Strona · s. 9strona oryginału ↗
«Powiej, wietrze…»
Слово Просвіти, №05 за 2014 рік
była rosyjska nie tylko z narodowości, ale i z ducha oraz przekonań. W Romanowie zaistniała wręcz paradoksalna sytuacja, kiedy jeszcze przed wojną władze rosyjskie wyznaczyły na proboszcza Czecha z narodowości Wołodymyra Zacha, który, zdaniem parafian, „nie bardzo sprzyjał wszystkiemu, co ukraińskie”. Wpływ romanowskiej „Proświty” na personel kościelny pozwolił stopniowo ukrainizować nabożeństwa: za fundusze filii zakupiono ukraińskie nuty kościelne, nabożeństwo nabierało charakteru ukraińskiego, narodowego, psalmistą został członek „Proświty” Jakiw Łoburski. Członkowie „Proświty”, jak i wszyscy mieszkańcy wsi, aktywnie poparli ideę zwołania w Łucku Ukraińskiego zjazdu kościelnego i utworzenia Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w Polsce. Pod naciskiem wiernych metropolita Dionizy w sierpniu 1928 roku został zmuszony uznać żądania Ukraińców za sprawiedliwe i w wydanej odezwie zezwolił na używanie języka ojczystego podczas odprawiania liturgii. „Proświta” nie tylko stała się centrum ukraińskiego życia kulturalnego na wsi, ale i dołożyła niemało starań dla rozwoju ruchu spółdzielczego. Już w 1921 roku przy udziale łuckiej „Proświty” powstało pierwsze „Towarzystwo Rolnicze”, a w 1924 otwarto ukraiński bank spółdzielczy, kursy spółdzielcze, księgowe, mleczarskie i inne. Z romanowskiej filii na te kursy wysłano Mykołę Demczuka oraz Mykołę Hojuka (ten ostatni został zatrudniony jako sklepikarz we wsi). „Proświta” przyciągała do siebie coraz więcej współmieszkańców, przede wszystkim młodzież. W latach 1928—1930 jej członkami zostali Jakiw Bobrowski, Petro Bobrowski, Petro Pawełczuk, Myron Demydowycz, Kyryło Bondarczuk, Fedir Bondarczuk, Luba i Ołeksandr Ungerowie, Fedir Dobrowolski, Demian Iwaniuk, Wasyl Łewczuk, Kyryło Prychodko, Stepan Łob, Oksana Kalniuk i wielu innych. Według stanu na marzec 1931 roku romanowska „Proświta” liczyła 162 członków. Składki członkowskie, liczne darowizny, zarobione pieniądze z działalności teatru amatorskiego pozwoliły organizacji posiadać własną pieczęć, rozszerzyć prenumeratę ukraińskich gazet i czasopism, wypłacać środki za wynajem pomieszczeń, wypożyczanie kostiumów, peruk i dekoracji na przedstawienia, odnawianie biblioteki. Różnorodny charakter działalności wołyńskich członków „Proświty” bardzo niepokoił polskie władze, których celem była pełna polonizacja Ukraińców. Nacisk administracyjny i represje były stałe i wszechogarniające. Wdrażając w życie politykę państwowej asymilacji Ukraińców, nowy wojewoda wołyński Henryk Józewski, zatwierdzony na stanowisku 30 czerwca 1928 roku, zaczął stopniowo wprowadzać w życie tak zwaną nową „politykę wołyńską”, której istotę deklarowano prosto: albo bezwzględne poparcie władzy, albo represje wobec nielojalnych grup, które stawiają swoje żądania. Zakazami i represjami nowa administracja dążyła najpierw do powstrzymania, a z czasem do zakończenia. Uczniowie szkoły w Romanowie na początku lat 30. XX wieku. Wasyl HORBATJUK, dyrektor Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Literackiego. Jesienią 1849 roku w Podolskim Seminarium Duchownym w Kamieńcu nad Smotryczem wraz z dziesiątkami rówieśników zaczął naukę 15-letni absolwent Szarogrodzkiej szkoły duchownej Stepan Rudanśkyj. Okres nauki w tym mieście (do 1856 roku) stał się szczególny w losie młodzieńca — tutaj z pełną mocą ujawniło się jego zamiłowanie do twórczości ludowej, tutaj on sam wkroczył na ścieżkę pisarską. Syn wiejskiego księdza (urodził się Stepan Wasylowycz Rudanśkyj 6 stycznia 1834 roku we wsi Chomutynci w powiecie winnickim guberni podolskiej), od małego lubił przebywać wśród prostego ludu. W mieście gubernialnym seminarzysta często bywał na jarmarkach, na weselach i wieczornicach, wsłuchiwał się w mowę, zapisywał historie, przysłowia, powiedzenia, opowieści, pieśni. W 1852 roku Stepan Rudanśkyj uporządkował dwa rękopiśmienne zeszyty ukraińskich pieśni ludowych, zebranych na Podolu: pierwszy tom zawierał, jak zaznaczał sam autor, „pieśni miłosne”, drugi — „kozackie, włóczęgowskie, rekrutowe, weselne, wielkanocne i tak sobie”. W latach seminaryjnych Rudanśkyj napisał także pierwsze oryginalne utwory liryczne („Sierota ja bezrodny”, „Ty nie moja”, „Mnie zapomnij”, „Pieśń” („Nie dziwcie się, dobrzy ludzie”), dokonał przekładu z języka polskiego popularnego romansu „Czarny kolor” i sześciu ballad, bliskich objętościowo do poematów („Dwa trupy”, „Wieczornice”, „Upiór”, „Krzyż na górze”, „Rozmaj”, „Luba”). W Kamieńcu Podolskim młody seminarzysta pokochał córkę swojej gospodyni — piękność Marię Kniahnycką. 21-letni Stepan uzyskał zgodę dziewczyny na ślub. Lecz kiedy młodzieniec, lekceważąc możliwość zrobienia błyskotliwej kariery duchownej, zamiast Petersburskiej Akademii Duchownej wstąpił do Medyczno-Chirurgicznej, matka Marii zabroniła córce nawet myśleć o Rudanśkym. Po roku Maria została żoną Iwana Kwartyrowycza, kolegi Stepana z seminarium i stancji. Wtedy też narodził się w dalekim Petersburgu wiersz „Powiej, wietrze, na Ukrainę”, który z czasem stał się słynną pieśnią (kompozytor — Ludmyła Ołeksandrowa). „Powiej, wietrze, na Ukrainę” — taki tytuł miał również wieczór literacko-artystyczny, poświęcony 180. rocznicy urodzin Stepana Rudanśkiego, który odbył się w Chmielnickim Obwodowym Muzeum Literackim. W wykonaniu Marii Makowśkiej brzmiała również pieśń o tym samym tytule, pracownik naukowy muzeum Jana Janczyszyna opowiedziała o podolskim okresie życia i twórczości poety, a przewodniczący Chmielnickiej Organizacji Krajowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Lekarskiego Borys Tkacz zatrzymał się na kwestiach działalności lekarskiej Stepana Rudanśkiego oraz jego wkładzie w rozwój sanitarno-ekologiczny Jałty, gdzie nasz rodak pracował do końca swoich dni (zmarł 3 maja 1873 roku). Jeszcze w okresie petersburskim ojciec Stepana Rudanśkiego lekceważąco odniósł się do tego, że syn pisze w języku ukraińskim. W odpowiedzi Stepan 5 lipca 1859 roku napisał do brata słowa, które stały się prorocze: „Zakazują mi mój język ojczysty, — zakazuje ojciec; ale u mnie był dziad, był pradziad i prapradziad — oni mi nie zakazali; nie słucha ojciec mojej mowy — za to mnie i po śmierci, może, posłucha czternaście milionów moich współplemieńców. Ojciec, może, nie lubi swojego języka przez to, że nim u nas mówią chłopi, a niby w moskiewszczyźnie nie mówią chłopi po moskiewsku? I czym my lepsi od chłopa? Wszyscy my równi u Boga…”. Słowo Stepana Rudanśkiego, jego humoreski brzmiały na wieczorze w wykonaniu chmielnickich uczniów Władysława Makowśkiego i Maksyma Wawryńczuka. Obecni — a byli to pracownicy medyczni centrum obwodowego oraz ich bliscy — obejrzeli także wystawę książkowo-dokumentalną, poświęconą jubileuszowi poety, tłumacza, etnografa, folklorysty. Szczególnego kolorytu wieczorowi nadały melodie kwartetu smyczkowego „Kwartanima” Chmielnickiej Szkoły Muzycznej imienia Władysława Zaremby. Nawiasem mówiąc, właśnie podolski kompozytor W. Zaremba (1833—1902) zaaranżował na głos i fortepian pieśń „Powiej, wietrze, na Ukrainę”. Podobnie jak jeszcze jeden romans Ludmyły Ołeksandrowej — „Patrzę ja w niebo” do słów ukraińskiego poety-romantyka Mychajła Petrenki. Rok 1936. Obchody dziesiątej rocznicy śmierci Symona Petlury
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
