Strona · s. 5strona oryginału ↗
«MATKA CAŁEGO UKRAIŃSKIEGO ZORGANIZOWANEGO ŻYCIA NARODOWEGO» W 140. rocznicę założenia kulturalno-oświatowego towarzystwa „Proświta”
Слово Просвіти, №05 за 2008 рік
Ludmyła BOŻUK, autorka rocznika „Ukrainoznawstwo”
Ogień jest tylko tam, gdzie sami go rozniecamy. M. Tymczak
„Ogień jest tylko tam, gdzie sami go rozniecamy” — pisał w swoim „Śpiewniku” dubieński poeta Mykoła Tymczak. Ogień „Proświty”, który 140 lat temu rozpalili jej fundatorzy — Anatol Wachnianyn, Ołeksandr Borkowski, Iwan Komarnycki, Mychajło Kossak, Maksym Mychaliak, Omelan Ohonowski, Omelan Partycki, Julian Romanczuk, Kornyło Suszkewycz oraz inni galicyjscy liderzy narodowi, i dziś płonie na całej Ukrainie. Najpoważniejsza wiekiem ukraińska organizacja, stawiając sobie za cel podniesienie świadomości narodowej poprzez rozwijanie pracy oświatowo-wychowawczej wśród najniższych warstw ukraińskiej społeczności, zapoczątkowała tym samym ruch na rzecz odrodzenia narodowego i państwowego narodu ukraińskiego. Rozprzestrzenianie się w Europie na przełomie XVIII i XIX wieku idei o równości wszystkich narodów, wolności i prawie do życia wszystkich ludzi sprzyjało pojawieniu się postępowych ruchów narodowych i powołało do życia liczne organizacje społeczne oraz kulturalno-oświatowe, w tym także na ziemiach ukraińskich. Wśród wielu instytucji oświatowych, które powstawały w Europie Wschodniej w drugiej połowie XIX wieku, było także towarzystwo „Proświta”. W warunkach „nacjonalizującego się XIX wieku” przedstawiciele ukraińskiej inteligencji, młodzież uniwersytecka rozpatrywali szeroką działalność oświatową wśród wszystkich warstw i stanów społecznych w celu podniesienia ich poziomu ogólnego wykształcenia jako zadanie pierwszorzędne, głęboko uświadamiając sobie, że oświata ludowa, szkoła narodowa to główne środki zdobycia niepodległości, stworzenia własnego państwa. Dla realizacji wyznaczonych zadań postępowi ukraińscy pedagodzy, działacze społeczni, młodzież akademicka Galicji zakładają 8 grudnia 1868 r. we Lwowie towarzystwo „Proświta”, które, według definicji W. Paszuka, stało się „masową organizacją oświatową zniewolonego narodu”. „Przetrwawszy 71 lat, wykonało ono nadzadanie — zaznacza badacz — zorganizowało Ukraińców do pracy w dziedzinie duchowej, czym wykrystalizowało podstawy narodu, podnosząc Rusinów-Ukraińców do poziomu obywateli świadomych walki o swoje państwo”. Programowy cel działalności „Proświty” został sformułowany na pierwszym Walnym Zgromadzeniu towarzystwa w wystąpieniu studenta Andrija Siczynskiego: „Każdy naród, który chce osiągnąć samodzielność, musi przede wszystkim dbać o to, aby niższe warstwy społeczeństwa, masy ludowe podnieść do tego stopnia oświaty, aby ta masa ludowa poczuła się członkiem organizmu narodowego, odczuła swoją godność obywatelską i narodową oraz uznała potrzebę istnienia narodu jako odrębnej indywidualności narodowej; bo nikt inny, a masa narodu jest podstawą wszystkiego”. Wytrwale, krok po kroku wprowadzając ją w życie, dzięki poświęceniu i ofiarnej pracy prośwician, Towarzystwo nigdy nie odchodziło od swoich głównych celów, nie podporządkowywało się żadnej partii politycznej czy grupie, udzielało pomocy narodowi ukraińskiemu tam, gdzie jej potrzebował, kierując się jedynym hasłem: „Przez oświatę — do odrodzenia i podniesienia narodu!”. Charakteryzując genezę i historyczne znaczenie „Proświty” w rozwoju narodu ukraińskiego, spróbujmy wyodrębnić dwa, naszym zdaniem, najważniejsze aspekty jej działalności. Po pierwsze, jest to działalność kulturalno-oświatowa w celu szerzenia oświaty wśród ludu i podnoszenia jego świadomości narodowej. Z drugiej strony, chcemy położyć nacisk na charakterystyczne właściwości, formy i środki działalności Towarzystwa, których analiza daje nam podstawy twierdzić: „Proświta” była ważnym czynnikiem jednoczenia społeczności ukraińskiej. Właśnie „Proświty”, podobnie jak ich poprzednicy — bractwa, które rozwinęły swoją działalność na Ukrainie w XV–XVII w., stały się tą formą organizacyjną, w której, zdaniem W. Janiwa, wyraźnie przejawiało się „dążenie Ukraińców do wewnątrz-narodowej solidarności”. Założona przez galicyjską inteligencję (na pierwsze Walne Zgromadzenie przybyło 64 lwowskich członków-założycieli oraz jeden przedstawiciel z prowincji — ksiądz Josyf Zajaczkiwski, proboszcz wsi Łopianka koło Doliny), „Proświta” z czasem zaczęła uzupełniać swoje szeregi młodzieżą studencką, duchownymi, urzędnikami, nauczycielami, chłopami, przekształcając się w najbardziej masową organizację społeczną. Właśnie ze środowiska „Proświty” wyszła większość narodowo-patriotycznych oraz kulturalno-oświatowych stowarzyszeń zarówno z przeszłości — Rada Narodowa, Rodzinna Szkoła, Gospodarz Wiejski, Masłosojuz, Plast, Sokół, Związek Ukrainek, jak i współczesnych — Ludowy Ruch Ukrainy, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. Dlatego całkowicie sprawiedliwa, naszym zdaniem, jest ocena, którą dał Towarzystwu jeden z jego przywódców prof. Iwan Bryk. Podsumowując znaczenie „Proświty” w życiu społecznym i kulturalnym Ukrainy, zaznaczył on między innymi: „Proświta” była matką wszystkich naszych organizacji i towarzystw. Z jej inicjatywy powstały prawie wszystkie nasze instytucje rolnicze, handlowe, przemysłowe, finansowe i spółdzielcze. Z niej wyszła także pierwsza Ukraińska organizacja polityczna, tak zwana „Rada Narodowa”. Proświta dała impuls do powstania w 1873 r. Towarzystwa im. Tarasa Szewczenki, które od 1893 r. przekształciło się w Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki… Przy moralnej i materialnej pomocy „Proświty” powstało w 1881 r., a w 1883 r. rozwinęło swoją działalność „Ukraińskie Towarzystwo Pedagogiczne”. …Na gruncie przygotowanym przez „Proświtę” powstały także takie ukraińskie towarzystwa wychowania fizycznego, jak Sokoły i Sicze. „Proświta” prowadziła również żywą działalność humanitarną. Choć sama niezbyt bogata, chętnie śpieszyła z pomocą finansową różnego rodzaju bursom i ukraińskim szkołom prywatnym oraz sama fundowała bursy, pomagała towarzystwom rzemieślniczym, studenckim i w ogóle młodzieżowym. Niosła pomoc wdowom i sierotom
Statut towarzystwa „Proświta”
po zasłużonych ukraińskich mężach, niosła pomoc poszkodowanym przez powódź i ogień. W ten sposób „Proświtę” można śmiało nazwać matką całego ukraińskiego zorganizowanego życia narodowego”6. Zjednoczywszy w swoich szeregach przedstawicieli różnych warstw ukraińskiego społeczeństwa, „Proświta” nabrała charakteru „wszechnarodowości i wszechobejmowania”, co zostało podkreślone w mowie programowej A. Siczynskiego. „W tym programie zaznaczona jest nie tylko idea pracy dla narodu, z punktu widzenia ogólnonarodowej solidarności — podkreśla W. Janiw — ale wyraźnie podkreślony ideał ludzkiej godności, — a zatem podstawy równości wszystkich obywateli — ideał, który był charakterystyczny w ciągu całej historii Ukrainy dla naszych zmagań”7. „Wszechnarodowość i wszechobejmowanie” „Proświty” przejawiły się także w dążeniu do zjednoczenia nie tylko galicjan, ale i Ukraińców z całej Wielkiej Ukrainy. Tak, w szczególności w „Popularnej historii Towarzystwa „Proświta” we Lwowie” Stepana Perskiego (pseudonim prof. Stepana Szacha) zaznaczono, że już na pierwszych Walnych zgromadzeniach postawiono zadanie „rozwinąć jak najszerszą akcję na rzecz pozyskania członków i to we wszystkich częściach naszej Ukrainy”. Zatem w pełni możemy zgodzić się z opinią S. Perskiego o tym, że od początków działalność „Proświty” „nie ograniczała się jedynie do włości galicyjskiej”, a od razu stanęła na „stanowisku wszechukraińskości”8. Warto zaznaczyć, że Towarzystwo pracowało w dość trudnych warunkach. Przy braku pomieszczenia (własny budynek zostanie kupiony dopiero w 1895 r. za datki prośwician z Galicji i Naddnieprza, w tym także kijowian, którzy przez M. Hruszewskiego przekazali lwowianom 1500 reńskich) narady i posiedzenia przeprowadzano w domu u K. Suszkewycza lub A. Wachnianyna. Lecz mimo wszelkich przeszkód, już w pierwszym roku swojej działalności Towarzystwo zdołało wydać książeczkę „Zoria” — czytankę dla chłopów w nakładzie 2 000 egzemplarzy, która rozeszła się w ciągu dwóch tygodni, „Kalendarz ludowy na 1870 rok” — 3 000 egzemplarzy oraz dwa litografowane podręczniki dla uczniów jedynego w tamtym czasie ukraińskiego gimnazjum we Lwowie9. Jeśli w pierwszych latach istnienia „Proświta” była towarzystwem inteligencji, która pracowała dla narodu, ale jeszcze nie z narodem, to od połowy lat 70. XIX w. już wyraźnie określono oświeceniowy charakter organizacji, zorientowany na masowość, na włączenie do współpracy jak najszerszych warstw ukraińskiego społeczeństwa. To podkreśla Dom Ludowy w Winnicy, gdzie mieściło się towarzystwo „Proświta”. Zdjęcie z 1918 roku
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
