Strona · s. 13strona oryginału ↗
BRZOZA — DAWNY TALIZMAN
Слово Просвіти, №05 за 2008 рік
Mykoła DMYTRENKO
BRZOZA — dawny talizman, drzewo kultowe, „drzewo Bogurodzicy”; drzewo związane z nieczystą siłą, duszami zmarłych; symbol odrodzenia, czystości, świętości, płodności, piękna, delikatności, skromności, wieści, tęsknoty, smutku, bezbronności, dziewiczej niewinności i w ogóle — dziewczyny, kobiety; niebiańskiego duchowego pierwiastka, który bierze na siebie ziemskie grzechy; gromada kolędników i innych młodzieżowych grup rozrywkowo-zabawowych podczas zorganizowanego wypoczynku (przywódcy, który, jak brzoza pośród innych drzew, wyróżniał się pewnymi cechami — elokwencją, poczuciem sprawiedliwości, gotowością służenia wspólnocie); kara („brzozowa kasza”). Jednocześnie brzoza symbolizuje śmierć i zmartwychwstanie, zimę i wiosnę. W kalendarzu druidów brzoza to symbol pierwszego miesiąca roku, drzewo początku. Berezeń (marzec) — nazwa pierwszego wiosennego miesiąca Ukraińców. Z czasem obraz brzozy przekształcił się w symbol etniczny i u Ukraińców kojarzy się z Rosją (w szczególności z ludami ugrofińskimi Północy). Pierwotnie jednak brzoza jako rodowe, rodzinne drzewo kultowe należała do plemion i ludów Północnej Skandynawii — Norwegii, Szwecji: poza brzozami w okresie polodowcowym inne drzewa tam nie rosły, nawet sosny. Monokulturowe lasy brzozowe są najbardziej wysuniętymi na północ. U ludów ałtajskich brzoza symbolizuje drzewo świata: Buriaci nazywają ją strażnikiem bram, ponieważ otwiera ona szamanowi drogę do nieba. Cyganie owijali wokół brzozy koszulę (bieliznę) i wsłuchiwali się w dźwięki: usłyszane zwiastowało los. W dawnych czasach na ukraińskich ziemiach istniały święte gaje — dębowe i brzozowe. Do drzew odnoszono się jak do istot żywych, ścinano tylko posusz (średni wiek brzozy w naszych stronach to 100 lat). Podczas bujnego rozkwitu przyrody — Zielonych Świątek — istniał zwyczaj zaplatania wianków na brzozach. Zaplatanie wianków zaczynało się w czwartek. Dziewczęta w gaju lub lesie wybierały młode, niskie brzozy i wyplatały wianki prosto na gałęziach. Potem wymieniały się żółtymi słonecznymi pisankami, całowały się przez wianek i w ten sposób uświęcały swoją przyjaźń i przyszłe kumowanie. Po trzech dniach, w niedzielę, szły do brzóz i rozplatały swoje wianki: ta, której wianek był świeższy, mniej zwiędły — jej los przewidywano jako szczęśliwszy; czyj zwiędł, ta miała wkrótce wyjść za mąż, ale być może nie z własnej woli — za nielubianego lub podstarzałego kawalera, a nawet wdowca. Rytualne czczenie brzozy w okresie Zielonych Świątek przenoszono z lasu (pola) do wsi: ścinano drzewo, niesiono na pastwiska, na stepy lub doliny, łąki, później — w pobliże cerkwi, karczmy, przyozdabiano, zaplatano brzozę, tańczono wokół niej korowody, śpiewano pieśni, potem składano rytualną ofiarę — jedzenie: jedzono kaszę, pierogi, obsypywano kaszą gałęzie; obchodzono z drzewem podwórza, a potem brzozowe gałęzie łamano na czas-
Zdjęcie O. Szepniwskiego
Nina HNATIUK
Jewhena Dudara naszym czytelnikom szczególnie przedstawiać nie trzeba — znają go wszyscy, którym droga jest ukraińska państwowość, język ojczysty, których bolą i niepokoją wszystkie niepowodzenia spowodowane antyukraińską polityką wielu na Polesiu brzozę wykorzystywano jako drzewo kupałowe. Biały kolor tego drzewa jedna z chrześcijańskich legend wyjaśnia tak: kiedy do drzewa podszedł zdrajca Jezusa Judasz Iskariota i chciał się na nim powiesić, to brzoza odmówiła mu, choć przestraszyła się i od tego zbielała. W ukraińskim folklorze z brzozą przede wszystkim związane są obrazy dziewczyny, kobiety: „Żeby dęby, a brzozy będą”, „Dębowe drzewka — synkowie, brzozy — córeczki”, „Na leżącą brzozę kozy skaczą” (M. Nomys), „Zielona brzózeńko, czemuś się pochyliła? // Młoda dziewczynko, czemuś się zasmuciła?”, „Kto idzie — nie mija, brzozę łamie”. Przemiana dziewczyny w brzozę (topolę, kalinę) jest typowa w pieśniach ludowych: Mówił brat siostrzyczce: „Nie stawaj na kładkę!” Siostrzyczka nie słuchała, na kładkę stąpała, Kładeczka się zachwiała, siostrzyczka utonęła. Jak tonęła — trzy słowa powiedziała: „Nie rąb, braciszku, białej brzózeńki, Nie koś, braciszku, jedwabnej trawy, Nie zrywaj, braciszku, czarnego tarnu. Biała brzózeńka — to ja młodziutka, Jedwabna trawa — to mój rusalski warkocz, Czarny tarn — to moje piwne oczy”. W zagadkach ludowych obraz brzozy przedstawiany jest zgodnie z cechami drzewa: „Biała-bielutka przed Bogiem stała: „Boże mój miły, moje ciało rąbią, a krew moją piją!”, „Biała, a nie śnieg; zielona, a nie liść; kędzierzawa, a bez włosów”, „Białe — nie śnieg, zielone — nie łąka, kędzierzawa — nie człowiek”, „Wspinam się, wspinam po białym żelazie; wspiąłbym się dalej, ale się złamie”. W zaklęciu na dobry sen, na wzrost dziecka głosi się: „Dębie, dębie! Ty czarny: u ciebie, dębie, biała brzoza, u ciebie dębowi możnowładców i radzieckich, i już teraz obecnych czasów. Zasłużony działacz sztuki Ukrainy, autor wielu książek satyrycznych, wspaniały wykonawca własnych utworów, współczesny klasyk z chutoru Mozambik. A o sobie Jewhen Dudar mówi tak: „Postać. Literacko-artystyczna. I troszkę społeczno-polityczsynkowie, a u brzózeńki córeczki. Tobie, dębie i brzozo, szumieć i gęstnieć, a narodzonemu, ochrzczonemu słudze Bożemu Iwanowi spać i rosnąć!” Obraz samotności matki przekazano w pieśni poprzez obraz brzozy, która stoi samotnie w polu: W polu brzoza, w polu kędzierzawa, A na tej brzozie kukułka kukała. Oj to nie kukułka, to rodzona matka, Ona wyprawiała syna w żołnierze. Sfera magicznego wpływu brzozy znana jest z obrzędowości wiosennej, rusalnej, kupałowej, weselnej, z dawnych zaklęć. W Tygodniu Rusalnym, według wierzeń, rusałki na brzozach się huśtają, schodzą na dół po ich gałęziach, kiedy pojawi się ktoś z ludzi, żeby połaskotać. Płaczące brzozy o tej porze obchodzono, gdyż w nich przechowywały się duchy przodków, które wabiły do siebie i czasem paraliżowały, nie puszczały. Jakoby dusze zmarłych dziewcząt, które strzegły swojego rodowego drzewa, podczas spotkania z przypadkowym przechodniem zatańcowywały go na śmierć. Brzozę wykorzystywano w magii uzdrawiającej jako talizman od złych duchów i gwarancję nie tylko fizycznego, ale i psychicznego zdrowia. Brzozowe gałązki przechowywano w chacie jako talizmany od złych duchów, złych zamiarów domownika; brzozową miotłą zamiatano przypiecek, a także od czasu do czasu wrzucano brzozowe drewno do pieca, aby zachować czystość domowego ogniska i zapewnić zdrowie mężczyznom. Znane są lecznicze właściwości soku brzozowego, brzozowych bazi — Bogurodziczych łez. Liście brzozy zaparzano do kąpieli niemowlęcia-córeczki: „Żeby miała dobry sok dla swojej rodziny, jak to drzewo dla świata, żeby stan jej nie mógł nigdy zczernieć do końca... żeby była smukła i wysoka, przy jakichkolwiek wiatrach (życiowych niepogodach) żeby nie garbiła się nigdy” (H. Makowij).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
