Strona · s. 9strona oryginału ↗
POWIEŚCI, KTÓRYCH NIE DA SIĘ STRESZCZYĆ
Слово Просвіти, №05 за 2008 рік
Walentyna DAWIDENKO. Kto uważnie śledzi współczesny proces literacki, ten nie może nie zauważyć ciekawego zjawiska, równoodległego zarówno od naszej tradycyjnej prozy, jak i od nadmiernego „awangardyzmu” wielu nowatorskich tekstów, wynoszonych na piedestał głównie przez samych ich autorów. Chodzi o dwie powieści Wiktora Baranowa — „Prytula” i „Śmierć na biało”, które Mychajło Słaboszpycki scharakteryzował jako prozę nowej jakości, a Mykoła Sławynski przepowiedział im nawet „światowy oddźwięk”. Na czym polega ta nowa jakość? Przede wszystkim — na wyborze materiału życiowego jako przedmiotu pisarskiego badania i namysłu. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z nieoczekiwanymi aluzjami do głośnego w swoim czasie wydarzenia — tajemniczego zaginięcia jednego z liderów Ruchu, Bojczyszyna, do dziś niewyjaśnionego i niemal zapomnianego przez zbiorową pamięć dzisiejszych Ukraińców. Jednak „Prytula” nie ma nic wspólnego z gatunkiem kryminalnym. W utworze wykorzystano jedynie konkretny fakt jako punkt wyjścia do odkrycia znacznie szerszego i bardziej globalnego tematu — wzajemnych relacji jednostki i społeczeństwa. Błyskotliwymi środkami artystycznymi W. Baranow przekonująco stawia diagnozę całemu naszemu tak zwanemu demokratycznemu i praworządnemu społeczeństwu, urządzonemu na takiej płaszczyźnie współrzędnych moralnych, gdzie każdy pojedynczy obywatel, nawet jeśli należy do politycznej „śmietanki”, nie ma żadnych szans przeciwstawić się cynicznemu systemowi władzy i może zostać przez niego łatwo „zutylizowany”. Prytula to nowe nazwisko niedawnego Stepana Kozaczyszyna, podstępnie porwanego przez władzę i skutecznie odciętego od całego świata; pozostając przy życiu, faktycznie nie istnieje on w życiu. Prawda artystyczna powieści, zbudowana za pomocą obrazów i sytuacji często irrealnych, jest na tyle wyrazista, barwna i namacalna, na ile przekonująca. To ten przypadek, gdy wytworzone grą wyobraźni, zaproponowaną przez prozaika, odbierane jest jako coś znacznie bardziej realnego niż to, co widzimy w codzienności. W. Baranow ucieka się do zdumiewającego zabiegu: niby wzywa czytelnika na współautora, liczy na jego (czytelnika) doświadczenie życiowe i społeczno-polityczne, ufa mu jak równemu w rozmowie o najważniejszej wartości świata, którą jest człowiek z jego niepowtarzalną duszą i osobistym, unikalnym ludzkim „ja”. Dlatego gatunek „Prytuli” autor określa jako konspekt powieści, czego w literaturze ukraińskiej dotąd, zdaje się, nie było. Nie może nie zachwycać językowo-stylistyczna żywiołowość pisarza z jej rozległymi okresami narracyjnymi, przypominającymi fale echa, które nadciągają po wypowiedzianym zdaniu i przynoszą za każdym razem inne emocje. Słowo i fraza obrastają nowymi niuansami, pogłębia się ich sens i wyłuskuje treść dodatkowa. W. Baranow swobodnie i z gracją tworzy synonimiczną polifonię opowieści — i przy tym udaje mu się szczęśliwie uniknąć „przesady”; to znaczy, że bogaty materiał językowy „nie naciska na psychikę” i nie odwraca uwagi czytelnika od głównej myśli utworu, a służy jej jak najpełniejszemu uwypukleniu. Krytyka słusznie zauważa, że język u W. Baranowa to jeszcze jeden pełnoprawny bohater, swoisty katalizator procesu zmysłowo-myślowego. Dwie powieści, o których mowa, na pierwszy rzut oka są zupełnie różne — pod względem napięcia emocjonalnego, wagi problematyki, tonacji samopoczucia pisarza sam na sam z bohaterami, psychologicznego „obciążenia”. Jednak przenikają się one nawzajem, z ich tytułów łatwo skomponować rdzenno-znaczeniową styczność: Śmierć Prytuli na biało. I w drugiej z nich tak samo chodzi o ludzką duszę, zagrożoną okolicznościami społecznego bytu. Baranow natrafił na unikalny dla artystycznego opracowania „pokład stromego upadku” — problem moralno-etycznej odpowiedzialności każdego z nas nie za ciężkie winy czy nawet zbrodnie, ale za rzeczy, które w dzisiejszym świecie dawno już nie są rozpatrywane nawet jako cień grzechu. Do głównego bohatera w ciągu jednej nocy przychodzą ludzie, z którymi był mniej lub bardziej związany, którzy przeszli na tamten świat i wobec których kiedyś choć trochę zawinił. Ale oni przychodzą nie po to, by go sądzić, lecz by wybaczyć, i w tym właśnie zawiera się najcięższy dla bohatera sąd. „Śmierć na biało” to bufonada z zewnętrznych oznak i rzecz nad wyraz poważna w istocie wnętrza. W powieści, oprócz ludzi żywych i ich cieni, działają czarny kotek Lusyk i trzy koguty — Piotr pierwszy, Piotr drugi i Piotr trzeci, a jeszcze kometa ze swoim przygnębiająco-jasnym ogonem na tle nocnego nieba, a jeszcze — sama noc, objawiona przez autora w poetyckich wersach, które powtarzając się, brzmią jak finałowy akord utworu i dają klucz do zrozumienia wyjścia bohatera z moralnego impasu, do którego ten szedł całe życie zbyt niefrasobliwie, beztrosko i lekko. Warto dodać tylko jedno: powieści Wiktora Baranowa nie da się opowiedzieć innymi słowami niż te, które są w samych powieściach. Niech każdy, kto ich nie przeczytał, żałuje tego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
