyby wszyscy tak sercami złymi Wszystko niszczyli, co dobrego rośnie, Byłoby życie puste i jałowe11. Nie wiemy, co skłoniło Borysa Tena do napisania takiego wiersza. Możliwe, że ktoś z dawnych przyjaciół go rozczarował. Jednak to rozczarowanie zrodziło ciekawy sonet. Warto przytoczyć jeden „całkowicie neutralny” wiersz, który nazywa się „Astry”: Śladami spadających gwiezdnych cudów W ogrodzie gwiezdnokwietne astry sadziłem, I poranne rosy w naszyjniki zbierałem Z kwiatów pachnących i niekoszonych traw. Złudne słońce nad nimi wzeszło, I kwitła nadziejami każda łodyga, I cieszyły się astry, że im jesienią Darowano szczęście jasnej wiosny. Lecz z północy pierwszy zuchwały wietrzyk Ich bujne ubranie zwiędł doszczętnie… I łzy zimne w dzień i w nocy Nad nimi roniły obojętne deszcze… I myślały astry – idzie trwoga niema, I myślały astry – nadziei nie ma, I ciepła im nie widzieć… A w oddali Dawno zieleniały ozime pola12. Wiersz wydawał się całkowicie apolityczny, taki sobie estetyzm, zachwyt nad pięknem. Gdyby nie jedno „ale”… Wiersz ma podtytuł „na motyw O. Ołesia”. Toteż za pieśń „Astry” do słów poety-emigranta O. Ołesia Borys Ten z żoną stracili pracę w Żytomierskiej Szkole Muzycznej. Można wyróżnić jeszcze osobny trzeci blok utworów pisarza, do którego weszły utwory o charakterze religijnym, które publikował w latach 20. Do naszych czasów dotrwało ich niewiele. Możliwe, że takich utworów było więcej. Ale nie zachowały się. Chociaż po aresztowaniu w 1930 roku za swoją działalność religijną Borys Ten zrezygnował z pisania takich utworów. Prawda, mógł „niechcący” zrobić religijną wstawkę, jak to widzieliśmy w wierszu „Dzwonistym gwarem wiruje nad wsią…”. Wreszcie czwarty blok stanowią utwory, które można potraktować jako antysowieckie, przynajmniej jako takie, które szły w poprzek komunistycznej ideologii. Niektóre z nich na pozór wyglądają jak lojalne wobec władzy sowieckiej. Oto jeden z nich: Jesteśmy dumni z tego, że jesteśmy Rusinami, Narodowej prawdzie wierni wszyscy, Synowie wielkiej Ukrainy, W wiekach sławnej Rusi. Swoja u każdego jest dola, W mękach zrodzona losu kolej – Błogosławiona wolna wola Czy droga wzgardzonego niewolnika. I każdy wart swojej doli – Czy to człowiek, czy naród: U jednego pełzanie słabe, A u innego – orli lot13. Obecnie idee tego wiersza dla Ukraińców są zrozumiałe i akceptowalne. Dla nich niemal stało się aksjomatem to, że są bezpośrednimi potomkami Rusi. Co więcej, w warunkach obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej znów brzmią aktualnie słowa o „w mękach zrodzonej doli”, o rezygnacji z drogi „wzgardzonego niewolnika” i o „orlim locie”. Ten wiersz można postrzegać jako przepowiednię. W rzeczywistości zaś Borys Ten wyraził w nim „gen wolności” Ukraińców. Ciekawe jest co innego. W czasach pisania wiersza w sowieckiej Ukrainie o tym, że Ukraińcy są potomkami Rusi, nie mówiono. Ta idea w swoim czasie była rozwinięta i utwierdzona w ukraińskiej historiografii przez Mychajła Hruszewskiego. Borys Ten, oczywiście, o tym wiedział. Jednak w warunkach sowieckich realiów „jedyną słuszną” stała się koncepcja staroruskiej narodowości, która rzekomo dała początek narodom rosyjskiemu, ukraińskiemu i białoruskiemu. Przy czym pierwszeństwo w niej przypisywano Rosjanom. To właśnie oni byli rozpatrywani jako bezpośredni spadkobiercy Rusi. Badania historii Rusi w ZSRR prowadzono głównie w instytucjach naukowych Rosji. Na Ukrainie takie studia przez długi czas nie były mile widziane i marginalizowano je. W przytoczonym wierszu Borys Ten, jak widzimy, utwierdza inne podejście, nie to, które panowało w ZSRR. Zdaje się, że nie prowadzi polemiki z sowieckimi historykami. A za pomocą środków artystycznych utwierdza nieakceptowalną dla nich myśl, że Ukraińcy, a nie Rosjanie czy Białorusini, są potomkami Rusi i że właśnie dla nich charakterystyczna jest „wolna wola”. W ogóle Borys Ten nie raz odwoływał się do staroruskiego dziedzictwa, prawda, często aluzjami. Oto na przykład: Od wieków w ciemności i trosce – Taiła się groźnie niema Niezłomna moc narodowa, – tak drzemie W zaspach boru, niby olbrzym ciemnorusy14. Wreszcie, znamienne jest także, że Borys Ten nazwał swojego jedynego syna nie Wasylem, a Wasylkiem – w staroruskim stylu. Borys Ten ma także wspaniały antystalinowski wiersz, utwór, który stał się reakcją na odwilż w ZSRR i „kult jednostki”. Artysta, któremu przyszło poznać na sobie „uroki” tego „kultu”, pokazywał atmosferę czasów stalinizmu i nie bez krytycyzmu przyjmował jego „odwilż”: W dni pamiętne surowej doby, Kiedy idol, kuty ze stali, Nad nami górował na piedestale I od pochlebstw puchły nam czoła, – Pod gwar trudowej walki Ci – ślepo wierząc, klaskali, Ci – milcząc tylko zębami zgrzytali, Inni zaś pełzali w gąszczach hańby. W szlamie oszczerstw, kłamstwa i samowoli Szczeble kariery stawiali oni Na górze i łzach, biedzie i niedoli. Teraz – po przeniesieniu trumny – Gotowi przysiąc, że kult jednostki Już wtedy im był nie w smak15. Jest u Borysa Tena wiersz, który ezopowym językiem mówi o fałszywości sowieckiej ideologii, która potrzebna jest tylko do utwierdzenia władzy pewnych ludzi. Ten wiersz opublikowano za życia autora w czasopiśmie „Ranok”. Cenzorzy nie znaleźli w nim nic niedozwolonego. Ale myślący czytelnik mógł zrozumieć, o co chodzi. Od wieków prorocy i władcy Wokoło wieścili głosem głośnym, Że prawda znana tylko im, Że ich nie słuchać – to grzech wielki. I znów przelewały się krwi rzeki Za nieposłuszeństwo sprawiedliwym tym, I na niewiernych znów padał grom, Brzmiały jęki karanych i krzyki. Mijały dalej lata i wieki, I ogniem-mieczem nowi carowie i bożkowie Nowych przepowiedni utwierdzali władzę. I każdy zapewniał, że tylko jemu Dane oświecić poprzednią ciemność Zaklęciami nowożytnego obrzędu16. Dzięki swojej filozoficzności, to „wieczny wiersz”. Jednak w nim przebijają sowieckie realia, chociaż autor, zdawałoby się, ucieka się do religijnej terminologii (prorok, grzech, obrzęd). Tak, początkowo mowa o prorokach i władcach, którzy uważali, że tylko oni utwierdzają prawdę. Czyż nie jest to przejrzystą aluzją do nauki marksizmu-leninizmu, która wszelkimi sposobami była kultywowana i wywyższana w czasach władzy sowieckiej? Podawano ją jako proroczą, ponieważ przewidywała budowę komunizmu. Autor specjalnie podkreśla: „prorocy i władcy” uważali, że nie słuchać, nie przyjmować ich nauki – grzech wielki. Tutaj aż nasuwa się myśl o prześladowaniu inaczej myślących w czasach sowieckich, o „jękach karanych i krzykach”, o przelewaniu rzek krwi, co działo się w czasach stalinowskich represji. Właśnie tak, odwołując się do „nowych przepowiedni”, utwierdzała się władza sowieckiej nomenklatury. …I końcowe słowa wiersza o «zaklęciu nowego obrzędu». Władza radziecka próbowała za pomocą przymusu utwierdzić «nowy sposób życia», w tym także nowe obrzędy, które miały zastąpić stare, religijne. Z narzucaniem tych nowych obrzędów Borys Ten, jako pracownik w sferze kultury, nie raz musiał mieć do czynienia. Nietrudno zgadnąć, jaką wywoływało to u niego reakcję. Wszak on, pomimo wyrzeczenia się kapłaństwa, do końca dni pozostawał człowiekiem religijnym. W domu stale paliła mu się lampka przed dwiema ikonkami. Jeszcze jeden aspekt twórczości Borysa Tena – walka o język ukraiński. W okresie powojennym, z wyjątkiem chyba krótkiego okresu «odwilży», w radzieckiej Ukrainie realizowana była polityka «pełzającej rusyfikacji». Temu ostatniemu próbował przeciwstawić się Borys Ten. Jego błyskotliwe przekłady światowej klasyki na język ukraiński – jeden ze środków takiego oporu. W artykule «Myśli na naradzie» pisarz nalegał na kultywowanie języka ukraińskiego, na potrzebę doskonałego władania nim: «Trudno byłoby przytoczyć przykład, kiedy Rosjanin, rozmawiając z Rosjaninem, nie mógłby do końca wyrazić chociażby najtrudniejszej myśli środkami samego tylko języka rosyjskiego. A u nas nawet na naradzie ukraińskich tłumaczy nie wszyscy mieścili się ze swoimi myślami w samym tylko języku ukraińskim. I to nawet nie dlatego, że myśl, że tak powiem, przelewała się przez brzegi, a dlatego, że władanie językiem ukraińskim, tą podstawową bronią ukraińskiego tłumacza, nie jest u nas na tyle doskonałe, by wszystkie swoje myśli wykładać tylko tym językiem. Naszą codzienną rosyjską, daleką od bezbłędnej mowę niektórzy moskiewscy przyjaciele nazywają małorosyjską, czyli nie całkiem rosyjską. Tak samo i język ukraiński wielu naszych tłumaczy można nazwać małoukraińskim, nie całkiem ukraińskim. Przykładów tego podano tutaj bardzo wiele»17. Niestety, i dzisiaj te rozważania o «codziennej rosyjskiej» mowie wielu Ukraińców, która w rzeczywistości jest małorosyjską, i o zrusyfikowanym języku ukraińskim, czy też małoukraińskim, brzmią aktualnie. Albo oto jeden wiersz, napisany przez Borysa Tena «do szuflady»: Chcesz znać, jakie teraz warunki Dla kultury naszej i mowy? Cóż, dawno już ucisku nie ma, Lecz ona nie daje rady sama. Całkiem znikła z fabryk i zakładów, Bo nikt jej tam nie wprowadzał. I znika z miast i miasteczek, Żeby nikt w niej nie mówił18. Borysa Tena bolało to, że w stolicy Ukrainy Kijowie, gdzie często bywał, rzadko brzmiał język ukraiński. Pisał z gorzką ironią: Kiedyś żyli sobie kijowianie, I tylko jeden był «Kijewlanin», A oto teraz – gdzie nie spojrzysz – Nie policzyć «kijewlan»19. Tutaj warto poczynić pewne wyjaśnienia. Poeta mówił o gazecie «Kijewlanin», która miała konserwatywno-imperialny i ukrainofobiczny kierunek oraz wychodziła w języku rosyjskim od 1864 do 1919 roku. I oto, powiedzmy, teraz mieszkańcy ukraińskiej stolicy stali się takimi samymi rusofilami, jak dawny «Kijewlanin». W jednym z «szufladowych wierszy», datowanym na 1967 rok, Borys Ten ironicznie wypowiadał się o «dobrowolnej rusyfikacji»: U nas przymusu żadnego nie ma, I mowę każdy swobodnie wybiera. Niech silniejsza słabszą wypiera, A ta… a ta niech sobie jak wie19. W tamtym czasie kończyła się «odwilż» i zaczynały się prześladowania dysydentów, którzy bronili praw języka ukraińskiego i kultury. W okresie tzw. «zastoju» zaczął zyskiwać rozpowszechnienie w radzieckiej Ukrainie pogląd, jakoby człowiek, który zasadniczo porozumiewa się w języku ukraińskim i broni ukraińskiej kultury (a do takich należał Borys Ten), jest nacjonalistą. Dla przywódców ZSRR, którzy tworzyli «nową wspólnotę ludzi – naród radziecki», ukraińskojęzyczna Ukraina nie była potrzebna. Oni potrzebowali rosyjskojęzycznej Ukrainy. Nawet dzisiaj jego wiersze nie są pozbawione aktualności. Długotrwała rusyfikacja Ukrainy dawała i daje o sobie znać. Właśnie ona stała się jednym z powodów rosyjskiej agresji na Ukrainę. Wszak obecne rosyjskie kierownictwo usprawiedliwia swoje agresywne działania właśnie ochroną «rosyjskojęzycznej ludności». Putina i putinistów, oczywiście, zadowalałaby «prawdziwa Ukraina», o której ironicznie wypowiadał się Borys Ten, właściwie «Ukraina», w której panowałby język rosyjski i narzucana byłaby rosyjska kultura. Analizując twórczość Borysa Tena (zarówno «oficjalną», jak i nieoficjalną oraz «podziemną»), możemy stwierdzić, że nie warto traktować go jako pisarza radzieckiego. Nawet w utworach przeznaczonych do druku autor, zwracając się do ezopowego języka, próbował utwierdzać idee, które szły wbrew komunistycznej ideologii. I to mu się udawało. A jeszcze bardziej nieradzieckie nastroje i idee znalazły wyraz w jego «szufladowych» utworach. Z książki Petra Kraluka «Borys Ten» (Charków: Folio, 2025) Cytowane źródła 1. Zob.: Kraluk P. M. UPC (Patriarchatu Moskiewskiego). Koń trojański «russkogo mira» https://www.radiosvoboda.org/a/27722841.html 2. Borys Ten. Skłaniajcie niżej, sztandary czerwone… Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 49. 3. Borys Ten. Oj nie ślijcie się, mgły… Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 48. 4. Borys Ten. Wielki koncert. Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 52. 5. Borys Ten. Święty obowiązek każdego. Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 165-168. 6. Tamże. S. 166. 7. Tamże. 8. Szewczuk W. Wielki człowiek z Żytomierza. Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 262. 9. Dzwoniącym gwarem wiruje nad wsią. Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 45. 10. Borys Ten. Rzeźbiony z kamienia, kopalń rudnych ryty. Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 51. 11. Borys Ten. Bywają ludzie – im potrzebni przyjaciele… Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 45. 12. Borys Ten. Astry. Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 42. 13. Borys Ten. Jesteśmy dumni z tego, że my – Rusini… Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 43. 14. Borys Ten. Od wieków w ciemności i trosce… Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 44. 15. Borys Ten. W dni pamiętne surowej doby… Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 39. 16. Borys Ten. Od wieków prorocy i władcy… Ranok. Kijów, 1982. Nr 1. S. 6-7. 17. Borys Ten. Myśli na naradzie. Pragnień i zamysłów niepokój: Z twórczego dziedzictwa Borysa Tena: Wiersze, przekłady, wiersze, wspomnienia. Kijów, 1988. S. 58-59. 18. Awżeż. Żytomierz, 1997. Cz. 37. S. 12. 19. Tamże. 20. Tamże.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Wielcy Ukraińcy: Łesia Ukrainka i Ahatanhel Krymski

Leonid MUŻUK 19 listopada 1895 r. Łesia Ukrainka napisała swój pierwszy list do Ahatanhela Krymskiego. Tym pierwotnym faktem zawiązał się dokumentalny wątek rozległej dramatycznej historii o kulturowych wzajemnościach oraz ludzkich relacjach między nimi. Zatem, kiedy Krymski otrzymał list Łesi, obojgu wybiło po 24 lata. Do tego konkretnego momentu (pojawienia się listu Łesi) w życiu każdego z nich ułożyła się pewna prehistoria, pełna niezapomnianych dla nich wydarzeń lub ważnych dla obojga spraw. W tym pierwszym liście chodziło o jedną z takich spraw – organizację pośmiertnego wydania utworów Mychajła Drahomanowa. Drahomanow zmarł latem, a jesienią Łesia zwróciła się do Krymskiego oto tymi słowami: «Szanowny Panie! Albo lepiej, Nieznajomy drogi towarzyszu! Nie dziwcie się, że ja, nieproszona, odzywam się do Was». Jak widzimy, kontakt zainicjowała Łesia. Co więcej, powód, którym zaniepokoiła Krymskiego (pamięć o Drahomanowie), naznaczony jest szczególnymi perypetiami w biografii Krymskiego. Bo kilka lat przedtem, jeszcze za życia Drahomanowa, Krymski opublikował w galicyjskim czasopiśmie «Prawda» «swoje notatki» dotyczące krytyki społeczno-politycznych poglądów Mychajła Drahomanowa. To osobna skomplikowana biograficzna przygoda. Choć minęła, pozostała bolesna dla Krymskiego, bo wypaliła mu duszę zbyt zaplątanym węzłem ostrych zewnętrznych i wewnętrznych konfliktów. Dlatego ze szczególnym wyczuciem, najwyraźniej, wczytywał się Krymski w następne słowa: «Mnie chciało się wyrazić Wam, jak głęboko przejął nas (mnie i moją ciotkę Drahomanową) ten szczery, pełen głębokiej tęsknoty list, który Wy pisaliście Pawłykowi, dowiedziawszy się o śmierci mojego wuja. Naprawdę, wiele wtedy było listów współczucia, szczerych, dobrych listów, ale takiego, jak Wasz, nie było, to, właściwie, jakby rodzonemu synowi pisano o stracie rodzonego ojca». Prawdopodobnie właśnie w tym miejscu tekstu listu Łesi Krymskiemu potrzebna była krótka psychologiczna pauza. Przecież usłyszana prawda, którą skonstatowała Łesia, wywołała u niego, zapewne, taki emocjonalny wstrząs, że dojść do siebie po wspomnieniach mógłby dopiero wtedy, gdy przeczytał wyjaśnienie Łesi o tym, jak ten jego list trafił do żony Drahomanowa: «Ciotka prosiła Pawłyka wysłać jej autograf, zdaje się, że on i teraz u niej. Czytaliśmy ten list w Bułgarii, ale wrażenie od niego u mnie żywe do dziś. Rodzina wuja (…) mówiła, że takie listy pocieszają, na ile to możliwe, w takiej tęsknocie». Dokumentalny fakt, który tutaj szczerze opisała Łesia, jasna sprawa, nakrył Krymskiego ciężkimi wspomnieniami. Dramatyczny przebieg polemiki z żyjącym jeszcze wtedy Drahomanowem – to gorzka dla Krymskiego lekcja, którą uświadomił sobie. Ale już po tym, niestety, jak Pawłyk publicznie, a Franko listownie wskazali Krymskiemu na przykrą pomyłkę. A swoimi kontaktami i Franko, i Pawłyk młody Krymski bardzo się cenił. Jako młody poeta, prozaik, tłumacz, literaturoznawca i językoznawca miał wyjątkową przychylność Franki oraz szerokie wsparcie biznesowe Pawłyka w rozwiązywaniu wielu naglących spraw, w szczególności publikacji swoich utworów oraz kupna ukraińskich książek i galicyjskiej periodyki oraz przesyłkę tej literatury do Moskwy, gdzie Krymski wtedy uczył się w Łazariewskim Instytucie Języków Wschodnich. Zresztą w ogóle – nie do pomyślenia byłaby dla niego sytuacja, żeby wypaść z niewielkiego, ale zbyt autorytatywnego kręgu wschodnioukraińskiej autury, gdzie wydawali się Kociubynski, Hrinczenko, Łesia Ukrainka oraz inni ukraińscy pisarze. Przecież ukraińska literatura bez brutalnych cenzuralnych ucisków mogła drukować się tylko w Galicji, za austriacką granicą, bo w Rosji moskiewski despotyzm bezlitosnym zakazem języka ukraińskiego niszczył jakiekolwiek wydawnicze ukraińskie nadzieje. A Krymski swoje plany budował, jak pisał swojemu nauczycielowi z Kolegium Hałahana Pawłowi Żyteckiemu, orientując się wyłącznie «na ukraińską sprawę». *** Jakim naprawdę skomplikowanym był proces kulturowej wymiany między Ukraińcami, rozgraniczonymi imperialnymi granicami, podam przykład, który dotyczy obojga: i Łesi, i Krymskiego. Ten fakt wydarzył się dwa lata przed pierwszym listem Łesi. W kwietniu 1893 r., wysławszy Mychajłowi Pawłykowi pieniądze, Krymski pisze, żeby Pawłyk mu kupił «Księgę pieśni» Heinego w przekładzie Łesi Ukrainki oraz Stawyskiego. Dalej cytuję tekst listu Krymskiego: «…chyba przyjdzie się Wam wypisać ze Lwowa i wysłać mi w kopercie (poleconym)... Ceny «Księgi pieśni» ja nie znam dokładnie, nie wiem tak samo, ile będzie kosztować przesyłka jej ze Lwowa do Kołomyi i z Kołomyi tutaj…». Po tych pocztowych detalach widać, jak niewiarygodnie ciężko poruszała się ta «ukraińska sprawa». Ale też widzimy na tym przykładzie, jakie interesy łączyły bohaterów tego wywiadu. A co najważniejsze, z jakim niecierpliwością Krymski czekał na swoje zamówienie – «Księgę pieśni» Heinego w przekładzie Łesi Ukrainki. Oczywiście, Krymski zachwycał się twórczością Heinricha Heinego, z czasem sam będzie tłumaczył poezję z «Księgi pieśni», jednak wtedy po prostu chciał widzieć i słyszeć przekład Łesi. Bo znał ją już jako poetkę. Słyszał jej przenikliwe słowo i rozumiał wszystkie jej intonacje oraz podzielał idee. A zwłaszcza tę najważniejszą, która skłoniła Łarysę Kosacz do jej konkretnego antyimperialnego, a dokładniej antymoskiewskiego czynu. Kto jak kto, ale Krymski, on żył w Moskwie, którą nazywał «obczyzną» – najgłębiej uświadomił sobie, że Łesia nie pomyliła się z historycznym wyborem swojego poetyckiego imienia. I o tym też trochę później. Ale przed tym, jak wrócić do sprawy Drahomanowa, – mikro epizod z biografii Krymskiego. Ten historyczny fakt dla mnie zaświecił się dawno, w moje studenckie lata. W Dziale Rękopisów byłej Biblioteki Publicznej AN USRR natrafiłem na wyraźny kaligraficzny zapis, wyprowadzony 26 lipca 1890 roku ręką Krymskiego w notatniku: «Nie zdradzę ja ciebie, Ukraino, twój ja na wieki». W swoich dziewiętnastu latach Krymski złożył dla samego siebie przysięgę. Moment, kiedy ja, też dziewiętnastoletni, trzymałem w swoich rękach jego notatnik, pamiętam do dziś. Wybaczcie za liryczną dygresję, ale mówiłem tutaj tylko o prawdziwym odczuciu tego, co oznaczało dla Krymskiego pojęcie «ukraińska sprawa». Wreszcie przechodzimy do polemiki z Drahomanowem. *** Wybiegając naprzód, powiem, że rówieśniczka Krymskiego Łesia Ukrainka widziała w tych zaplątanych polemicznych perypetiach absolutnie tragiczny dla Krymskiego charakter. Trzymając wtedy w rękach pierwszy list od Łesi, Krymski jeszcze nie wiedział, że ona, Łesia, niedługo przed śmiercią Drahomanowa, z powodu tej jego polemiki wyraziła bardzo konkretną i krótką myśl w liście do swojego wuja: «Zjedli chłopca, schrupali z duszą!». Tak scharakteryzowała ona skutki współpracy Krymskiego z redakcją czasopisma «Prawda». A sam Drahomanow, pisemnie zwracając się do współpracowników czasopisma z pytaniami różnego charakteru, wyraził także krótkie rozważanie dotyczące «moskiewskiego korespondenta «Prawdy», czyli Krymskiego, zauważając, że Krymski, rzekomo, «przedstawia sobą człowieka szczerego, tylko bardzo źle poinformowanego». Bezsprzecznie, Krymski był wdzięczny Drahomanowowi za taktowną formę uwagi. Szczęśliwy finał historii z polemiką Krymskiemu zapewnił Iwan Franko. A było tak: listem z Moskwy Krymski poprosił Frankę, aby zaniósł do redakcji czasopisma «Prawda» nowy artykuł, ale już z przeciwnymi sądami Krymskiego na temat oceny poglądów społecznych Drahomanowa. Z czasem Krymski wyjaśniał, że uciekł się do takiej «reżyserii», aby Franko jako pierwszy dowiedział się, że Krymski radykalnie zmienił swój pogląd na poglądy polityczne Drahomanowa. Franko wtedy mężnie wykonał prośbę Krymskiego. Osobiście odwiedził «Prawdę», organ prasowy partii «narodowców», która ostro krytykowała politykę partii radykalnej, kierowanej przez Frankę. W liście z 2.11.1891 roku Krymski przyznaje się France: «Aż wstyd mi wspominać, jak ja wtedy, bojąc się zostać »zdrajcą« (ma na myśli sprawę ukraińską – L. M.), rzuciłem się do pisania artykułów do »Prawdy«, jak rzucałem się na Drahomanowa, na Wasze czasopismo!». I podsumowuje: «…Nie popełniałem błędów z rozmysłem: »Jeśli się myliłem kiedy, to myliłem się uczciwie«, – powiem słowami Panasa Myrnego». Korespondencja Franki wpływała na kształtowanie się postaw światopoglądowych młodego Krymskiego. Na obszerne listy Franko nie szczędził Krymskiemu czasu. Jeden z takich listów Franki stał się drogowskazem dla przyszłego uczonego i poety (cytat długi, ale warty naszej skupionej uwagi): «Nie wiem, czy nie wyda się Panu niestosowne i to, co powiem, ale powiem to tylko dlatego, że szczerze szanuję Pana talent pisarski, i dlatego wołam do Pana: zostaw Pan na jakiś czas politykę, póki dokładniej nie poznasz ludzi i okoliczności, póki nie rozwikłasz tego, co dzieje się za kulisami, na których namalowane są wszelkie »narodowe świętości«. Piszę to Panu jako człowiek, który w swoim życiu narobił głupstw i błędów, właśnie przez to, że nie sprawdziwszy brodu, rzucał się w wodę i dopiero później przekonywał się, że to nie woda, a po prostu kałuża. Dlatego śmiem radzić Panu: pisz Pan wiersze, tłumacz Hafiza, Saadiego i kogo chcesz, – tym zdobędziesz sobie imię i szacunek w literaturze». Krymski, jak wiadomo, posłuchał tych słów. Ale do tego musi jeszcze upłynąć sporo czasu. *** A póki co, przemyślmy psychologicznie ciężką dla Krymskiego prawdę, która oparzyła mu duszę, gdy otrzymał list Łesi jako obiecujący symbol przyszłej przyjaźni między nimi. Jasna sprawa, Krymski rozumiał, że o jego polemicznych stosunkach z Drahomanowem Łesia nie tylko wszystko wiedziała, ale i omawiała tę sytuację ze swoim rodzonym wujem. W liście do Drahomanowa Łesia zauważa, że «narodowcy» doprowadzili (dalej jej słowa) «bardzo utalentowanego poetę, który kiedyś pisał bardzo porządne wiersze liryczne i humorystyczne, do tego, że on teraz rymuje wąskocyklopie tendencje i z armat do wróbli strzela». Na szczęście Krymski z jego wrażliwym charakterem wtedy nie wiedział o tym liście Łesi do Drahomanowa. W tym czasie Krymski nie tylko podzielał poglądy społeczne Łesi, ale i sam starał się żyć według imperatywów jej manifestu walki o godność ludzką i narodową – «Contra spem spero!». Oboje wierzyli w Ukrainę. Łesia – dzięki rodowym korzeniom Kosaczów i Drahomanowów. Odziedziczyła szczególny wpływ matki – Ołeny Pcziłki oraz swojego rodzonego wuja, brata matki, Mychajła. Drahomanow, jak widzimy, miał również niezapomniany wpływ także na rówieśnika Łesi, Krymskiego. *** A teraz przejdźmy do głównej istoty pierwszego listu Łesi do Krymskiego. Uzasadniwszy niełatwe ówczesne ukraińskie problemy wydawnicze, Łesia informuje Krymskiego o kłopotach organizacyjnych związanych z wydaniem dzieł Drahomanowa. Przede wszystkim chodzi o uporządkowanie, prawdopodobnych wydawców oraz poszukiwanie na to środków. I radzi się Krymskiego, jak praktyczniej zorganizować tę sprawę, ponieważ spuścizna naukowa nieboszczyka jest rozproszona za granicą i jest niełatwa ze względu na wymogi cenzury. Łesia uzasadnia dwa różne warianty, jednak oba sprowadza do jednego wniosku: «…lepiej, gdybyśmy mogli prowadzić tę sprawę zupełnie sami, bez pomocy galicyjskich rąk, bo…», – i nie dokończyła frazy, uściślając urwaną myśl tak: «…tym razem niech obejdzie się bez wyjaśniania przyczyn. I w ogóle, gdybyśmy mogli i za granicą posługiwać się »swoimi«, a nie »cudzymi« rękami, to byłoby najlepiej. Chciałoby się z Panem dokładniej porozmawiać na ten temat, ale niech tam, może kiedyś potem. Ja to jeszcze nie wiem, czy do myśli Panu ta korespondencja ze mną. W każdym razie, towarzyszu, wierzcie mojej najszczerszej szacunkowi i przychylności do Was. L. Kosacz». A niżej – w nawiasach dopisała: «Łesia Ukrainka – jeśli, może, Wam to bardziej znane imię». Niby formalne uściślenie, jednak ta dopiska skłania do dalszych rozmyślań nad listem. Więc co oznaczało dla Krymskiego to jej, jak powiedziała, «imię»? Na rok przed tym listem Łesi ukazał się jej pierwszy zbiór poezji «Na skrzydłach pieśni», wydany za austriacką granicą, w Galicji. Na okładce tytułowej książki już to «imię» jasno świeciło. Łesia jeszcze wcześniej podpisywała poszczególne swoje poezje tym «imieniem», dlatego Krymski jasno rozumiał prawdziwą perspektywę tego znaczącego dla Ukraińców imienia. A po pojawieniu się jej pierwszej książki «Na skrzydłach pieśni» przekonał się: Łesia Ukrainka śmiało wchodziła w historię literatury ukraińskiej jako wielka Ukrainka. Przynajmniej dla ówczesnego Krymskiego było to oczywiste. Dlaczego nietrudno zgodzić się z takim przypuszczeniem? Bo Krymski wtedy gruntownie badał światowy proces literacki. Studiował historię kultury europejskiej i pogłębienie badał problematykę orientalistyki w kontekście ukrainistyki. Opanował kilkadziesiąt obcych języków, aby zdobyć bezpośredni, bezpośredni dostęp do oryginałów światowej klasyki. Poeta, prozaik, tłumacz, literaturoznawca, orientalista, uczony-komparatysta, który szeroko zaczął stosować swoją wiedzę w kompleksowym badaniu porównawczym tekstów na gruncie językoznawstwa, w szczególności w swoich rozprawach naukowych z historii języka ukraińskiego. Posłuchawszy rady Franki, świadomie unikając «polityki», Krymski zdobył wyjątkową wiedzę naukową.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

oraz unikalne doświadczenie kulturowe. Jako niezawodny i równorzędny przyjaciel w relacjach z Franką, Krymski kontynuował z nim współpracę. A Franko szczerze i dalej nieustannie zachęcał go do pracy twórczej, kierował Krymskiego ku najciekawszej tematyce utworów literatury światowej. Franko chętnie brał na siebie wszelkie kłopoty wydawnicze, gdy trzeba było publikować przekłady Krymskiego. Czynił uwagi, dawał konkretne wskazówki, wreszcie dzielił się przemyśleniami o którymkolwiek ze wschodnich poetów, z twórczością których Franko zapoznawał się w niemieckich przekładach. Dlaczego tak uporczywie podkreślam znaczenie lekcji twórczych Franki dla Krymskiego? Ponieważ wszystko, co właśnie tutaj stwierdzono jako wynikowy twórczy skutek przyjaźni Krymskiego z Franką, zobaczymy w analogicznym wariancie – w relacjach Łesi z Krymskim. Tak jak Franko dla Krymskiego, tak samo będzie bezinteresownie wspierał Krymski proces twórczy Łesi Ukrainki. Będzie konsultował, gdy u Łesi pojawi się potrzeba coś doprecyzować lub znaleźć jakieś konkretne szczegóły historyczne. Łesia zawsze wsłuchiwała się w jego rady dotyczące pogłębienia zamysłu autorskiego, napełnienia utworu dramatycznego prawdziwym materiałem źródłowym, charakterystycznym dla epoki historycznej. W takich konsultacjach Krymski był dla niej niezastąpionym pomocnikiem. W jednym z listów do Krymskiego Łesia z tej okazji zastosowała nawet samoironię: „…Światowe tematy biorę, a ABC nie znam: jak trzeba mówić po hiszpańsku: DolOres czy DolorEs (hiszpańskie imię żeńskie)… Czy nazywają „donna”, czyli „doña”, także dziewczęta, czy tylko zamężne? Ot, Wy zapewne wszystko to wiecie, a ja – „nieedukowana”! Zresztą, to i nie dziwne – ja samouk, a Wy profesor, i zapewniam siebie, że mi nie wstyd”. „Kamienny gospodarz”, „W katakumbach” oraz inne dramatyczne utwory Łesi – ogrzane zainteresowaną uwagą Krymskiego. Krymski całym swoim sercem odczuwał siłę piękna talentu Łesi. Miał wyjątkowe zainteresowanie twórczością Łesi. *** Życie Łesi Ukrainki było dla Krymskiego przykładem wyczynu. Może dlatego tak się ze sobą zżyli, ponieważ ich losy były bardzo podobne. Poetka nazywała Krymskiego pobratymcem, dedykując mu jeden ze swoich najlepszych poematów dramatycznych „W katakumbach”, którego zamysł powstał pod wpływem listów Krymskiego. Stał się dla Łesi Ukrainki towarzyszem, o którym często mówiła: „Dobry i uważny przyjaciel, który umie szanować i moich przyjaciół, i moją przyjaźń”. Przez cały czas ich znajomości tylko raz udało im się spędzić kilka dni razem. Było to jesienią 1903 roku na Kaukazie, gdzie „Łesia musiała się leczyć”, dokąd razem z nią pojechał także Krymski. To krótkie wspólne przebywanie na Kaukazie jeszcze mocniej umocniło ich przyjaźń. A w duszy Krymskiego pozostawiło głęboki ślad na całe życie… Nie ma się co do tego wątpliwości, gdy widzi się, jak do dziś żyją w ich spuściźnie epistolarnej nieukrywane wzajemne głębokie uczucia między nimi oraz ich wspólne uczucie do sprawy, która łączyła ich wysiłki i której się poświęcili. Przytoczę fragment listu Łesi (9 lutego 1906 r. Kijów). Zwróćmy uwagę na psychologicznie wyrafinowaną samoanalizę własnego czynu i to, jak Łesia osiągnęła cel, by wyrazić utajnioną prawdę: „Ja byłam napisała do Was wtedy, gdy za wami dopiero co zamknęły się nasze drzwi, a potem rozmyśliłam się wysyłać ten list i zniszczyłam go, a szkoda – ja bym go teraz wysłała”. Myślę, że to błyskotliwa scena epistolarna. Ale jaka dramaturgia tego faktu? Dlaczego Łesia zniszczyła to, czego wkrótce tak żałuje? Staje się jasne z następnej frazy: „Zresztą, część jego (czyli listu – L.M.) Wy sami teraz napisaliście, – tak, rzeczywiście, Wy zupełnie powtórzyliście moją myśl (i nawet niektóre słowa) o tym ostatnim spotkaniu, mimo że nie czytaliście mojego listu”. Oczywiście, kluczowe są tu słowa „spotkanie” i „myśl”. A między wierszami – uczucie… *** A oto fragment z innego kijowskiego listu, gdzie Łesia wyobraża sobie możliwe spotkanie jako wielkie dla niej wydarzenie: „… chciałam Wam powiedzieć, że ja jeszcze tutaj i, może, Wy zastaniecie mnie, jadąc do Moskwy, jeśli wstąpicie do naszego domu… Wtedy ja, może, bym „demonstrowała” Wam „Kasandrę”, choć nie całkiem wykończoną, jeśli Wy jesteście zdolni cierpieć taką „lektrycę”, jak ja, bo ta nieszczęsna prorokini do tej pory ma taki wygląd, jakby dopiero co wyrwała się z trojańskiej ruiny, tak że rodząca matka może zawyć jak pies nad poszarpanym stanem swojej nieszczęsnej córki”. Poetka zawsze wspominała ich spotkania nie bez wzruszenia. Po kilku latach, w liście, wyznała Krymskiemu: „Ja jakoś często wspominam te chwile na dworcu, jak Wy wyjeżdżaliście…” – pisała ona, i, urwawszy myśl, pospiesznie zakończyła: „No piszmy do siebie z obczyzny na obczyznę”. Ale minie jeszcze pół dekady, i ona znów powróci do tej rozmowy: „Wasze słowa na tyfliskim peronie ja dobrze słyszałam i myślałam: “Po co ten szczery człowiek tak męczy siebie z własnej woli?” Ja i teraz nie rozumiem, co dokładnie przeszkadzało nam wtedy częściej i dłużej się widywać?”. I w końcu tego listu prosi ona „swojego pobratymca”, aby znalazł czas na to, by ją odwiedzić, „właśnie przyjechać, a nie przelotem wpaść, jak to zwykle”. Ale zaraz wątpi: „Oto ja zapraszam Was w gościnę, a czy odmierzono mi tyle życia. Żebym mogła doczekać się takiego święta?”. Tego „święta” ona się nie doczekała. I najważniejszą przyczyną tego, że oni więcej się nie spotkali, było, najwyraźniej, to, że oboje… po prostu nie mieli na to spotkanie czasu… Schorowana poetka każdą sekundę swojego krótkiego życia oddawała poezji i utworom dramatycznym. I niesamowicie cieszyła się, że ma czym pochwalić się Krymskiemu: „…„Pieśń leśną” moją Wy, zapewne, już czytaliście. Ja mam za nią wiele komplementów, jak jeszcze za żadną inną rzecz nie miałam. Czy to znaczy, że ona jest czegoś warta, czy tylko, że ona jest „dostępna”, – nie wiem. Słyszę, chcą ją wystawiać na scenie, ale co z niej tam wyjdzie?.. Zapewne, o tym lepiej nie myśleć”. Najwyższe emocje, które zdobywała w wyczerpującej pracy twórczej, adresowała do niego bez żadnych zastrzeżeń, bo ufała: „.. oto przedwczoraj skończyłam rozpoczętą już po Wielkanocy nową rzecz, ale jaką!.. Boże, przebacz mi i zmiłuj się! Ja napisałam „Don Juana”!.. Tego samego, „wszechświatowego i światowego”, nie dając mu nawet żadnego pseudonimu. Prawda, dramat (znowu dramat) nazywa się „Kamienny gospodarz””. Podzieliwszy się z Krymskim radością z zrealizowanej po filozoficznemu złożonej idei, zawiadamia go o głównej okoliczności: „Tylko o tym jeszcze nikt z moich znajomych nie wie, oprócz Was, i ja proszę Was NIKOMU o tym nie mówić, póki ten „Kamienny gospodarz” nie wyjdzie w druku. Niech to będzie „niespodzianka” dla czytelników i krytyków. Wy widzicie, ja zaczęłam „gonić za efektami” – czy nie jest to oznaka upadku?”. Oczywiście, Krymski rozumiał, że właśnie w tym okresie Łesia osiągnęła swój twórczy zenit. Ale nie mógł wiedzieć, jak krótkim będzie życiowy odcinek jej zenitu. Sam zaś Krymski z głową zanurzył się w naukę. On prawie wcale nie wychodzi ze swojego gabinetu, unika jakiegokolwiek otoczenia, gorączkowo pracuje bez odpoczynku. Liczba jego unikalnych badań naukowych sięga astronomicznych liczb, pojawiają się gruntowne prace z arabistyki i turkologii, napisane językami tych narodów, a także ukraińskim i rosyjskim. Jednocześnie pracuje też na niwie rodzimej nauki, o jego pracach Łesia wypowiadała się takimi słowami: „Wie Pan, kocham Pana prace naukowe… Kocham ich styl, ich ton. Gdzie znikają Pana nerwy, kiedy pisze Pan takie rzeczy? Tak jakby był Pan antycznym, zrównoważonym ciałem i duchem Hellenem, gdy je Pan pisze. Taki koloryt widziałam tylko na Akropolu!”. przez stulecia poniżali nasz ojczysty język. Iwan Franko, w Galicji, która była wtedy pod panowaniem Austro-Węgier, powie o wielkiej sile twórczego geniuszu o imieniu Łesia Ukrainka: „Od czasu szewczenkowskiego »Pochowajcie i wstawajcie, kajdany zerwijcie« Ukraina nie słyszała tak silnego, gorącego i poetyckiego słowa, jak z ust tej słabowitej, chorej dziewczyny”. Lubił przesyłać jej swoje książki. A ona się nimi zachwycała: „A za książkę wielkie dzięki – kocham takie rzeczy, nie zważając, a może właśnie dlatego, że sama niczego podobnego złożyć nie mogę”. Czasami, troszcząc się o jego oczy, delikatnie prosiła: „tylko przyszło mi do głowy, czy nie powinien Pan trochę zostawić arabistyki, dla oszczędzenia oczu, i wziąć się do jakiejś takiej historii, która nie wymagałaby czytania tak oślepiających materiałów, jak te arabskie”. Ponad stulecie ta prawda pozostaje aktualna. Ale nawet Franko (i tylko dlatego, że był tym Ukraińcem, który żył pod austriackim, a nie moskiewskim reżimem), nawet z jego ciężkim więziennym austriackim doświadczeniem i wrodzoną wrażliwością na nieakceptowanie jakichkolwiek przejawów despotyzmu, nie mógł wtedy odczuć do końca, jaką nieśmiertelną siłę zakodowała ta, jak powiedział, „słabowita, chora dziewczyna”. Tym imieniem Łesia naznaczyła nam wszystkim na wszystkie czasy otwartą formę walki o utwierdzenie Ukrainy w Ukrainie. Wzywała nas we wszystkich czasach do stawiania oporu zuchwałemu niszczeniu ukraińskości. Krymski pisze artykuły do encyklopedii, gdzie prowadzi działy bliskowschodnie. Spod jego pióra wychodzą setki recenzji i rozpraw z zakresu literatury zagranicznej, które, choć małe objętościowo, treściowo były znaczące i miały niebagatelne znaczenie. Jednocześnie pracuje też na niwie rodzimej nauki. Krymskiemu należy się jedno z czołowych miejsc wśród ukraińskich folklorystów, badaczy twórczości ludowej, ukraińskiego językoznawstwa oraz historii literatury, filologii słowiańskiej itp. Na tamten czas czekiści niemal całkowicie zniszczyli go jako uczonego, a nad żywą duszą kontynuowali znęcanie się. Mykołę Łewczenkę podczas przesłuchań torturami nie zmuszono, aby zeznawał przeciwko swojemu przybranemu ojcu, że Krymski to wróg ludu. Dlatego Krymskiego nie rozstrzelano na początku lat trzydziestych. Kiedy rozpoczęła się II wojna światowa, aresztanta Krymskiego wywieziono ze Zwinogródki do Kazachstanu. W drodze do egzekucji poraża jego ludzka odwaga, z jaką aresztant Krymski zniósł tortury na trasie do obozu koncentracyjnego. I porażający jest także unikalny fakt „czekistowskiego miłosierdzia”: Krymskiego żywego wyrzucili na stos martwych zamarzniętych trupów… Aby nie męczył się głodem. Aby szybciej nadeszła śmierć, bo, jakoby, wszystko jedno trzeba będzie tam wyrzucić i długo czekać wiosny… Aż rozmarznie ziemia, kiedy łatwiej kopać dół. Żeby wszystkich zamęczonych więźniów politycznych wreszcie, w jednej mogile, razem pochować. Po śmierci Łesi w losie Krymskiego przeżyte przez niego wydarzenia dzielą się na dwa etapy: ukraiński i radziecki (poprawnie – sowiecki). Granicę między nimi trudno uchwycić. Ukraińską rewolucję uczony nie tylko poparł, ale i aktywnie przyłączył się do walki o jej zwycięstwo. Przeniósł się z Moskwy do Ukrainy, gdzie razem z W. Wernadskim stanął na czele Ukraińskiej Akademii Nauk Państwa Ukraińskiego. Ale wiek Państwa Ukraińskiego był, jak teraz wiemy, bardzo krótki… Przysięgi Ukrainie Krymski nie zdradził, choć tego wymagał moskiewski reżim, który powrócił do Ukrainy i wobec Krymskiego stał się bezlitosny. O ostatnich ziemskich dniach Krymskiego wspomnimy za chwilę, ale później. Nadszedł czas podsumowania rozważań, które prześladowały nas przez cały czas trwania biograficznego dramatu od momentu jego zawiązania. W finale listu Krymski przeczytał w nawiasie dopisek: „Łesia Ukrainka – jeśli, może, Panu to bardziej znane imię”. W Zwinogrodzkim muzeum, gdzie znajduje się pokój pamięci Krymskiego, przechowywane jest jego zaświadczenie o orderze „Czerwonego Sztandaru Pracy”. A niedługo przed aresztowaniem, w swojej autobiografii do Socabezu, argumentując konieczność przyznania emerytury, Krymski, wstydliwie opisując swoją ciężką sytuację materialną, użył słowa orderowiec jako głównej cechy swojej biografii. Gdzie ten jego order? Nikt nie powie. A biografię właśnie wspomnieliśmy. P. S. Ahatanhel Krymski pod swoimi publikacjami czasami oznaczał adres: Zwinogródka na Kijowszczyźnie. Czy my, obecni Ukraińcy, choćby w kolejną rocznicę urodzin Łarysy Kosacz jesteśmy zdolni uświadomić sobie historyczną konieczność pojawienia się imienia – Łesia Ukrainka? Jak na współczesnym poziomie rozumieć, co oznaczał historyczny czyn Łesi wtedy i jakie ma on dla nas znaczenie obecnie? W ówczesnym moskiewskim imperium, na ukraińskiej ziemi, obcy pozbawili nasz lud prawa nazywania się Ukraińcami, nazywając nas Małorosjanami, Pomnik Łesi Ukrainki w tymczasowo okupowanej Jałcie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Romantyczna historia na stołecznej scenie

W Operze Kijowskiej (Kijowskim Miejskim Akademickim Teatrze Opery i Baletu) Eduard Owczarenko. Legenda opowiada o dziewczętach-wili, które zostały zdradzone przez swoich narzeczonych i zmarły przed ślubem, a następnie zamieniły się w mściwe i bezlitosne duchy. Choreografia Jeana Corallego, Julesa Perrota i Mariusa Petipy. Balet uważany jest za jedno z najwybitniejszych dzieł epoki romantyzmu. – Pomysł tej inscenizacji należy do głównej baletmistrzyni naszego teatru, zasłużonej artystki Ukrainy Tetiany Borowyk – opowiedział Petro Kaczanow, dyrektor – kierownik artystyczny Opery Kijowskiej, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. – Przyszła do mnie i powiedziała: „Przywróćmy «Giselle» na naszą scenę”. Oczywiście mamy ograniczenia finansowe, by wypuszczać premiery. Ale poparłem tę inicjatywę i zrobiliśmy wszystko, co możliwe, aby premiera odbyła się w 2025 roku. Tetiana Wasyliwna to profesjonalna i odpowiedzialna osoba. Przyjemnie mi się z nią pracuje. Prawdopodobnie balet jest jednym z tych warsztatów twórczych, które są bardzo chwiejne w obecnych warunkach. Dzieje się tak dlatego, że balerin i artystów baletu potrzebuje dziś cały świat, wszystkie teatry operowe, w tym narodowe. Trzeba oddać sprawiedliwość Tetianie Borowyk, że jako główna baletmistrzyni, mimo wszelkich przeszkód i sytuacyjnych problemów, które pojawiają się podczas pełnoskalowej wojny, utrzymuje zespół baletowy w formie. Nieustannie uzupełnia go nowymi artystami. Uważam, że mamy dość profesjonalny i konkurencyjny zespół baletowy. Choćby nie wiem jak trudno było artystom naszego baletu, bardzo przyjemnie im się pracuje w zespole teatru, gdzie panuje dobra i żywa atmosfera. Ale z drugiej strony szukają możliwości otrzymywania wyższej pensji. I to jest całkowicie naturalne. Staram się ich w każdy sposób wspierać. Próbuję, jeśli to możliwe, dawać dodatki, premie. Powtórzę się, na wielkie szczęście mamy dobry i profesjonalny zespół. I uważam, że spektakl wyszedł całkiem przyzwoity. Co do planów. Najpierw planowaliśmy wypuścić rock-operę „Jesus Christ Superstar” w kwietniu-maju. Ale problem w tym, że na wystawienie wszystkich swoich premierowych spektakli musimy sami zarabiać środki. Wypadła nam trasa koncertowa po Europie na dwa miesiące, która zaczyna się 6 lutego. Mamy nadzieję podczas tych występów zarobić środki na nową inscenizację. Dlatego najprawdopodobniej premiera odbędzie się w czerwcu na zamknięcie sezonu teatralnego. Oprócz tego planujemy w tym sezonie wystawienie jeszcze jednej klasycznej opery. Jeśli wszystko się ułoży, nasi widzowie całkiem niedługo dowiedzą się, jakiej właśnie. W planach jest także wystawienie opery Julija Mejtusa „Jarosław Mądry”. Ma to być spektakl z rozmachem. I marzę, aby jego premiera odbyła się na placu Sofijskim i była poświęcona naszemu Zwycięstwu. – Moje pierwsze dziecięce wrażenie z baletu „Giselle” to zachwyt – wspominała Tetiana Borowyk, baletmistrzyni-inscenizatorka spektaklu, główna baletmistrzyni teatru, zasłużona artystka Ukrainy. – W telewizji działo się coś niezwykle pięknego – białe suknie, wspaniała muzyka. Już wtedy na podświadomym poziomie czułam, że to coś niezwykłego. Z czasem „Giselle” stała się jednym z moich najbardziej ulubionych spektakli. Poprzednią inscenizację baletu „Giselle” w Operze Kijowskiej zdjęto z repertuaru około pięć lat temu. Dawno chciałam, aby afisz naszego teatru znów uzupełnił ten niezwykle piękny, liryczny i zarazem dramatyczny spektakl. Dla mnie, jak i dla wielu innych, to wzorzec romantycznego baletu. Przywrócenie „Giselle” do repertuaru zaproponowałam dyrektorowi naszego teatru Petrowi Kaczanowowi. Jestem niezwykle wdzięczna, że poparł mój pomysł. Denerwowaliśmy się, i on, i ja, czy nasi młodzi artyści opanują taki materiał. Opierając się na opiniach tych, którzy widzieli spektakl, uważam, że poradzili sobie i bardzo się z tego cieszę. W pracy nad spektaklem, jak zawsze, najpierw uczyliśmy się materiału, potem dopracowywaliśmy stylistykę spektaklu. „Giselle” jest bardzo ciekawa tym, że pierwszy akt jest obyczajowy, wydarzenia dzieją się na wsi. A drugi – romantyczny, mistyczny, pokazany jest zupełnie inny świat. I wszystko to trzeba było koniecznie odtworzyć w ruchach i przekazać nastrój. W pierwszym akcie, który w zasadzie składa się z momentów gry aktorskiej, dużą uwagę poświęcaliśmy mizanscenom. Chciałam, żeby nie było sztuczności, żeby wszystko było naturalne, dynamiczne, emocjonalne. Żeby widz na sali przeżywał razem z artystami tę historię. Sama praca nad spektaklem trwała od początku września do końca listopada. Wśród wykonawców głównych partii w naszym spektaklu są młodzi artyści Kateryna Mykłucha i Danyjił Paszczuk. Oni już tańczyli główne partie w „Giselle”. A druga para – zasłużona artystka Ukrainy Oksana Bondarenko i Jewhen Łohwynenko – miała szczęście po raz pierwszy zmierzyć się z partiami Giselle i Alberta w tym balecie. Przygotowując się do premiery, odnowiliśmy dekoracje, które były w poprzednim spektaklu. Stworzył je znany scenograf Wiaczesław Okuniew, który swego czasu zaprojektował wiele spektakli w Narodowej Operze Ukrainy. Szkice kostiumów stworzyła artystka naszego teatru Marija Hrabczenko. Pracowaliśmy z nią w ścisłym kontakcie nad kostiumami, aby harmonijnie połączyły się z dekoracjami, aby odpowiadały stylowi tamtych czasów. Chciałam, żeby spektakl odpowiadał stylistyce połowy XIX wieku, kiedy został wystawiony po raz pierwszy. Jak dla mnie, wszystko wyszło bardzo udanie. Jestem zadowolona z tego, jak wyglądają kostiumy, są pastelowe, przyjemne dla oka. Przede wszystkim jestem wdzięczna Petrowi Fedorowyczowi, naszemu dyrektorowi, który w tak trudnym czasie znajduje środki. Rozumie, że na dzień dzisiejszy sztuka jest niezwykle ważna dla obywateli naszego kraju. Widzowie w teatrze odrywają się od strasznej rzeczywistości, napełniają się emocjonalnie. Czuję to po sobie. Kiedy spektakl kończy się udanie, to wychodzisz z teatru z takim napełnieniem, taką nadzieją, że wszystko będzie dobrze, że dobro zwycięży i wszystko w naszym kraju się odnowi. Jesteśmy silni i inaczej po prostu być nie może! Mieliśmy wspaniały tandem z dyrygentem-inscenizatorem Serhijem Hołubnyczym. On doskonale czuje emocjonalne napełnienie muzyki. Czuje, jak trzeba zagrać, dobiera tempa pod każdego wykonawcę. Artysta na scenie całkowicie zależy od dyrygenta. Bo choćbyś nie wiem jak się przygotowywał, jeśli tempo jest niewygodne albo orkiestra nie daje emocjonalnego napełnienia, przegrałeś, nie zatańczyłeś tak, jak mogłeś. Wielką pracę wykonali baletmistrzowie-repedytorzy Oksana Chamrowska i zasłużony artysta Ukrainy Kostiantyn Winowoj. Sama bym nie dała rady, bo materiał jest niemały, nieprosty. Razem we troje robiliśmy tę wspaniałą sprawę. Mamy taki zawód, że praca nad każdym spektaklem trwa bez końca. Będziemy coś udoskonalać, pogłębiać emocjonalnie i technicznie, bo tylko tak życie spektaklu trwa dalej. Jestem pewna, że ten balet będzie żył. On już żyje prawie dwieście lat. W naszej wersji też pożyje, daj Boże! Zawsze cieszymy się, widząc pełną salę widzów. Bo wszystko, co robimy, każdy dzień naszej pracy – jest dla widza. Czujemy wielkie szczęście, kiedy widzimy widza napełnionego pięknymi emocjami. – Pierwsze spotkanie z baletem „Giselle” miało miejsce w dzieciństwie, właśnie wtedy po raz pierwszy zobaczyłam ten spektakl – wspomina Oksana Bondarenko, wykonawczyni partii Giselle, zasłużona artystka Ukrainy. – A już potem, kiedy uczyłam się w szkole baletowej, często chodziłam na ten balet i „Giselle” zawsze wywierała na mnie niezatarte wrażenie. Oczywiście, chciałam tańczyć w tym balecie, jak zapewne każda dziewczynka, która uczy się tej dziedziny sztuki. Przyznam, że nie ma takiego spektaklu baletowego, w którym nie chciałoby się zatańczyć. Partię Gizeli zaproponowała mi Tatiana Wasyliwna Borowyk. Pierwszym uczuciem było szczęście, potem – strach. Przeżywasz, czy wyjdzie, czy nie wyjdzie. W końcu to jeden z najsłynniejszych baletów. A partia Gizeli jest niezwykle trudna – trudna nie tylko pod względem technicznym, ale także pod względem obciążenia emocjonalnego. Jestem przekonana, że artysta baletu musi mieć talent aktora dramatycznego. Szczególnie trudna w „Gizeli” pod względem emocjonalnym jest scena obłędu, którą kończy się pierwszy akt. Zabiera ona tyle sił, że nie wyobrażasz sobie, jak przejdziesz do drugiego aktu. Wszystkie swoje role zawsze przepuszczam przez siebie. Moja bohaterka jest bardzo kochająca, delikatna. Nie jest taka jak wszyscy, jest inna. Gizela bardzo kocha Alberta, być może dlatego, że on również nie jest taki jak wszyscy. Właśnie ta miłość – miłość ofiarna – pomogła jej uratować Alberta przed śmiercią. Nasz spektakl powstawał w poszukiwaniach. Poszukiwanie gestów, poszukiwanie emocji, tworzenie wizerunku – na to poszło wiele czasu. Razem z partnerem Jewhenem Łohwynenką podczas pracy nad spektaklem staraliśmy się przestrzegać klasycznych kanonów – poprawnego wykonania techniki baletowej, szlifowaliśmy każdy ruch i każdą pozę. Uważnie słuchaliśmy rad i staraliśmy się uwzględniać wszystkie uwagi naszego baletmistrza oraz naszych pedagogów. Przyznam, że bardzo pomagał nam humor. Uważam, że zrobiliśmy wszystko całkiem nieźle. Mojego partnera Jewhena Łohwynenkę po prostu uwielbiam. (Uśmiecha się). Jewhen jest utalentowany, mądry, głęboki, empatyczny. Z nim jest bardzo komfortowo. Zawsze staramy się zrobić tak, żeby było wygodnie obojgu. I, znowu, humor. Jeśli nie wychodziła jakaś scena, to śmialiśmy się, ale potem wszystko znajdowaliśmy. Uważam, że wyszedł dobry tandem. Sądzę, że widz nam wierzy. Życzę Jewhenowi w jego życiu twórczym jeszcze wielu głównych partii w nowych spektaklach. Nasza praca nad spektaklem „Gizela” będzie trwała, bo praca artystów baletu to ciągła praca nad sobą, gdyż doskonałość nie ma granic. Zdjęcie ze strony teatru odbyła się premiera baletu „Gizela” francuskiego kompozytora Adolphe'a Adama, libretto Henriego de Saint-Georges'a, Théophile'a Gautiera oraz Jeana Corallego według legendy, którą przekazał Heinrich Heine.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Nasi Bohaterowie piszą dziś historię

Maria POROCH, członkini Klubu Inteligencji im. I. Pelipejka oraz RO «Proświta» Tak nazywał się rejonowy konkurs recytatorów współczesnej poezji wojennej im. Bohatera Ukrainy Maksyma Jemca, przeprowadzony z inicjatywy jego rodziny — matki Nadiji Walentyniwny, babci Marii Hryhoriwny, dziadka Walentyna Petrowycza Jemców. Wsparły go rejonowa administracja wojskowa oraz rejonowa organizacja Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Konkurs miał na celu kształtowanie patriotyzmu za pomocą słowa literackiego, świadomości narodowej, wartościowego stosunku młodego człowieka do społeczeństwa i państwa, ukraińskiego narodu. Maksym Jemec — Bohater Ukrainy, z Kosowa, podpułkownik Sił Zbrojnych Ukrainy, starszy oficer oddziału specjalnego przeznaczenia Głównego Zarządu Wywiadu Ministerstwa Obrony Ukrainy, zginął 4 lutego 2025 roku podczas wykonywania zadań bojowych na kierunku pokrowskim w obwodzie donieckim. Przeprowadzeniu konkursu poprzedziła żmudna, zgrana praca przygotowawcza. Uroczyste otwarcie Konkursu odbyło się 18 listopada 2025 roku w sali koncertowej Kosowskiej Szkoły Sztuki, gdzie zebrała się młodzież uczniowska i studencka regionu, nauczyciele-pedagodzy, rodzice, przedstawiciele wydziałów oświaty gmin terytorialnych rejonu, Kosowskiego Zawodowego Kolegium Państwowego Instytutu Sztuki Dekoratywnej, Kuckiego Liceum Zawodowego, Domu Kultury i Rekreacji Kosowskiej Rady Miejskiej, struktur podziałowych rejonowej administracji państwowej, krewni Bohatera Ukrainy Maksyma Jemca. Obecni w smutku schylili głowy przed jasną pamięcią Maksyma i wszystkich poległych, minutą ciszy uczcili tych, na których barkach trzyma się nasza niepodległość, tych, którzy ceną własnego życia wywalczają wolność dla Ukrainy. Wiktoria Kolobejczuk — prowadząca imprezę, zapoznała uczestników i ich twórczych mentorów z warunkami programu konkursowego i kryteriami oceniania konkursantów. Uczestnicy w wieku 12–14 lat rywalizowali w Centrum Twórczości Dziecięcej, 15–17 oraz 18–20 lat w Kosowskiej Szkole Sztuki. Wiktoria Kolobejczuk przedstawiła publiczności członków jury, wśród których znaleźli się: Wasyl Szkurhan, przewodniczący jury kategorii wiekowej 12–14 lat, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, przewodniczący Kosowskiego oddziału NSPU, pisarz, działacz społeczny; Oksana Szkriblak, główna reżyserka Kosowskiego Domu Kultury i Rozrywki Kosowskiej Rady Miejskiej; Lidia Kwasniuk, zastępczyni dyrektora ds. wychowawczych fachowego kolegium Kosowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Dekoracyjnej; Wasyl Kozmenczuk, starszy wykładowca najwyższej kategorii Kosowskiej Szkoły Sztuk. Adela Hryhoruk, przewodnicząca jury kategorii wiekowych 15–17 i 18–20 lat, literaturoznawczyni, członkini NSPU, NSDU i NSKU, działaczka społeczna, Zasłużona Pracownica Oświaty Ukrainy. Członkowie jury: Roman Pecyżak, kierownik wydziału kultury i turystyki Kosowskiej Gminy Terytorialnej, Swietlana Kryckaluk, starsza wykładowczyni najwyższej kategorii Kosowskiej Szkoły Sztuk; Artem Łowiahin, reżyser teatru miniatur Kosowskiego Domu Kultury i Rozrywki Kosowskiej Rady Miejskiej. Z ekranu wybrzmiało wideoprzesłanie matki Bohatera Ukrainy, Nadiji Walentyniwny, w którym podziękowała młodym uczestnikom, ich nauczycielom-pedagogom, członkom jury, organizatorom Konkursu za przeprowadzenie wydarzenia oraz za zachowanie pamięci o jej synu, mężnym i odważnym obrońcy ziemi ojczystej, który stał się przykładem prawdziwego oddania Ukrainie w imię szczęśliwej przyszłości wszystkich jej kolejnych pokoleń. Ze wzruszeniem w sercu i łzami w oczach do obecnych zwróciła się babcia poległego, Maria Hryhorywna. Bohdan Palahniuk, zastępca przewodniczącego Kosowskiej Rejonowej Administracji Wojskowej, podzielił się swoimi wspomnieniami o znajomości z Maksymem Jemcem i wyraził wdzięczność oraz szacunek wszystkim obrońcom, którzy dziś dzielnie bronią honoru i godności ojczystego kraju, a także szczere podziękowania i głęboki ukłon rodzinie Bohatera, która wychowała prawdziwego patrioty, oddającego swoje życie za naszą przyszłość. I oto nadchodzi najbardziej wzruszająca chwila: jeden po drugim na scenę wchodzą uczestnicy konkursu, recytując wiersze Maksyma Jemca, współczesnych poetów, poezje autorskie — własne oraz swoich nauczycieli. Obecni wraz z jury uważnie słuchali każdego poetyckiego wersu, które, dotykając ludzkich strun, wzruszały do łez, ściskały serca, bo w nich — straszliwa tragedia, która dotknęła każdego Ukraińca; w nich — nasi obrońcy, którzy dzielnie bronią naszej ziemi, ich odwaga, poświęcenie i bohaterstwo, które inspirują nas do wiary w zwycięstwo. Członkowie jury byli mile zaskoczeni wysokim poziomem umiejętności uczestników. Wszyscy recytatorzy-deklamatorzy wykazali się erudycją, artyzmem, ogładą i niezwykłymi zdolnościami twórczymi. Wyrazistość i emocjonalność wykonania wierszy, oprawa muzyczna oraz prezentacje multimedialne nikogo na sali nie pozostawiły obojętnym, czemu potwierdzeniem były szczere oklaski widzów. Decyzją jury zwycięzcami konkursu zostali: Kategoria wiekowa 12–14 lat I miejsce — Władysław Paranczycz, Liceum Rożniowskie «Huculszczyzna» im. Fedora Pohrebennyka (1500 grn., zbiór wierszy Maksyma Jemca «Nasz wojenny czyn i rozważania o wieczności»); II miejsce — Ilona Hryhorak, Gimnazjum w Rybnem (1000 grn., zbiór wierszy Maksyma Jemca «Nasz wojenny czyn i rozważania o wieczności»); III miejsce — Polina Rybczuk, filia Gimnazjum w Małej Rożni (500 grn., zbiór wierszy Maksyma Jemca «Nasz wojenny czyn i rozważania o wieczności»). Kategoria wiekowa 15–17 lat I miejsce — Melania Kowalniuk, Liceum w Tiudowie (1500 grn., zbiór wierszy Maksyma Jemca «Nasz wojenny czyn i rozważania o wieczności»); II miejsce — Atałaj Sofia-Su, fachowe kolegium Kosowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Dekoracyjnej (1000 grn., zbiór wierszy Maksyma Jemca «Nasz wojenny czyn i rozważania o wieczności»); III miejsce — Iwan Pitiliak, Nadija Melnyczuk, Liceum w Riczkach (500 grn., zbiór wierszy Maksyma Jemca «Nasz wojenny czyn i rozważania o wieczności»). Kategoria wiekowa 18-20 lat, I miejsce — Jewhenija Bratiwnyk, Wyższa Szkoła Zawodowa przy Kosowskim Państwowym Instytucie Sztuki Dekoracyjnej (1500 hrn, zbiór wierszy Maksyma Jemca „Nasze wojenne dzieło i rozmyślania o wiecznym”). W nominacjach: „Poeci rodzinnego kraju” — Ostap Haliak, Liceum im. Iwana Franki w Jabłunowie (dyplom, 300 hrn); „Twórcza oryginalność” — Tetiana Iwaniuk, Roman Katrycz, Oleksij Kowalewski i Tina Uperuk, Wyższa Szkoła Zawodowa przy Kosowskim Państwowym Instytucie Sztuki Dekoracyjnej (dyplom, 300 hrn); „Sceniczna interpretacja utworów Maksyma Jemca” — Ołeksandr Tankow i Anastasija Korpaniuk-Krasejczuk, Liceum im. Ihora Pelypejka w Kosowie (dyplom, 300 hrn); „Autorska poezja Maksyma Jemca” — Matwij Olesiw, Liceum nr 2 im. Mychajła Pawlyka w Kosowie (dyplom, 300 hrn); „Autorska poezja uczestników konkursu” — Alina Dołyńska, Gimnazjum w Babinie (dyplom, 300 hrn); „Oryginalność interpretacji dzieła artystycznego” — Anastasija Atamaniuk, Illja Atamaniuk, Gimnazjum w Mykytyncach (dyplom, 300 hrn). Fundusz nagród ufundowała i zorganizowała rodzina Bohatera Ukrainy Maksyma Jemca. Adelia Hryhoruk, Wasyl Szkurhan, Roman Pecyżak podziękowali młodzieży uczniowskiej i studentom za treściwe wystąpienia, które przekazały siłę ducha, męstwo i odwagę wojowników — obrońców naszej Ojczyzny, którzy tworzą najnowszą historię Ukrainy. Cześć i pokłon aż do ziemi matce Bohatera Ukrainy Nadiji Walentynownie oraz rodzinie Jemców za syna, którego wychowali prawdziwym Bohaterem, który oddanie służył narodowi ukraińskiemu, przejawiając męstwo, odwagę, niezłomną miłość do swojej matuli Ukrainy, i stał się przykładem honoru, godności i patriotyzmu dla współczesnego pokolenia. Ten emocjonalnie trudny, ale wyjątkowo serdeczny i ważny wieczór odbył się w czasie, gdy my, Ukraińcy, bronimy swojej ziemi przed rosyjską nawałnicą. A słowo to broń. Poprzez poezję przekazywane są idee i wartości, które są ważne dla narodu. Każdy uświadamia sobie cenę niepodległości, którą raz po raz trzeba odstawać. Przecież tysiące wojowników, którzy polegli w bojach, oddali najdroższe, czyli własne życie, aby ich rodziny i my mieli przyszłość, abyśmy mogli żyć, uczyć się, pracować. Chwała naszym Bohaterom! Wierzymy w zwycięstwo Ukrainy! Trzaskiem wyprostować narodowy kręgosłup. Wyprostować go tak, aby z ukraińskiego ciała odpadła i zniknęła cała zaraza tego bezwartościowego śmiecia, która tak wbiła się w to ciało. I wymieść, za prorokiem Tarasem, ukraińską nową chatę. Świetlica ma lśnić czystością i ideą narodową. Przy ukraińskim stole powinna siedzieć ukraińska rodzina. Stół ma być nakryty ukraińskim obrusem. Na stole – chleb, a przy chlebie ojciec na pokuciu błogosławi do obiadu rodzinę wolnych Ukraińców zasiadających do posiłku. Ukraina ponad wszystko!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Gdybyś wiedział, jak wiele znaczy słowo!

W Biblii powiedziano: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga. Wszystko przez Nie się stało, a bez Niego nic się nie stało, z tego, co się stało. W Nim było życie, a życie było światłością ludzi”. Dmytro SEBIJ, przewodniczący Wołyńskiej organizacji obwodowej Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. Pojęcie logos-słowo należy do Heraklita. I to wyrażenie, które wziął Jan na wstęp do swojej dobrej nowiny. Waga słowa. Taras Szewczenko: Cóż by się zdawało, słowa… Słowa i głos — nic więcej. A serce bije — ożywa, Gdy je usłyszy!.. Znać, od Boga I głos ten, i te słowa Idą między ludzi! Roman Potapczuk: Gdzieś ty był, sprawiedliwy Chryste, Wśród jakich błądziłeś idei? Kiedy nie mieliśmy co jeść I jedliśmy swoich żywych dzieci. Bohdan Tomenczuk: Wyszyjcie, mamo, kamizelkę kuloodporną... A nigdzie nie byłem. Mnie przybito do piętna – Drzewa śmierci i u góry nad głową powieszono tablicę, że nie syn człowieczy, a król żydowski, zmienili moją misję, ze mnie zrobili dla siebie broń, czyniąc mnie niewolnikiem, i wyprowadzili mnie ze swojego plemienia i dali mi zadanie, swój program, jak szukać dla nich paszy w cudzych ziemiach, żeby mogli jeść do syta. Wytłumaczyli, że materia-pasza jest pierwotna i duch musi ustąpić, odejść i stanąć z tyłu, słowo zostało znieważone i przykazanie „Nie bójcie się” zostało starte i wszystko zostało puszczone kręgami błądzenia. Iwan Franko: Gdybyś wiedział! Lecz tę wiedzę pradawną Odczuć trzeba, sercem zrozumieć. Co ciemne dla umysłu, dla serca jasne i jawne… I innym by ci się wydał świat. Ty byś sercem rósł. Między burzami życia i trwogi Byłaby niezłomna, jasna droga twoja. Jak ten, co w burzę szedł po grzywach fal rozległych, Tak ty byś mówił do wszystkich płaczących, skorbnych, ubogich: „Nie bójcie się! To ja!” I tak Iwan Franko dla siebie wyraźnie określił, jak wiele waży Słowo. Puściwszy materię naprzód, poszliśmy drogami błądzenia i wyprowadziliśmy Naród poza ramy Narodu, przykrywszy się właśnie tą materią, żeby w taki sposób zetrzeć siłę Ducha i z narodu zrobili plemię samożerców. Wasyl Stus: Bo szkoda pracy: siedzi przy ognisku plemię samożerców, szczęśliwie ziewa. Na ogniu piecze się mięso. W kotle wrzątek się przelewa. Siorbią zupę i, pełni filozoficznych rezygnacji, rozmyślają, z kogo by smażyć pieczeń, żeby starczyło na śniadanie i obiad. Trzeba było znowu odnowić przykazanie „Nie bójcie się!” i powrócić w ramy Narodu oraz Słowo napełnić Bożą istotą. Iwan Franko: O nie! Nie same łzy i westchnienia Tobie sądzone! Wierzę w siłę ducha I w dzień zmartwychwstania twojego powstania. O, gdyby chwilę ująć, co słowa słucha, I słowo ująć, co w chwilę tę błogosławioną Zdrowieje i ogniem żywym bucha! O, gdyby pieśń ująć żarliwą, natchnioną, Co miliony porywa ze sobą, Uskrzydla, prowadzi na drogę zbawienną! I my musieliśmy ująć i zwrócić Słowu jego siłę. Dekalog ukraińskiego nacjonalisty: „Zdobędziesz Państwo Ukraińskie, albo zginiesz w walce o Nie”. Czas zasiać ognistym widokiem w narodzie wolnym kole, wstrząsnąć Kaukazem, przepasać się Beskidem i potoczyć Morzem Czarnym gwar wolności i spojrzeć, jak gospodarz domowy na swój dom, swoje pole. Muszą, za Wasylem Stusem, niewolnicy wzrosnąć do synów swojej Ukrainy-Matki. Światu musimy zwrócić jego istotę, jak to określił Jewhen Małaniuk. Płomień, na którym ciemność stopniała, – to misja światła. I wtedy odbędzie się bunt przyszłych ras. Mamy silnym

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

PRENUMERATA — 2026

Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w urzędach pocztowych „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” w I półroczu 2026 roku (str. 50). Cena wynosi: 1 mies. — 74 hrn. 3 mies. — 222 hrn. 4 mies. — 296 hrn. Bądźmy, przyjaciele, razem!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

PRZEGLĄD MEDIÓW I MEDIÓW SPOŁECZNOŚCIOWYCH

Wszelkie ustępstwa na Donbasie w ramach porozumienia pokojowego nie zatrzymają wojny, a jedynie pozwolą Rosji zgromadzić siły do szerszej ofensywy w głąb Ukrainy. Pisze o tym The New York Times, informuje Censor.Net. Analitycy ostrzegają, że stanowcze żądanie kraju-agresora, by przekazać mu pełną kontrolę nad obwodem donieckim, może nie być tylko próbą „zachowania twarzy”. Istnieją w szczególności obawy, że oddanie Słowiańska i Kramatorska pozbawi Ukrainę najpotężniejszej linii obrony na wschodzie. 52% Ukraińców jest kategorycznie przeciwnych przekazaniu obwodu donieckiego Rosji w zamian za gwarancje bezpieczeństwa, 40% jest gotowych przyjąć taki warunek, a 7% nie potrafiło się określić. Świadczą o tym dane sondażu Kijowskiego Międzynarodowego Instytutu Socjologii (KMIS), podaje wydanie „Babel”. W szczególności 59% kijowian odrzuca przekazanie Doniecczyzny, a 31% jest gotowych się zgodzić. Na zachodzie Ukrainy 57% jest przeciwnych, a 38% za. W centrum i na północy (bez Kijowa) 49% jest przeciwnych, a 42% gotowych przyjąć taką decyzję. Na południu 49% odrzuca, a 44% jest za. Na wschodzie 50% jest przeciwnych, a 39% gotowych się zgodzić. Minister obrony Niemiec Boris Pistorius oświadczył, że Niemcy i ich sojusznicy muszą pozostać zdecydowani we wspieraniu Ukrainy i nie poddawać się pesymizmowi, pomimo wzrostu wydatków na obronność i przeciwdziałania rosyjskiemu zagrożeniu. Wygłaszając przemówienie, Pistorius podkreślił, że ciągłe skargi i strach przed wrogami demokracji nie pomogą Europie poradzić sobie z wyzwaniami. „I cytuję teraz nie Willy'ego Brandta, nie Kurta Schumachera i nie Helmuta Schmidta, a Marcina Lutra: ze smutnej dupy nie będzie wesołego pierdnięcia. Nam to nie pomoże, jeśli będziemy ciągle chodzić z opuszczonymi rękami i tylko narzekać, jak wszystko jest źle z wrogami demokracji” – cytuje ministra wydanie „Bukwy”. Pomimo ciągłego niebezpieczeństwa, w hromadzie osiedlowej Czerkaskie w obwodzie donieckim nadal mieszkają cywile, w tym dzieci. Opowiedziała o tym w komentarzu dla wydania „Wschodni Wariant” naczelniczka wydziału ds. zapewnienia współpracy z organami samorządu lokalnego Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej Natalia Czukowa. Według stanu na 20 stycznia 2026 roku w hromadzie pozostaje około 7,1 tysiąca ludzi, z nich około 890 to dzieci. Wydanie przypomina, że według stanu na 20 stycznia 2026 roku Czerkaska hromada osiedlowa, jak i cała kontrolowana przez Ukrainę część Doniecczyzny, znajduje się pod ciągłym ostrzałem ze strony wojsk RF. „I tutaj nagle wyjaśniło się, że córka doradczyni Umierowa Olgi Babij właśnie teraz żyje swoim najlepszym życiem. W trzy miesiące zdążyła pobyć w Turcji, Niemczech i Szwecji… Tak, to ta sama Olga Babij, która mówiła, że Ukraińcy »muszą nauczyć się i nauczyć dzieci, wnuki i prawnuki żyć w warunkach, kiedy w każdej chwili może nie stać światła, ciepła i wody…«, wyjaśniając, że »to nasze nowe życie…«” – napisała blogerka Alona Jachno na swojej stronie na Facebooku. Wyniszczająca wojna rosyjsko-ukraińska nadal łamie plany, niszczy marzenia i przynosi smutek do ukraińskich rodzin… „W pierwszym miesiącu 2026 roku pogrążone w żałobie hromady na Kołomyjszczyźnie pożegnały 10 wiernych wojowników, naszych Bohaterów. Imiona tych odważnych mężczyzn muszą pozostać w pamięci każdego z nas”, informuje wydanie „Informator Kołomyja”. Zdaniem dziennikarki Tetiany Danyłenko, „komunalnemu rajowi podczas wojny nadszedł koniec”. Na swojej stronie na Facebooku napisała m.in.: „Już nikt nie może powiedzieć: »wy tam w Kijowie żyjecie słodkie życie, podczas gdy my tutaj…«. Bo życie w Kijowie zmieniło się w przetrwanie w zamarzniętych wielopiętrowych pułapkach. Rosyjskie rakiety doleciały do każdej kijowskiej elektrociepłowni i praktycznie każdego przedsiębiorstwa infrastruktury krytycznej. Póki wszystkie siły były rzucone na rozbiórki gruzów i zasilanie wypalonych doszczętnie elektrociepłowni, w tysiącach domów z połowy wszystkich kijowskich wieżowców doszło do lokalnych pęknięć i mieszkania tam stały się niezdatne do życia”. W katastrofie zgodnie obwiniają mera Kijowa Kliczkę. O tym wprost oświadczył Zełenski. „Są ostrzały czy nie ma, kijowianie zamarzają”, — pisze u siebie na kanale Telegram szef kijowskiej wojskowej administracji cywilnej Tkaczenko. Ale i Zełenski, i Tkaczenko nie uściślają, że oni również są częścią kijowskiej władzy — u Kliczki już podczas pełnoskalowej wojny zabrano na korzyść Bankowej rejony, ustanowiono prezydencką wertykalę w Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, a każda osoba bezpośrednio mera jest zasypana sprawami karnymi. To nie zdejmuje odpowiedzialności z Kliczki, ale to ważny polityczny kontekst jego działalności. „Zbierają wodę z trupów i robią jakieś lalki” – strona kanału telewizyjnego „Espreso” cytuje Julię Mendel, byłą rzeczniczkę prezydenta Wołodymyra Zełenskiego. Według słów pani Julii, Andrij Jermak jeszcze od 2019 roku, czyli jeszcze w statusie doradcy głowy państwa i przed mianowaniem kierownikiem prezydenckiego Biura, uciekał się do praktyk okultystycznych. O tym oświadczyła 31 stycznia 2026 roku u siebie na Facebooku, nazywając wpis „O Jermaku i magii”. Mendel wylicza przynajmniej cztery rzekomo znane jej epizody z użyciem przez Jermaka magicznych rytuałów. Przy tym do wspomnianych działań byli zaangażowani inni ludzie, albo to od nich otrzymała taką informację. Jednak innych osób zaangażowanych była rzeczniczka Zełenskiego na razie nie nazywa. W RF znów planują przegląd i dodruk państwowej linii podręczników szkolnych do historii z powodu licznych uwag ze strony pedagogów. O tym informuje Służba Wywiadu Zagranicznego Ukrainy. Według jej informacji nauczyciele wykryli w podręcznikach błędy faktyczne, sprzeczności i ideologiczne przeinaczenia. Liczbę krytycznych komentarzy nazywają bezprecedensową. W 2026 roku w Rosji mają wyjść zaktualizowane podręczniki: drugie wydanie dla uczniów klas 5–9 i już trzecie — dla szkoły średniej. Jednocześnie głowa rosyjskiego towarzystwa wojskowo-historycznego i pomocnik prezydenta RF Wołodymyr Miedinski nazwał ciągłe przepisywanie podręczników „normalnym procesem”, oświadczając, że historia jest „żywym organizmem”. W SWZ Ukrainy zaznaczają, że jego komentarze towarzyszyły emocjonalnym i wątpliwym z naukowego punktu widzenia twierdzeniom. Według danych wywiadu, w nowych podręcznikach planują rozszerzyć rozdział o przyczynach tak zwanej „specjalnej operacji wojskowej”, a kurs najnowszej historii Rosji uzupełnić wzmiankami o spotkaniu Wołodymyra Putina z prezydentem USA Trumpem w Anchorage. W SWZ Ukrainy podkreślają, że kolejne przepisywanie podręczników świadczy o systemowym wykorzystaniu szkolnej historii jako instrumentu państwowej propagandy i legitymizacji agresywnej polityki Kremla. Ponadto, na tym tle w Rosji rozważają możliwość częściowego lub pełnego ograniczenia dostępu do „Wikipedii” w ciągu najbliższych jednego–dwóch lat. Władza wyjaśnia takie zamiary rzekomym zniekształceniem faktów historycznych dotyczących okresu carskiego, radzieckiego i współczesnego. Narodowa służba pocztowa Danii zaprzestanie dostarczania listów papierowych 30 grudnia, w ten sposób kończąc świadczenie usług, które zostało wprowadzone w 1624 roku. O tym pisze Politico, przekazuje „Europejska Prawda”. Z uwagi na to, że wolumen przetworzonych fizycznych listów zmniejszył się o ponad 90% od 2000 roku, zaprzestanie świadczenia usługi jest oczywistą decyzją dotyczącą cięcia kosztów. Świstak Tymko IV w obwodzie charkowskim postanowił nie spieszyć się z wiosną: zobaczywszy własny cień, „wyznaczył” nadejście ciepła dopiero za sześć tygodni. Ze względu na bezpieczeństwo i zdrowie zwierząt tegoroczny Dzień Świstaka odbył się bez widzów i dziennikarzy. O tym informuje Ukrinform, powołując się na służbę prasową Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu im. W. Karazina, przekazuje wydanie „Rubryka”. Przygotował Ihor ZOC

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Apel do naszych czytelników, prenumeratorów, prośwician

Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu — przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne ukraińskie słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. W AT KB „Prywatbank” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA 263052990000026004036804116; odbiorca GO Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU 00031756. Cel płatności jest wypełniany przez płatnika tak, aby podać pełną informację o płatności. Odpowiedzialny sekretarz Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 A d r e s r e d a k c j i : ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 2 6 0 0 4

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” imienia TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła HOŁOMSZA, Jurij HANDZIUK, Hałyna DACIUK, Jewhen BUKET

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn