Strona · s. 9strona oryginału ↗
O ZDOBYCIE NAGRODY NARODOWEJ PRZESTRZEŃ, GDZIE KRÓLUJE SŁOŃCE…
Слово Просвіти, №05 за 2008 рік
Uliana HLIBCZUK
Zawsze trudno wchodzi się w czyjś tekst. Autorska szczerość czy otwartość jest tu słabą pomocą. Czytelnik zawsze będzie odczuwał zależność od autora, który pragnie oznaczyć swoją główną myśl czerwonymi flagami i niespiesznie prowadzić do niej. To jego wola i prawo. Powieść Lubow Hołoty „Epizodyczna pamięć” nazwałabym raczej pisaniem. Jakoś nie pasuje do niej słowo tekst. Powieść-wspomnienie, powieść-retrospekcja… Nie odważę się nazwać jej autobiograficzną. I nie tylko dlatego, że Hołota celowo myli swoje główne biograficzne punkty zwrotne, odganiając zbyt ciekawskiego czytelnika na manowce. Nawet wyobrażam sobie czyjś nieco urażony i skonsternowany ton: „Posłuchaj(cie), a po co ty(wy) tak napisałaś(liście)? Przecież było wszystko nie tak!”. Oczywiście, „Epizodyczna pamięć” jest związana z biografią. Ale jest ona na tyle artystycznie przemyślana, że wytwarza model podwójnego życia. Nawet podwójnej pamięci. To niby planeta, która w bezmiarze Kosmosu ma swojego bliźniaka. Tak i bohaterka Turiwna — częściowo alter ego Hołoty. Na prezentacji książki w muzeum T. H. Szewczenki Lubow Wasyliwna powiedziała, że jej bohaterka jest słaba. Autorską myślą czytelnik może pogardzić. Kiedy książka wychodzi na świat, prawo autorskie ma związek tylko ze stroną finansową. Prawo kontekstu i interpretacji już do niego nie należy. Tak więc, czy warto Turiwnę nazywać słabą? Chyba nie. Inaczej nie warto było jej dawać tak silnego i archetypowego nazwiska. Czy warto Turiwnę nazywać dzieckiem swoich czasów? Również, chyba nie. To nie był jej czas. To był początek końca. Czas zagłady jej osobistej Atlantydy — rodu. Teraz mowa nie tyle o historii zniszczenia szlacheckiego korzenia, głodomoru, ludobójstwa, co o osobistym doświadczeniu Turiwny. Ona jeszcze zdążyła wchłonąć owo archetypowe poczucie jedynej rodziny. Poczucie, wyśpiewane w pieśniach: „Rodzie nasz piękny, rodzie nasz wspaniały…” Oczywiście, u każdego na poziomie genetycznym to poczucie jest obecne. Potężnie rozwinięte lub tylko na zarodkowym poziomie… „Rodzie nasz piękny…” Niestety, cudowne modulacje w wykonaniu Niny Matwijenko budzą nie tylko zachwyt, ale i rozdrażnienie. Dlatego że stały się tektoniczne rozłamy. I ziemi, i świadomości. To odczuwają nasi rodzice, kiedy ze strachem Bożym i nadzieją odprowadzają nas w daleką drogę: „Wy jedyni na świecie — brat i siostra — pamiętajcie — wy krew jedna”. Brat i siostra — to jak model niezniszczalności i rękojmi rodzinnej więzi. Jeśli pamiętać…
W końcu, czy mamy wybór? Czyli nie pamiętać… Czy możemy odprawić stypę nad pamięcią? Na wzór tego, jak wypraszała bohaterka powieści Margaret Mitchell „Przeminęło z wiatrem” Scarlett u nostalgicznego Ashleya. Zapomnij i zapomnij o swoich sekwojach… Nieco inną linię wygiął i senior Luis Buñuel… Słynny hiszpański reżyser filmowy w swoich wspomnieniach zamarzył rozproszyć prochem wszystkie instytucje pamięci — muzea… Neronizm wyłonił się z Buñuela? Nie do końca. Po prostu należał on do tych artystów, którym umowna muzealna skrzynia z jej starodawnymi gorsetami, żupanami i dukatami trąciła skostniałym czasem. Jego nieznośny stęchlizna prowokuje bunt. Żeby nie być gołosłownym, dziwny Hiszpan proponował po swojej śmierci zniszczyć i jego archiwum filmowe. Chyba kłamał… Czy zawczasu chciał się obronić przed wszystkimi tymi interpretatorami, którzy będą pasożytować na jego imieniu? Coś w tym jest: bać się zadeptania, zatarcia. Bać się wspomnieć nadaremnie główne słowa: Ojczyzna, ród, opiekunka… Jestem wdzięczna, radośnie mi, że Lubow Hołocie udało się je tak subtelnie wypowiedzieć. Niby z lęku, że one, sakralne słowa, nie będą miały siły przebić się przez warstwę cynizmu. Każde poważne dzieło literackie — to historia strachu i wysiłków woli. Historia tego napięcia w powieści „Epizodyczna pamięć” nie była daremna. Dlatego że podarowała nam nieznaną Ukrainę. Jej wschód, o którym prawie nic nie wiedzieliśmy. Przyzwyczailiśmy się do Ukrainy, która odbijała się przez rdzawą wodę Zaporoża, przez labirynty kopalń, przez surżyk i „odwiecznie rosyjską mowę”, przez wulgarny pryzmat polityki. Jesteśmy tak przyzwyczajeni do oglądania wschodu w krzywym zwierciadle, że całkowicie pogrzebaliśmy ukraiński step, zamieniając go w kurhan, historyczny mit, legendę. W „Epizodycznej pamięci” step jawi się żywy i realny… To przestrzeń, gdzie króluje słońce i rodzą się słoneczni ludzie. Dobrzy, jasni i silni. Zło pośród nich przerasta wątle. Zbyt dużo słońca, zbyt otwarta przestrzeń… Bojaźliwie… Oto tylko… Coż się z wami stało, słoneczni ludzie? Śmierć, natura zła i miłość — to ta podstawa, z której zlutowana jest „Epizodyczna pamięć”. Wspominałam, że autor prowadzi swojego czytelnika. Niespiesznie, ale wytrwale. Lubow Hołocie bardzo zależy na przekazaniu swojej głównej myśli, aby uniknąć krzywych odczytań o złu w słonecznym kraju. Wspominając, rekonstruuje i niby bada jego naturę: to przyjezdne zło, z zewnątrz… Dlatego i obraz Hainy nie jest przypadkowy. I chyba nie mniej ważny niż obraz Turiwny. Pamiętacie, „kochajcie się, czarnobrewe, ale nie z Moskalami”? To przecież nie tylko przestroga przed rozwiązłością. To przestroga przed śmiercią. Dlatego że Haina — symbol zanieczyszczenia. To jest właśnie to przyjezdne zło, które zatruło korzeń. Więc czy warto uważać Turiwnę za słabą czy zdrajczynię tylko dlatego, że nie zdołała kontynuować pradawnej osiadłości i zlutowania słonecznych ludzi? Autorka trochę kłamie, dlatego że jej bohaterka znajduje się poza granicą wyboru. Ona opuszcza swoją ojczyznę znacznie silniejsza. U niej pojawia się odporność. I nie tylko dlatego, że w jej ciele, kościach i krwi są mocne geny rodu. „…I — nawet — kiedy — ty — miłość — ile — dobra — i — zła — gnieździ — się — w — tobie — jeśli — ty — zwrócona — w — przeszłość?..” Turiwna poznała zło, i w jej krwi teraz błądzą jego przeciwciała. To jest to zło, przed którym jej słoneczni przodkowie okazali się bezbronni.
Walentyna DAWIDENKO
Tę powieść napisała poetka, nie zdradzając swojego poetyckiego wyczucia słowa. Dzisiaj, kiedy nieustannie trafia się na wiersze podobne do codziennej publicystyki albo opisu fizjologicznych wizji autora, poetycka proza Lubow Hołoty to poziom prawdziwej literatury i wielka miłość do czytelnika. Zgodzicie się, że z czytelnikiem dzisiaj się nie cackają, syntetyzując go w jeden społeczny obraz z widzami „Swobody słowa” czy „Łesi i Romy”. Więc proponują polityczne thrillery pod błyszczącą okładką albo glamour do damskiej torebki. Za nic nie zgodzę się z usprawiedliwieniem: „W naszych czasach, kiedy jest taki potok informacji, trzeba czymkolwiek przyciągnąć czytelnika”. Więc konsumujemy erzac we wszystkim. A człowiek zawsze pragnął prawdziwej wody z czystego źródła, piękna prawdziwych uczuć, a nie fałszywej gry w nie, i każdy z nas uważa, że zasługuje na to od życia. Słowo jest przewodnikiem prawdy. I czytając „Epizodyczną pamięć”, wierzę autorce przede wszystkim dzięki wybranemu stylowi i słowu, zapisanemu kaligrafią poetyckiego wzorca, które adresuje światu, a znaczy to, że mnie, czytelnikowi. W tym stylu widzę poprzez romantykę i poetyckie uniesienie właśnie szczerość autorki. Dziwny i niepopularny dla współczesnej literatury temat ukraińskiej wsi z gracją „podjęła” pisarka-kobieta i wypisała tak przerażająco realne strony jej historii, po których nie czyta się thrillerów, nawet sławionych wielkimi nakładami. Po Zemlaku i Tiutiunnykach kto jeszcze spróbował przekazać historię wymierania ukraińskiej wsi w dobie kosmicznych technologii i ostrzec pokolenie, które „zawisło” na „czatach”: już od was może zacząć się mutacja ducha, jeśli nie obejrzycie się na tych, czyich „twarzy już nie rozróżnić”, i kto „spod białej chustki przyświeca łagodnym »dobry…«”. Nie wiem, czy zauważyła sama autorka, jak wyznaczyła własną ideę, naglącą dla nas wszystkich, obecnych, którzy też są świadkami przemiany ukraińskiego wiejskiego kontynentu w pustynię, i czy nie głosy jego znikłych posłańców wezwały ją do pisania: „Jakby w jej skronie wszczepiono elektrody i ktoś bezlitosny od czasu do czasu podłącza je do wyimaginowanego, gasnącego obwodu elektrycznego wymierającej Lubymiwki... wprowadzając jej duszę na ten energetyczny krąg, gdzie słychać wszystkie minione głosy, dźwięki, widoczne wszystkie barwy...”. My wszyscy jesteśmy podłączeni do tego energetycznego kręgu, tracąc go, czy zachowamy oznaki pełnowartościowego narodu? W tym sensie powieść to solowy śpiew utalentowanej ukraińskiej pisarki, wykonany z tym namiętnym pojmowaniem dramatu swojego narodu, jak to zrobił latynoamerykański pisarz w swojej powieści „Sto lat samotności”. …Tak bywa, kiedy prozę pisze prawdziwy poeta, nie zdradzając poetyckiej szczerości słowa.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
