Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«Nie mów nikomu o nikim, a mów o sobie» Głębie poetyckiego słowa Wiktora Baranowa

Слово Просвіти, №05 за 2014 рік

Samotność — czy to dobrze, czy źle? Jeśli myśleć po filozoficznemu, to i tak, i nie. Jednych ona zachwyca, a innym wydaje się dziwna. Jedni pragną zrozumieć samotników, podczas gdy inni potępiają ich czyny i dążenia. Jednoczy wszystkich ten sam jedyny lub jeden z niewielu, który, odseparowawszy się od wszystkiego, co tradycyjne, buduje według własnych praw swoją, do niczyjej niepodobną świątynię sztuki. Chcą do niej trafić nawet zwolennicy wszystkiego, co skostniałe, którzy w codziennej krzątaninie, w ciągłym poszukiwaniu lepszego nie dostrzegają uroków zesłanego przez Boga życia. Darem twórczej samotności, przyciągania do swojego oryginalnego — intelektualnego i wysokiej klasy artystycznej — poetyckiego, prozatorskiego, publicystycznego słowa los obdarzył znanego pisarza współczesności Wiktora Baranowa. Mykoła STEPANENKO, Połtawa. Baranow — postać samotna we współczesnej poezji. Mychajło Słaboszpycki To imię jest znane ukraińskiemu słuchowi, jest dobrze znane poza granicami naszego państwa: w 1989 roku poeta zwrócił się do rodaków ze swoim wyrzutem, pytając, czy mamy godność narodową, czy ukształtowaliśmy tożsamość narodową, i sam udzielił na to mądrej, jednoznacznej, pełnej krystalicznie czystej moralności odpowiedzi: Pytam siebie, pytam was, ludzi, Pytam książek, rozglądam się na każdej stronie — Gdzie ten rok, gdzie ten miesiąc, ten przeklęty tydzień i dzień, Kiedy przestaliśmy być dumni, że jesteśmy — Ukraińcami? * * * Ukraińcy moi! Daj nam, Boże, i szczęścia, i sił. Można żyć i jako chochoł — i nie zgorzknie od tego bochenek chleba. Tylko kto kiedyś niebo pochyli nad waszymi mogiłami, Jeśli nie zdradzona przez was, znieważona przez was Ukraina… Wiersz, który od razu wlał się w ludowo-poetycki żywioł, stał się pieśnią, a mówiąc ściślej, to „prawdziwym patriotycznym hitem” (Mychajło Słaboszpycki), pomagał wywalczyć niepodległość, rozjaśniać zamgloną imperialną ideologią ludzką świadomość. Utwór „Do Ukraińców” — to rdzeń dopiero co opublikowanego zbioru „Otaw nievidyma dusza” (Niewidzialna dusza odrostów). Zadeklarowano w notce wydawniczej, że ma on potężną energię i wysoki ładunek estetyczny, a także przekonuje o tym, że jego autor ma niski próg bólu. To — być może najważniejsza spośród wszystkich jego zalet literackich. Nazwa zbioru jest romantyczno-realistyczna. Wiktor Baranow zebrał obfite plony na swoim artystycznym polu, ale to, jak dzieli się swoimi planami, — to dopiero początek wielkiej, zaplanowanej na wiele lat sprawy. Wiersze Baranowa w metaforycznym widzeniu — to otawa, czyli trawa, która odrosła na miejscu skoszonej, ale nie wysuszona, nie złożona w kopki czy stogi, nawet nie przywiędła, a ta, którą trzyma się na święto, którą ściele się na podłodze w chacie na Zielone Świątki lub którą kładzie się w Wigilię na pokucie i stawia na niej kutię oraz uzwar. Poeta swoim kolejnym wymownym przyjściem do wielbicieli, którzy niecierpliwie na to czekali, zaświadcza o okresie swojego nowego — dojrzałego i doskonałego — kwitnienia, kiedy jego dusza żarliwie zapragnęła nowego słowa i odnalazła je. Z romantycznego podniebienia zeszła na grzeszną ziemię i pragnie ponad wszystko wszędzie zaprowadzić ład, bo zło nie ma granic, a cierpliwość już się kończy, bo w „bezdrożach kalendarza / Znikają daty. / I sieje się kosmiczny pył / Na milczące krzyże mogił, / I płacze matka”. Dusza, czytamy między wierszami, to nie ciemny las, a widzialny i jednocześnie niezgłębiony świat wewnętrzny ze wszystkimi jego nastrojami, uczuciami, przeżyciami, zmianami i odnowami, z nieśmiertelną niematerialną podstawą w człowieku, która stanowi istotę jego bytu: Dusza jeszcze nie wycierpiała się I przez to jeszcze żywa… Schowawszy pod korzenie żałość, Trawa rosnąć nie zapomina I świat odrostami zadziwia, Siebie w nich po raz kolejny wskrzesza. Zgadzamy się z Mychajłą Słaboszpyckim, który dobrze zna się na współczesnej literaturze i potrafi subtelnie ją analizować, że Wiktor Baranow — to „postać samotna we współczesnej poezji”. Jego utwory poetycko-prozatorsko-publicystyczne, które pojawiały się zazwyczaj na przemian, a bywało, że i synchronicznie, mają wykwintną, oryginalną, ale niepozbawioną naturalnych zarysów formę, która od razu czaruje i bierze w duchową niewolę każdego, kto ją pojmuje, rozwikłuje. A to dlatego, że cała rymowana i nierymowana liryka — to wykwit słownie wygrawerowanej myśli o naszych radościach i bólach, ziemskich grzechach i ich odkupieniu, że idzie ona z serca, płynie z duszy, powstaje jako wyzwania czasu, jako natychmiastowa i skuteczna reakcja na wszystko, co dzieje się wokół. Mychajło Słaboszpycki tłumaczy samotność Wiktora Baranowa tym, że „nie podchwyciła go żadna z ówczesnych fal literackich. Nie „zapisał się” ani do prestiżowej wtedy „Kijowskiej szkoły”, której krąg, jeśli zaliczyć tam wszystkich statystów i epigonów, był znacznie szerszy, niż dzisiaj figuruje w literackich kalendarzach. Nie wzorował się on też na potężnych osobowościach poetyckich… (jedni z nich debiutowali trochę wcześniej od niego, drudzy równocześnie, trzeci trochę później, ale wszyscy oni byli obok i mogli łatwo na siebie wpływać); ale Baranow cały czas trzymał się na uboczu i cierpliwie wypracowywał swoje „firmowe” chwyty literackie”. Są w tym i jakieś ukryte przyczyny — samowystarczalność, pewność słuszności wykonywanej sprawy, piękna duma, szczególny, tylko jemu właściwy talent zanurzania się we współczesne i minione realia z obowiązkową projekcją na przyszłość. Nie chce się przesadzać, nie ma najmniejszej ochoty lepić z pisarza ikony. Pojawia się jednak samoczynnie pragnienie, natchnione po pobycie w pracowni Baranowa, wyróżnić najbardziej znamienne cechy zbioru „Otaw nievidyma dusza”, do którego weszły nowe i wcześniej publikowane wiersze, i uwypuklić rysy osobowości jego autora. Nie chciałbym obciążać się czyimiś myślami o literackim talencie Wiktora Baranowa. Jednak nie udało się powstrzymać od pokusy choćby pobieżnego zapoznania się z posłowiem Teodozji Zarwnej, której poświęcony jest głęboko filozoficzny wiersz z metonimicznymi obrazami zamieci, która „zamiata / Czarne i czerwone, i białe wybiela też”, ptasiej rozpaczy, która „bije rozpaczliwie w szybę”, wiosny, która „gdzieś tam odezwie się… głosami irynii”, a nad nią „Trzaśnie… zimy zamaszysty malachit”. Zbiór jest obfity w dedykacje — Walentynie Dawydenko, Mychajłowi Słaboszpyckiemu, Borysowi Finkelsteinowi, Lubow Hołocie, Borysowi Kyryczence. Jest i jeszcze jedno przypisanie — Lidzie. Domyślamy się, a nie — dokładnie wiemy, że jest ono adresowane do muzy — ukochanej żony Lidii Petriwny. Poezja, o której mowa, nie jest zabarwiona intymnością, jej wewnętrzny rytm — to melodia dwóch serc, które zlały w jedną całość szczęśliwe lata, wspólność poglądów, wszystko to, co wielbimy jako rodzinne ognisko. Małżeńskie szczęście ma swoją filozofię, przekonuje Wiktor Baranow. Jest ono nie tylko „Balsamem uzdrawiających białych rąk twoich, / Co goi krzyk oczu moich smutnych”, ale i pożegnalnym wieczorem, który „topi się w ołów, / Żeby jutro znów wylać się w spotkanie, / Żeby jutro znów nakreślić szaleństwo / Na niebie, które przyodziane jest w ołów”. Śladem Teodozji Zarwnej powtarzamy: twórczość poetycką Wiktora Baranowa dobrze ilustruje prawo wahadła — „z jaką siłą odpycha się w lewo, z taką samą odpycha się w prawo”, a mówiąc ściślej, to „pierwsze odepchnięcie — niemal instynktowne — uciec od tak zwichniętej rzeczywistości, która wypełniła jego prozę — w stronę własnej duszy, jak do schowka, bo jeśli nie ma gdzie schować się przed resztą świata, to takim schowkiem stajesz się, naturalnie, ty sam. Czyli twoja poezja”. Liryczny bohater, a w nim łatwo rozpoznajemy autora „Otaw nievidyma dusza”, nie zamyka się w sobie, nie zdradza swoich zasad: pragnie uśmierzyć palący ból społeczny, zlikwidować niesprawiedliwość, zasiać dobro i zgodę. On, w końcu, wyjaśnia aż zaognioną przyczynę tego, dlaczego „pośród nas wyrosło niewiele gromkich idei”, ponieważ „My po prostu szliśmy, / I oto za to zapłata: / Już nie ziarno ściele drogę, a ścierwo, / I droga prowadzi w niebyt na oślep”. Swoją twórczością Wiktor Baranow przypomina Mychajłowi Słaboszpyckiemu „rozjaśnioną mądrość późnego Rylskiego”, jego lirycznego bohatera, który „zrozumiał i przyjął nieodwołalną prawdę — idąc drogą życia, idziemy do śmierci; i nikt tu w niczym nam nie zaradzi, nikt nie anuluje surowego wyroku, wydanego każdemu życiu, gdzie pierwszy krok w ten świat już jest pierwszym krokiem do mogiły”. Wśród „poetyckich krewnych” autora zbioru „Otaw nievidyma dusza” są Łeonid Perwomajśkyj i Ihor Muratiw. Do nich można dołączyć jeszcze Panasa Myrnego. I nie tylko dlatego, że ci dwaj mistrzowie słowa niezawodnie utrzymują w różnych stuleciach na swoich barkach ukraińską poetycko-prozatorsko-publicystyczną przestrzeń duchową, ale i z innej — prostszej, bardziej codziennej, właściwie literackiej — przyczyny: dialog Wiktora Baranowa ze spoczywającym w Bogu Mykołą Somem współbrzmi z żałobną supliką, „wysłaną” przez Panasa Myrnego „na tamten świat Iwanowi Piotrowiczowi synowi Kotlarewskiemu dwudziestu dwóch radnych połtawskiej dumy miejskiej, którzy oddali swoje głosy za postawieniem jego pomnika na ulicy Protopopowskiej”, w której, między innymi, powiedziano o tym: Gdybyś ty, sławny nasz Iwanie, Usłyszał, co radzą mieszczanie, Jak ciebie mają szanować… To, zapewne, ty ze swoim Eneaszem Nam zaśpiewałbyś nie to, A po moskiewsku byś zagiął, I tak by głośno i ostro Skręcił słówko to, jak drogę, Żeby i głuchy je usłyszał! Baranow zawiadamia „rodzimego… nieosiągalnego” Mykołę Soma, który w popiele umiał wydobywać „Czyste bryzgi diamentów, oszlifowanych złotem słów”, którego wyszywanki pieśni „Ziemię całą obleciały”, że ukraiński świat nie zmienił się, on „taki sam, jak był: trochę dobry, a bardziej — sprzedajny, / I tak samo zadyszany, i niepewny, jak lisi ślad”. Wśród zasług Wiktora Baranowa jest i to, że swoimi wierszami utrwala on skomplikowane ścieżki ukraińskiej historii z tym wielce znamiennym ostrzeżeniem, że „wstępujemy w ślady / Przedostatniej biedy, / Jak wilk w styczniu”, „Biczując siebie, niczym kata”, błądzimy w trzech sosnach i siebie rozpoznajemy w błądzących. My, pisze poeta, nijak nie wyjdziemy ze snów, które rozciągnęły się na stulecia: W pierwszym śnie do nas przychodzi los. W drugim śnie ukazuje się nam wolność. W trzecim — nic w ogóle Nam nie przynosi wiatr dziki z pola. Żal przenika duszę, kiedy autor deklaruje, że „Zmęczona pohukuje sowa, / Strzela po lasach rozryw-trawa, / I my bylibyśmy już gotowi się obudzić — / Lecz sen wciąż trwa, wciąż trwa…” Tę myśl dość przedmiotowo przekazuje poezja „Narodowa gramatyka” — Ukraińców gubi prosty i stary jak świat zasada: Ja nie mogę, ty nie możesz, on (ona, ono) nie może. My nie możemy, wy nie możecie, oni nie mogą… — A ktoż może?! — Jak to kto? Dziad Pichto. Lecz nadzieje na niego są jeszcze bardziej płonne: — Jeśli tam u was zupełnie nikt nie może, to już wam i sam Pan Bóg nie pomoże. O! W trzech różnych pod względem motywowym, a także pod względem formy rozdziałach zbioru — „Kopanie ogrodu”, „Witraże wierszy wolnych”, „Sonetarium do-moll” — mistrzowsko wyrysowano jesień, którą poeta uwielbia, dla którego słowo „jesień” — „jak narkotyk, / Hipnotyczny dźwięk na dwie sylaby”, jak „Najbardziej przejmujący w całym roku dotyk”. On „na jesień zachorował”, zawsze z niepokojem, uroczyście wita ją i, być może, dlatego, że w szczyt tej pory — na dzień Pokrowy Najświętszej Bogurodzicy — mama podarowała mu życie. Ze szczególnym ściskiem odbiera się poezję — zwrócenie się do własnej duszy z prośbą, aby ona, „kiedy z klepsydry… losu wypłynie cała woda do kropli”, zamieszkała w pisarzu znowu. Szczerze wybłaguje on u sił nieziemskich, żeby stało się to wszystko w tej samej chacie, „do ścian której w powódź podchodziła Dnieprowa woda”, „w ten sam dzień na Świętą Pokrowę, w ten sam rok w połowie wieku...” Fundamentem zbioru „Otaw nievidyma dusza” obok już wspomnianego wiersza „Do Ukraińców” jest oryginalna pod względem formy poezja „Geografia polityczna”: Zniemczone Niemcy, Zturczona Turcja, Zbułgaryzowana Bułgaria, Zmadziaryzowane Węgry, Sakartwelo istotą — Iberia, Niedostrzelana Iczkeria, Zospidniczona Szkocja, Ztulipanowana Holandia, Cała wyśpiewana Italia, Cała w kogutach barwnych Galia, Zsłowaczona Słowacja, Polski pycha niewykorzystana, Babińska Babińszczyzna I zrosyjszczona Ukraińszczyzna. Zatem mamy całkowicie zrosyjszczoną Ukraińszczyznę, kiedyż doczekamy się całkowicie ukrainizowanej Ukrainy? Sama z siebie ona się nie pojawi. Trzeba ją codziennie, z wypełnionym po brzegi dobrem i prawdą sumieniem wywalczać, i pomagać nam w tym będzie mądre pouczenie duchowego samotnika Wiktora Baranowa: Zamyślenia czarne odmodlimy u Boga, Z białych uszyjemy szaty święte. I — w drogę! Bo tylko droga Wyprowadzi w porę i dokładnie do celu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn