Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

LITKOWSKA STRONA BITWY POD KRUTAMI

Слово Просвіти, №05 за 2008 рік

Zdjęcie: Wadym Nietkaczow Mykoła OCUN, członek Proświty, zastępca przewodniczącego Kijowskiej organizacji Związku Oficerów Ukrainy W 1965 roku na obrzeżach Litek, przy cmentarzu darnickim, podczas ładowania piasku budowlanego, koparka Iwana Mykytaśa natrafiła na szczątki na wpół spróchniałego wyposażenia wojskowego i ludzkie kości. Prace natychmiast przerwano. Wieść o zdarzeniu obiegła wieś. Starsi ludzie przypomnieli sobie, że w tym miejscu pochowano ukraińskich żołnierzy, zamęczonych przez murawiowców pod koniec stycznia 1918 roku. Z kłębka wydarzeń odległych lat 20. trudno było ustalić, kim byli ci żołnierze, do jakich formacji należeli, jak długo przebywali w Litkach. Wraz z ludźmi czas zabrał także wspomnienia. I tylko pojedyncze fragmenty tamtych burzliwych lat dotarły do nas, ponieważ ludzie o nich więcej milczeli, niż mówili, wszak ówczesna uzurpatorska władza robiła wszystko, aby nawet wspomnień nie było, aby zrównać mogiłę z ziemią, a przez nią w stronę lasu wydeptano szeroką ścieżkę. Ścieżkę zapomnienia. Od 1925 do 1962 roku nauczycielem i kierownikiem amatorskiego zespołu artystycznego wsi był Prokip Andrijowycz Tereszczenko, ur. w 1902 r. Zajmował się pszczelarstwem, lubił prowadzić wieczorne przyjazne rozmowy ze starymi dziadami, którzy opowiadali o wichurach dawno minionych dni. Patriota Prokip Tereszczenko przekonał do swojego zdania młodszych mieszkańców wsi, swoich uczniów, bliskich i krewnych — aby odnowić mogiłę ukraińskich żołnierzy. Dziennikarz Wołodymyr Mykołajowycz Czepur-Udajśkyj (9 marca będzie świętował 80 lat) pochodzi z Pryłuk, a obecnie mieszka w Litkach na posesji, gdzie kiedyś stała stara drewniana chata więźnia politycznego z Workuty, ukraińskiego patrioty Stepana Puczka. Rozmawiali otwarcie o wydarzeniach lat 20., które stały się podstawą książki wydrukowanej przez towarzystwo „Memoriał” im. Wasyla Stusa w 2000 roku. Jeszcze dziś z ust do ust przechodzą wspomnienia od dziada-pradziada do szanownych prawnuków o Wielkiej Bitwie o Ukrainę, o jej wolność, o rodzimą Matkę-Ziemię. Koniec lat 80. Po raz kolejny zawrzała kozacka krew i szanowna litkowska społeczność aktywnie włączała się w wiejskie, rejonowe i stołeczne akcje obywatelskie. Tak powstały wiejskie komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego (dziś Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki), Ludowego Ruchu na rzecz Przebudowy oraz innych patriotycznych organizacji. Oni Bohdana MOROZ 28 stycznia w pomieszczeniu agencji informacyjnej „Ukrinform” odbyła się konferencja prasowa „Historyczne lekcje wydarzeń pod Krutami”. W jej pracach wzięli udział przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Pawło Mowczan, sekretarz odpowiedzialny „Proświty” Mykoła Nesterczuk, przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy Wiaczesław Biłous, zastępca przewodniczącego Ukraińskiej Partii Ludowej, deputowany ludowy Ukrainy Iwan Zajeć, zastępca przewodniczącego Kongresu Ukraińskiego zabrali się za świętą sprawę: wypełnić testament dziadów-ojców i odnowić kozacką mogiłę. Na początku maja 1996 roku na zebraniu litkowskiej „Proświty” Lidija Szust (Tereszczenko) poruszyła tę kwestię. Jednogłośnie za odnowieniem zagłosowali Wiktor i Ołeksandr Muzyczenkowie, Ołeksandr Omelczuk, Mykoła Własenko, Nina Tkłenko, Wołodymyr Czepur, Wiktor Tereszczenko, Lidija Szust (Tereszczenko), Stepan Bucan, Natalija Bucan (Tereszczenko), Mykoła Sadowyj i Wasyl Szust, na którego nałożono organizację wykonania prac. Następnego ranka ludzie z łopatami zebrali się przy piaskowej kopalni. 85-letni Petro Mychajłowycz Jurczenko (Hwardijan), świadek bitwy i procesji pogrzebowej, wskazał historyczne miejsce. Petro Kostenko wysypał tam pierwszy z sześciu ładunków ziemi, przywiezionych samochodem GAZ-53. Potem Wiktor Pyłypenko nasypał z góry dwie przyczepy ciągnikowe. Mykoła Popowycz — koparką, a ludzie narzędziami saperskimi poprawili stożek mogiły i ustawili metalowy krzyż, który wykonał Wiktor Tereszczenko, z napisem: „Tu pochowani ukraińscy kozacy, bestialsko zamęczeni przez bolszewików”. Druga rekonstrukcja nasypu miała miejsce jesienią 2000 roku. Przywieziono ponad 100 metrów sześciennych ziemi, w tym z ogrodu Nadiji i Mykoły Kabanów (koparkę i buldożer T-74 wydzielili Anatolij Hołodowycz i Wałentyn Łoś, a pracowali Mykoła Popowycz, Łeonid Szołkun i kierowca MAZa Ołeksandr Denysenko). Uroczyste odnowienie kozackiej mogiły. Maj 1996 roku Jesienią 2007 roku przy wsparciu finansowym przewodniczącej rady wiejskiej Lidiji Pinczuk przeprowadzono trzecią gruntowną rekonstrukcję Kurhanu Sławy, o czym chętni będą mogli się przekonać, przybywając na obchody 90. rocznicy bitwy 2 lutego 2008 roku o godzinie 11. Czas nie ostudził naszych dusz. Przeciwnie, inicjatywę lokalnych patriotów poparły Centralne Kierownictwo Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, Związek Oficerów Ukrainy, Międzynarodowe Stowarzyszenie „Kozactwo”. Wszystkie te organizacje społeczne badają i rozpowszechniają informacje o nieprzeciętnym wydarzeniu z 1918 roku, a co roku w pierwszą sobotę lutego przedstawiciele organizacji patriotycznych oddają cześć pamięci poległych żołnierzy w miejscu ich wiecznego spoczynku. Jak zawsze, Wasyl Stepanowycz Szust prowadzi niespieszną opowieść o ludziach związanych z tym wydarzeniem, o wszystkim, co przekazali świadkowie: „Mniej więcej tydzień po bitwie pod Krutami (opowiadał mój teść Prokip Tereszczenko), oddział bolszewików (murawiowców) od strony Semypołok przez las od strony chutoru Parnia poruszał się na Litki. Doszło do bitwy. Karabin maszynowy stał na pagórku za mostkiem, gdzie obecnie znajduje się posiadłość Wałentyny Łepechy, i kosił atakujących. W dzień atak odparto. Ale w nocy bolszewicy z walką zajęli wieś. Czterech jeńców porąbano szablami. Ukraińskich żołnierzy torturowano. To dało potem prawo naocznemu świadkowi tamtych wydarzeń Stepanowi Potapowyczowi Obieremence (Siewerynowi) napisać na krzyżu, który ustawił na Wielkanoc 1929 r.: „Tu pochowani ukraińscy kozacy, bestialsko zamęczeni przez bolszewików”. Za to 10 lat wycierpiał na Syberii. Ale po heroicznej śmierci w nierównej walce przeciwko czerwonogwardzistom, którzy faktycznie przegrali bitwę pod Krutami i pragnęli wziąć rewanż w Litkowskiej rzezi, ciała młodych wojowników (wbrew woli nowej władzy) stary dziad Prokopenko (Zajeć) wołami zwiózł do budki na podwórzu cerkiewnym, gdzie stała strażacka pompa wodna. A kiedy wykopano dół (o tym wszystkim opowiadał w 2002 r. w wywiadzie dla dziennikarki Jarosławy Muzyczenko Petro Mychajłowycz Jurczenko, ur. w 1911 r.), stary Zajeć zwiózł ciała do niego. Dziadowie Woronyj (Kudrian) i Wasyl wyścielili dół szynelami i położyli na nich pobitych chłopców, umundurowanie mieli nowe. Pośrodku położyli tego, który, jak ostrzeliwał się z kolana, przy Warkowiczu, na Korczach, tak i zamarzł. Usypali niemałą mogiłę”. Taka historia otworzyła się pośród dzisiejszej codzienności. A takich mogił na ukraińskich ziemiach oj jak wiele! Współcześni badacze odnaleźli nowe fakty tej historii. Ich zdaniem, po bitwie pod Krutami oddział śmiałków-junkrów do Kijowa przedzierał się przez wsie. Fatalna dla nich bitwa nie stała się śmiertelnym zapomnieniem. Kolejna strona wydarzeń stycznia 1918 roku została otwarta. A ukraiński ogół czeka na prawdziwe odkrycia, związane z Krutami.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn