Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ośrodki Proświty na Wołyniu

Слово Просвіти, №05 за 2014 рік

Zajęcie przez Polskę większości zachodnioukraińskich ziem na początku lat 20. XX wieku doprowadziło do zmian etnopolitycznych w statusie ludności regionu, a mianowicie — Polacy Zachodniego Wołynia i Wschodniej Galicji dołączyli do narodu tytularnego Drugiej Rzeczypospolitej. Natomiast Ukraińcy, którzy stanowili główną masę ludności i zamieszkiwali na swojej etnicznej ziemi, przekształcali się w mniejszość narodową. Wbrew międzynarodowym zobowiązaniom władze polskie nie tylko nie zapewniły autonomii ludności ukraińskiej, pełni jej praw społeczno-politycznych, gospodarczych, kulturowo-duchowych, ale także uciekły się do bezprawnych metod denacjonalizacji, pozbawienia elementarnych warunków dla życia narodowo-kulturalnego. Według trafnego określenia naszego rodaka Ułasa Samczuka, władze polskie uważały, że „zrusyfikowany na górze, niepiśmienny na dole, niewyraźny »tutejszy« chachłacko-małorosyjski Wołyń” jest dla nich najlepszym materiałem do kolejnej denacjonalizacji. „Nie ma żadnego narodu ukraińskiego — cynicznie oświadczał minister oświaty polskiego rządu S. Grabowski. — Naród ukraiński to wymysły…”. Dalej podkreślał, że problem ukraiński w Polsce zostanie zlikwidowany w ciągu 25 lat. Jurij SOROKA, doktor nauk historycznych, profesor W takich warunkach obcego panowania Ukraińcy zwrócili się do uzasadnionej metody walki — organizacji masowych towarzystw narodowych różnego kierunku — od partii politycznych, zrzeszeń, organizacji kulturalno-oświatowych po towarzystwa rolnicze. Wśród ukraińskich organizacji obywatelskich, które działały na Wołyniu w okresie międzywojennym, czołowe miejsce zajmują towarzystwa kulturalno-oświatowe rodaków. Ośrodki Proświty na Wołyniu pojawiły się jeszcze w latach I wojny światowej, kiedy Dmytro Witowski, przyszły dowódca Ukraińskiej Armii Halickiej, przebywając w 1916 roku na Kowelszczyźnie, założył we wsi Matijów „Proświtę”. W tym samym roku student Uniwersytetu Kijowskiego Iwan Fedorow założył ośrodek „Proświty” w swojej rodzinnej wsi Tajkury w powiecie rówieńskim. Najbardziej zintensyfikowała się praca kulturalno-oświatowa w latach Ukraińskiej rewolucji 1917—1920. Już pod koniec 1917 roku powstały organizacje „Proświty” w Równem, Krzemieńcu, Zdołbunowie, Ostrogu. 17 września 1918 roku założono „Proświtę” w Łucku, a nieco później — towarzystwa proświatowe we Włodzimierzu Wołyńskim, Dubnie, Kowlu. Po znalezieniu się pod władzą Polski, pokonując opór miejscowej administracji, w lutym 1921 roku w Łucku zwołano pierwszy zjazd organizacji proświatowych kraju. Stopniowo sieć organizacji proświatowych pokryła znaczną część terytorium Wołynia. Łucka „Proświta” jednoczyła ponad 100 ośrodków i filii, w których naliczano ponad 3,3 tys. członków. Nieco mniejsze były towarzystwa powiatowe: Kowelskie (102 i 3 tys.), Włodzimiersko-Wołyńskie (72 i 2,3 tys.), Horochowskie (48 i 1,9 tys.). W 1930 roku w powiatowych „Proświtach” Wołynia działało 640 ośrodków i filii, które jednoczyły 18,7 tys. osób. Jednym z pierwszych ośrodków pracy kulturalno-oświatowej w powiecie łuckim była filia „Proświty” we wsi Romanów, której historia powstania i działalności jest typowa dla wszystkich towarzystw wiejskich kraju. Jak wszędzie na Wołyniu, wieś Romanów wyszła z wojennej zawieruchy zrujnowana reformą agrarną Stołypina, zniszczona działaniami wojennymi, z bolesnymi przeżyciami po klęsce Ukraińskiej rewolucji, z początkiem ostrej polonizacji regionu. Z dwóch cerkwi prawosławnych we wsi działała tylko Boryso-Hlibska, a Święto-Michajłowska z powodu uszkodzeń tak i nie wznowiła służby cerkiewnej. Na początek 1920 roku w szkole, która przedtem była pięcioklasowa, naliczano tylko 37 dzieci. W takich warunkach na początku stycznia 1921 roku grupa inicjatywna romanowian na czele z nauczycielem Nazarem Hutowskim zwróciła się do Łuckiej powiatowej organizacji „Proświty” z prośbą: „Pragnąc otworzyć we wsi Romanów filię Łuckiej »Proświty« z oddziałami kulturalno-oświatowym i dramatycznym, my, członkowie koła inicjatywnego mamy zaszczyt prosić Was o wstawiennictwo przed kim należy o zezwolenie na otwarcie filii i zwołanie pierwszego walnego zgromadzenia. 1921 rok, 1 stycznia”. Podpisali się: Nazar Hutowski, Zacharij Myroniuk, Andrij Mykołajczuk, Ławryn Mykołajczuk, Jakiw Szczebeć. W sumie dziewięć podpisów. Pomimo oporu władz polskich, 8 maja 1921 r. odbyło się pierwsze zebranie założycielskie filii, które na przewodniczącego organizacji wybrało Z. Myroniuka, na zastępców — R. Rużańskiego, S. Melnyka, na sekretarza — O. Hawrylukę, na skarbnika — J. Szczebecia. Na zebraniu filii na przewodniczącego sekcji dramatycznej zostali wyznaczeni D. Petryczenko, bibliotecznej — N. Hutowski. Ustalono również wysokości wpisowego i miesięcznych składek członkowskich. Od pierwszych dni pracy organizacja stała się centrum ukraińskiego życia kulturalnego we wsi: organizowała wieczory z okazji świąt prawosławnych, dni szewczenkowskich, Święta Matki i in. Największą popularnością we wsi cieszył się teatr amatorski. Już od samego początku działalności organizacji proświatowych administracja polska odniosła się do nich z rezerwą, przeszkadzała w ich rozwoju. Nie była wyjątkiem i filia romanowska. Przede wszystkim władze wzięły się za kółko dramatyczne: zwolniły z pracy jego kierownika, nauczyciela z przedwojennym stażem D. Petryczenkę, zabroniły przeprowadzania przedstawień w pomieszczeniu szkolnym. Ale największy cios w organizację zadał pobór do polskiej armii znacznej części jej członków. W takiej sytuacji romanowska „Proświta” w maju 1924 roku zawiesiła swoją działalność. Jednak już 14 stycznia 1925 roku z inicjatywy Z. Myroniuka, T. Danyliuka, J. Humeniuka, M. Łytwynczuka, P. Łopateckiego i in. złożono wniosek o organizację nowej filii „Proświty”. 8 lutego 1925 r. w obecności 34 osób zebranie założycielskie filii romanowskiej wybrało nowe jądro kierownicze organizacji: na przewodniczącego wybrano Semena Melnyka, na zastępców — Dmytra Petryczenkę oraz Andrija Humeniuka; na sekretarza — Iłariona Mykołajczuka, na skarbnika — Mykołę Stolarczuka. Zgodnie z decyzją zebrania, oprócz ustalenia wpisowego 50 i miesięcznych 25 groszy składek członkowskich, postanowiono zorganizować chór, kółko dramatyczne, a także prenumeratę gazet ukraińskich, stworzyć ruchomą, stale działającą bibliotekę, pomieszczenie filii urządzić w stróżówce cerkiewnej. Przez pierwsze cztery miesiące swojej działalności „Proświta” powiększyła się o dziesiątki nowych członków. Do niej weszli Demyd i Tekla Kalenykowie, Petro Stepażok, Maksym Horbatiuk, Tereszko Poliszczuk, Tychon Puhineć, Ludmyła Demydowycz, Danyło Bondarczuk, Iwan Bondarczuk, Ostap Żabśkyj i in. Ważnym elementem wychowania narodowego było organizowanie świąt szewczenkowskich lub, jak je nazywano na Wołyniu, akademii szewczenkowskich, zapoczątkowanych jeszcze w latach 80. XIX wieku w rodzinie Kosaczów. Pod względem treści i programu były one podobne we wszystkich zakątkach Wołynia, jednak w każdej miejscowości wyczuwało się coś własnego, oryginalnego, zawsze panował w nich ukraiński duch. W programie wieczorów świątecznych obowiązkowo znajdowały się recytacje wierszy poety, pieśni w wykonaniu chóru cerkiewnego z Romanowa oraz przedstawienia. Na zakończenie święta wykonywano „Testament” i hymn narodowy „Jeszcze nie zginęła Ukraina”. Znaczną uwagę romanowska „Proświta” poświęcała rozwojowi ukraińskiego szkolnictwa. Wprowadzona w pierwszej połowie lat 20. przez rząd endecki polityka likwidacji ukraińskiej szkoły doprowadziła do wprowadzenia na Wołyniu tak zwanych dwujęzycznych szkół utrakwistycznych, gdzie większość przedmiotów wykładano w języku polskim. W szkole w Romanowie, która z trzyklasowej w 1925 r. rozrosła się na początku lat 30. w siedmioklasową i liczyła około 150 uczniów (z nich tylko 40 dzieci Polaków), ton nadawali nauczyciele-Polacy Aleksander Zagwojski z żoną oraz Maria Kurowska. We wsi, jak i w całym regionie, odbyła się kampania plebiscytowa polegająca na zbieraniu podpisów w sprawie nauczania dzieci w języku ukraińskim. Jednak administracja państwowa nie wsłuchała się w życzenia ludności i nadal próbowała niszczyć ukraińskie szkolnictwo. Poza uwagą „Proświty” nie pozostały również problemy związane z działalnością Cerkwi prawosławnej. Na Wołyniu spośród 1 mln 427 tys. ludności 99,4% stanowili prawosławni. Lecz już w pierwszych latach powojennych Cerkiew prawosławna na ziemiach ukraińskich pod władzą Polski pozostawała odłamkiem Cerkwi rosyjskiej, a jej organy kierownicze znajdowały się poza granicami Rzeczypospolitej. Prawosławie wymagało zmian, reorganizacji, przebudowy i przystosowania swojego życia do warunków ówczesnej Polski. Oprócz tego przeważająca większość duchowieństwa prawosławnego. Uczestnicy walnego zgromadzenia powiatowej „Proświty” w Łucku 19 maja 1929 roku. Skrajny z prawej — jeden z kierowników romanowskiej „Proświty” Wołodymyr Hawryluk.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn