Strona · s. 15strona oryginału ↗
«Noc wigilijna» — pierwsza opera narodowa
Слово Просвіти, №05 за 2014 рік
Spuścizna artystyczna Mykoły Łysenki jest ogromna. W tym bezcennym dorobku narodowym szczególne miejsce zajmują jego opery, których napisał jedenaście, nie licząc jeszcze dwudziestu jeden przedstawień dramatycznych, do których kompozytor napisał muzykę, współpracując z zespołami koryfeuszy ukraińskiego teatru. Swojej najsłynniejszej opery, dramatu narodowo-muzycznego „Taras Bulba”, Łysenko tak i nie zobaczył na scenie, pomimo propozycji Piotra Iljicza Czajkowskiego, by wesprzeć jej wystawienie w jednym z moskiewskich teatrów. Do „Natalki Połtawki” napisał rozbudowany akompaniament fortepianowy i wstęp. Pozostałe wielkie opery, w szczególności feerię „Utopiona”, operę-satyrę „Eneida”, kompozytor zorkiestrował sam. Szeroko znane ukraińskiemu widzowi są jego trzy pierwsze ukraińskie opery dziecięce: „Koza-Dereza”, „Pan Kocki”, „Zima i wiosna”. Ale czy nie najpopularniejszą była i pozostaje jego pierwsza ukraińska opera — „Noc wigilijna”, której w zeszłym miesiącu minęło 140 lat od czasu premiery. O historii napisania i wystawienia „Nocy wigilijnej” rozmawiamy z kierowniczką Muzeum M. W. Łysenki, Roksaną SKORULSKĄ. — Pani Roksano, jak wiadomo, skutkiem niewiarygodnie dzikich represji rosyjskiego caratu wobec wszelkich przejawów ukraińskiego życia (najpierw ukazem emskim z 1863 roku, a dwa lata później wprowadzono jeszcze surowsze ograniczenia cyrkularzem wałujewskim) był zakaz nie tylko wydawania książek, gazet, wystawiania przedstawień teatralnych w języku ukraińskim, ale także tłumaczeń tekstów na ukraiński z rosyjskiego czy jakiegokolwiek języka europejskiego. Jak więc Mykoła Łysenko uzyskał od petersburskich cerberów pozwolenie na wystawienie „Nocy wigilijnej”? — Mykoła Witalijowycz Łysenko, ukończywszy Konserwatorium Lipskie i otrzymawszy błyskotliwe europejskie wykształcenie zawodowe, w 1871 roku ostatecznie osiedla się w Kijowie. Zaczyna koncertować, a wkrótce powstaje artystyczne kółko amatorskie Lindforsów-Łysenków-Staryckich. Ich pierwszą wspólną pracą była operetka „Czarnomorce”. Wystawiona została po raz pierwszy w ogródku Lindforsów (znajdował się w dawnym (obecnie zburzonym — przyp. red.) budynku przy ul. B. Chmielnickiego naprzeciwko dzisiejszej Narodowej Opery Ukrainy). Tam, nawiasem mówiąc, był pierwszy ukraiński ogródek i mieszkała rodzina Lindforsów. Po ogromnym „domowym” sukcesie „Czarnomorcуw” kółko zabrało się za „Noc wigilijną”. I pierwsze przedstawienie „Nocy wigilijnej” jako operetki w 2 aktach odbyło się w 1873 roku ponownie w lokalu Lindforsów. Pierwsze libretto, złożone do cenzury, podpisane było przez Ołeksandra Lindforsa. Oficjalnie był on Szwedem. Więc miało to wywrzeć na cenzurze teatralnej w Petersburgu wrażenie, że rękopis to nie małoruski, a szwedzki wariant. I ta niewielka sztuczka wtedy zadziałała. W tej sprawie M. Łysenko w liście z 7 marca 1873 r. do H. Załubowskiego pisał, że „niedawno otrzymana z Głównego Urzędu do spraw Druku jego (tj. M. Staryckiego) operetka „Noc wigilijna”, napisana dla sceny według Gogola („Noc przed Bożym Narodzeniem”). Muzyka do niej moja. Jak Bóg da Wielkanocy doczekamy, to i na deskach wielkiego teatru Kijów ją zobaczy”. — Ale przecież to nie był jeszcze ten wariant opery, który potem zdobył taką popularność? — Sukces pierwszych „domowych” przedstawień „Nocy wigilijnej” uskrzydlił autorów i popchnął ich do następnego kroku. Sofija Rusowa (Lindfors) wspominała, że przerobieniem utworu zajął się Starycki. W krótkim czasie libretto zostało napisane, ale praca M. Łysenki nad partyturą posuwała się niezwykle powoli — kompozytor był obciążony licznymi prywatnymi lekcjami i wydawaniem zbiorów pieśni ludowych. Zdarzało się, że Mykole Witalijowyczowi zabierano buty, żeby zostawał w domu i mógł popracować nad nową operą. Ale przez lato swoją muzyczną część pracy jednak wykonał. Do reżyserii na pomoc Staryckiemu zaproszono Pawła Czubynskiego. „Z dwoma reżyserami — pisała Sofija Rusowa — oczywiście dobre przedstawienie było zapewnione, ale ile powstawało tu konfliktów, humorystycznych zdarzeń między oboma reżyserami i artystami: jeden wymaga, żeby Oksana w uniesieniu, zobaczywszy Wakułę, stała na skrzyni — i potulnie wesoła zawsze Olha Ołeksandriwna lekko skakała na stół, który miał być zamiast skrzyni; drugi reżyser, przeciwnie, uważał to za niemożliwy efekt i chował piękność w gąszcz chórzystów; jeden dodawał Sołosze zbyt wiele frywolności, drugi nadawał jej jakąś poważną powściągliwość. Ale wszystkie te konflikty, spory nie wpływały na ogólny zachwycony nastrój, a jedynie dodawały żywości...”. — Wreszcie, na początku 1874 roku kijowska publiczność teatralna dowiedziała się o tym, że 25 stycznia w Kijowskim Teatrze Miejskim odbędzie się premiera „Nocy wigilijnej” — „małoruskiej opery w 4 aktach. Tekst według Gogola M. P. Staryckiego, muzyka M. W. Łysenki. W dekoracjach, kostiumach i w ogóle w oprawie będzie zachowana dokładność etnograficzna. Suma, która pozostanie po pokryciu kosztów wystawienia, pójdzie na korzyść głodujących samarczyków”... — Właśnie tak zaznaczano w ówczesnych afiszach. „Dokładność etnograficzną” pomógł odtworzyć Fedir Wowk, który wykonał szkice wnętrz izb Sołochy i Wakuły. Wasyl Tarnowski przekazał ze swojej bogatej kolekcji ukraińskich staroci wszystko, co niezbędne: nie tylko sprzęty domowe (naczynia, rohatki-pogrzebacz-chwytak, dywany), ale także zaporoski strój, broń, siodło, narzędzia kowalskie, obrazy Mamaja itp. do dekoracji scen opery. Wykonane szkice Wowka (bardzo dokładne kopie) do opery zwiedzający mogą obecnie zobaczyć w naszej ekspozycji muzealnej. — Kto wykonywał główne role? — Oksanę grała Olha Ołeksandriwna O’Connor-Łysenkowa. Uczestniczka przedstawienia, pisarka Ołena Pczilka, wspominała, że właśnie taką połtawską dziewczynę-„czarodziejkę” wyobrażał sobie Gogol, malując postać Oksany w „Nocy przed Bożym Narodzeniem”: „Nadzwyczajna uroda, czarujące spojrzenie brązowych oczu, zalotny uśmiech, powab całego zachowania dziwacznej piękności! Właśnie taką pięknością była Olha Ołeksandriwna, taki powab był w każ-
w jej ruchu! Wydawało się, że za taką Oksanę poczciwy Wakuła rzeczywiście mógł „i diabłu duszę oddać”! Stanisław Iwanowicz Gabel, Polak rodem z Ukrainy, absolwent Konserwatorium Paryskiego, basso cantante, którego odnalazł sam Łysenko, dał wysoce artystyczny typ ostatniego zaporoskiego kozaka. Był to idealny Paciuk, zarówno pod względem muzycznym, jak i scenicznym. Choć wszyscy artyści dobrze wykonywali swoje role, najbardziej wyróżnili się grą aktorską, oprócz Gabela, Lipska (Sołoch), Matwijiw (diak), student Nowicki (Czub), Ołeksandr Rusow (Wakuła) oraz postać zbiorowa — chór. Wielki chór, któremu Mykoła Witalijowycz w „Nocy wigilijnej” wyznaczył jedno z głównych miejsc, był naprawdę jak jeden aktor! Ta sama Ołena Pcziłka pisała, że „wspaniałe śpiewy kolędowe, zwłaszcza „Oj chodyw-brodyw misiać po nebi”, różnorodne inne śpiewy chóralne, to żwawe jak fale, to smutne, mocno przykuwały uwagę słuchaczy!”… — Jakie wrażenie wywarła ukraińska opera na widzach, w szczególności na recenzentach? — „Noc wigilijna” odniosła ogromny sukces, przerosła wszelkie oczekiwania. Publiczność z zachwytem witała zarówno sam utwór, jak i jego wykonanie oraz artystów. W ciągu kilku dni, odkąd po raz pierwszy na wielkiej scenie wystawiono „Noc wigilijną”, operę grano jeszcze trzy razy. Kijów był przepełniony ariami i śpiewami chóralnymi z „Nocy wigilijnej”, choć Boże Narodzenie dawno minęło — była zapusty i wkrótce miał nastać wielki post. Dość przychylnie odniosła się oficjalna krytyka do tego doniosłego wydarzenia w życiu kulturalnym nie tylko Kijowa, ale i całej carskiej Rosji. Zrozumiałe, że w tamtym czasie prasy ukraińskojęzycznej z wiadomych przyczyn nie było. Recenzje ukazały się w rosyjskich wydawnictwach. Na przykład „Sankt-Pietierburgskije wiedomosti” opublikowały duży artykuł „Małorusskaja opiera w Kijewie”. Zaznaczono w nim między innymi: „…nie tylko przybyło nowe dzieło muzyczne do liczby tych, którymi zaczyna bogacić się rosyjska sztuka, ale, co o wiele ważniejsze w skutkach, występuje na światło dzienne nowy typ w tej sztuce…”. — Jak potoczyły się dalsze losy opery „Noc wigilijna”? — Zachwyceni „Nocą wigilijną” byli nie tylko wyrafinowani miłośnicy pięknej sztuki scenicznej, kijowski blichtr, ale i przeciętni bywalcy teatrów. Jednak jej dalsze losy nie ułożyły się pomyślnie. Ostateczną redakcję „Nocy wigilijnej” wystawiono w Charkowie na profesjonalnej scenie w 1883 roku z wielkim sukcesem, ale znów — 3—4 razy. Jeszcze jedną inscenizację zrealizowano w Kijowie w 1904 roku z okazji jubileuszu Łysenki. Co prawda, wystawiały ją ukraińskie trupy muzyczno-dramatyczne, z którymi (nawet ze Staryckim) Łysenko kłócił się z powodu niedostatecznego profesjonalnego poziomu wykonania muzycznego. Po jego śmierci odbyło się kilka wystawień, z których ostatnim był efektowny spektakl Opery Lwowskiej z okazji 150-lecia kompozytora w 1992 roku. Rozmowę prowadził Mykoła CYMBAŁIUK nadaje spektaklowi bardziej dramatyczne brzmienie. Choć spektakl „Inkrustacje” trwa niedługo, to w tym krótkim czasie odczuwa się duchową energię, siłę natury, siłę wielkiej poezji, która inspiruje do życia, do ponownego włączenia się w rytm życia. W tym roku spektakl „Inkrustacje” odbędzie się 18 lutego, jak zawsze w Młodym Teatrze. Zatem wszyscy chętni mają możliwość go obejrzeć.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
