Strona · s. 14strona oryginału ↗
Cudowny stop Teatralny powrót Mykoły Winhranowskiego w choreomonodramie „Piękna bestia w sercu” Warsztatu Sztuki Teatralnej „Suzirja” według utworów poetyckich i prozatorskich Poety.
Слово Просвіти, №05 за 2014 рік
Wasyl NEWOŁOW, pisarz, kandydat nauk o sztuce, profesor
Ojczyzna, Miłość i Wolność — od samych początków twórczości Wielkiego Mistrza te pojęcia dla Mykoły Stepanowycza Wihranowskiego były bliskie na tyle, że ich emocjonalne znaczenia raz po raz się zbiegają. I nie jest to dziwne, gdy się wmyślić i zrozumieć, że są to wyższe symbole życia. Pochodzą z jednego korzenia i jednej energii — witalistycznego zachwytu ziemianina, który „wstał z kolan i niebo wziął za gwiazdy”. Nie gdzieś i kiedyś, nie ktoś i jakoś — tutaj, na brzegach Dniepru, w południe XX wieku w świecie, rozdartym szaleństwem polityk, człowiek poczuł własną wszechmoc, nienasycone pragnienie życia i tworzył według praw piękna, i przekazał to w swoich poezjach. To udało się poczuć również reżyserowi nowego spektaklu. Nie poczujecie w obrazach Ołeksija Kużelnego przybliżenia, nagiej abstrakcji, ogólników… Osobliwość jego reżyserii (a ona, jak mi się wydaje, jeszcze i teraz, jak u prawdziwego mistrza, znajduje się w aktywnym okresie poszukiwań, jednak już dziś są wszelkie podstawy twierdzić, że jest właśnie taka) polega nie na badaniu jednostkowego i nie na myśleniu ogólnym, bo jego uwagę coraz częściej dziś przyciągają granice ich łączenia — przejście obrazu w symbol i stosunek tego ostatniego do idei światowej jedności, zanurzenie konkretnego zjawiska w żywioł pierwowzorów bytu. Wsiadłem nie do tego samolotu Początkowo Myślałem że wsiadłem do tego samolotu Był On Z jednym skrzydłem Drugim skrzydłem Miałem zostać Ja Ja Nim nie zostałem! O. Kużelny, jak mi się wydaje, poczuł i spróbował pomysłowo oraz utalentowanie przekazać nam swoje wrażenie o niestałości i skończoności wszystkiego co żywe, dwoistości każdego zjawiska. Niepewny krok swój w noc i sad… Serc rozbitych sercopad… Niepewny kroku mój, idź! Niepewny kroku mój, idź!! Niepewny kroku mój, idź!!! Niepewny kroku mój, nie idź… Pragnie on pokazać grę i niewyrażalność jej treści, milczące rozmowy bohatera jego spektaklu czasem porażają, a nasze widowniane wnioski z nich bywają podobne do wybuchów aktorskich metafor. Wihranowskiemu była obca metaforyczna komplikacja. Przeciwnie, jego język poetycki jest lakoniczny i jasny, jednak jest to jasność, jak mawiał Hryhir Tiutiunnyk, absolutnego słuchu artystycznego. „Na okna wił się winogron zielony, Niby ziemi niepowiedziane myśli”, „dziecko zasnęło na ręce, jak słowo na dłoni mowy”, „Iwan-góra nad jarem grzbiet garbi, niesie pod górę całe moje „kocham” — wszystko to przede wszystkim subtelnie zaobserwowana rzeczywistość, nie „podrasowana” pod zadaną poetycką tezę, a odzwierciedlona na tyle wyraziście i przekonująco, że autor staje się współuczestnikiem samego jej istnienia: on już nie po prostu ją odtwarza, a tworzy. Tak i reżyser… wytrwale pragnie budować wizualny obraz swojego spektaklu (a w nim O. Kużelny jest również pomysłowym, paradoksalnym scenografem), jak wybuch zrealizowanego zamysłu, jak pulsujący nurt treści, które to powstają, to gasną… Oto taki sobie filozoficzny, reżyserski „pulsar”… „Piękna bestia w sercu…”, doprawdy, piękna! Człowiek i świat, w którym wszystko jest podległe jego twórczemu ruchowi, nieustannie przechodzą jedno w drugie, istnieją jedno w drugim. Z ogromnym artystycznym taktem w spektaklu zatarta jest granica między „ja” i „ty”, stanem emocjonalnym a otaczającą rzeczywistością: „Dębowy mój kostur, wieczorny chód, i ty obok mnie, i ptaki, i łodygi, w drodze i niebo nad nami z ciebie, i morze z ciebie… droga twarda”. To nie po prostu całkowita jedność duszy i świata, to — niezawodna jedność! W tym spektaklu, jak zresztą i w poezji Wihranowskiego, znajduje potwierdzenie znana dowżenkowska teza o tym, że „artyści są powołani przez naród po to, aby pokazywać światu przede wszystkim, że życie jest piękne, że samo w sobie jest ono największym i najwspanialszym ze wszystkich możliwych dóbr”. O. Kużelny swobodnie podejmuje próbę połączenia w przestrzeni i czasie fikcji i realności, ziemskiego i pozaziemskiego, prowadząc widza przez splot metafor do momentu Prawdy… Jeśli chodzi o bohatera zasłużonego artysty Ukrainy Jewhena Nyszczuka, w istocie współautora O. Kużelnego w jego pracy nad spektaklem — chciałoby się sparafrazować kartezjańskie „Myślę, więc jestem” na „Gram, więc jestem”. Jego aktorskie metafory (jego i reżysera) — w znacznej mierze to ulewa olśnień, odbicia jego ruchu, które właśnie w materii zyskują swoje życie. On jest Homo Ludens — człowiekiem, który gra; a według Schillera, „Człowiek gra tylko wtedy, gdy jest w pełnym sensie człowiekiem, i jest w pełni człowiekiem tylko wtedy, gdy gra”. Lecz Homo Ludens Jewhena Nyszczuka ma oblicze bohatera Dostojewskiego; podporządkowuje on swój pociąg do gry poszukiwaniu Prawdy… To znaczy, w osobie jego bohatera — Poety i Obywatela — niby łączą się, umownie mówiąc, aktor i kapłan: kapłan ochrania i strzeże nienaruszalnych prawd, a człowiek, który gra — świecki prorok — patrzy w przyszłość. Te dwie dziedziny — przeszłości i przyszłości, pamięci i przewidywania — są ciasno i mocno wzajemnie splecione. (Nie na darmo przecież w spektaklu jest tak wiele splotów…). I przy tym są one nierozerwalne. Dar tego niezwykłego aktora (i obywatela również, bo przecież znamy go jako niezmiennego prowadzącego naszego głównego wolnościowego Majdanu, jego swoistego kamertonu) polega jeszcze na tym, że umie on podać modlitwę jako żart, a żart jako modlitwę… O wcielonym przez niego bohaterze można dodać także ciekawą myśl Stendhala, który poprzez stosunek do miłości określał cechy hiszpańskiego charakteru. Przypomnę jego słowa: „W hiszpańskim narodzie widzę żywego przedstawiciela średniowiecza. Nie zna on mroków drobnych prawd, właściwych dziecięcej próżności jego sąsiadów. Głęboko przyswoił sobie prawdy ważne i ma dość rozumu oraz woli, by podążać za dalekimi wnioskami z nich… Hiszpan jest surowy, nieco szorstki, niezbyt uprzejmy, pełen dziwacznej dumy, nigdy nie zajmuje się innymi”. Was tak nikt nie kocha. Ja jeden. Ja was kocham, jak przeklęty. Do śmierci. Ziemia na niebie, wieczór, szczęście, dym, Lata i rok, śniegi, wodą starte, One mi jedno tylko: wy i wy… Zgodnie z tym również liryka intymna Wihranowskiego, która w końcu nigdy nie była językiem tylko o miłości do kobiety, a była językiem o duchowej bezmiarze ludzkiego wszechświata, łagodnieje i wypogadza się, gorycz nieosiągalnego zmienia się przejmującym docenieniem darowanego w życiu. Tak, nie można w pełni zrealizować się dla siebie, nie można oddać siebie całego jednej, niechby najdroższej, osobie, ale można i trzeba wierzyć w znaczenie swojego „małego” wkładu w duchową mnogość narodu, któremu darowano nieśmiertelność. A kiedy ty coś do tej mnogości dodałeś — to i tobie… To zdobyte w twórczym samospaleniu Mykoły Wihranowskiego rozumienie swojej roli na ziemi, beziluzoryczne i zarazem życiotwórcze, zwycięskim kontrapunktem zabrzmiało również w spektaklu Kużelnego-Nyszczuka. Ja to do czego?! Moim zdaniem, i cel bohatera Jewhena Nyszczuka polega właśnie na podporządkowaniu zasady naśladowania rzeczywistości poszukiwaniom jej tajemnej, nadzmysłowej treści. Nieco zaostrzając myśl, mogę dodać: on nic nie wie o życiu, ale wszystko wie o jego istocie. W nieznaną dotąd artystyczną kompozycję połączyły się w jego twórczości heroiczna etyka naszego narodu i rzadkie poczucie piękna, energia nieśmiertelnych obrazowych znaczeń, którymi wypełnia się świat wokół nas. „Jeszcze pachnie fala jabłkiem i ciałem, i suszy głowę za kwieciem swoim mak”, „Ja was kocham, jak sól swoją — Sywasz, jak lasu pierś swoją listek ostatni”, „Pod ciemnymi żaglami nocy Tutaj, tutaj, na te jedwabne wody, Na niebieski dźwięk miłości i wolności, Na niebieską Roś, co w snach moich płynie…” — tak umiał powiedzieć tylko Mykoła Wihranowski. A ja bym dodał, tak może zagrać tylko Jewhen Nyszczuk! Oto i my, kiedy oglądamy ten spektakl, to wkraczamy w ciemną i wielką dziedzinę niewysłowionego, gdzie panują subtelne nastroje, spojrzenie żywych oczu, nasycona pauza, trwa krystalizacja metafory, i razem z aktorem próbujemy odgadnąć zagadkę niepojętego. Przyszła moja pora ciebie spotkać, Wstąpić na twój huczący próg! Naznaczony surowym prawem żyć, — Z tobą rozminąć się ja nie mógł! Na zaproponowanym szkicu przyszłego spektaklu, który może jeszcze się gruntować, nawet nieco zmieniać (bo mamy przecież
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
