Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

O łyżce dziegciu. Statystyka ukraińskiego druku na tle wojny hybrydowej

Слово Просвіти, №05 за 2017 рік

Dmytro PYŁYP CZUK. Ciąg dalszy. Pocz. w nr 3, 4 za 2017 r. 7. Ukraiński przekład: tworzenie narodu, państwa i kultury. Dla każdego kraju świata statystyka wydawnictw przekładowych poświadcza arcyważne procesy kulturowe rozwoju lub upadku. W pierwszych miesiącach po pomarańczowej rewolucji Maksym Stricha pisał, że „…perspektywy ukraińskiego przekładu literackiego można ocenić powściągliwie optymistycznie”. Właściwie wtedy też zauważył, że „Sołomija Pawłyczko [w pracy] „Dyskurs modernizmu w literaturze ukraińskiej” (1997, 1999) konsekwentnie rozpatruje rolę przekładu jako środka modernizacji literatury”. Najwyraźniej Maksym Stricha w swoim „powściągliwym optymizmie” nie brał pod uwagę statystyki ukraińskiego druku. Przeanalizujmy problem wydań przekładowych w następującej kolejności: od ogółu do szczegółu. Wyjaśnijmy najpierw ogólny obraz wydawania przekładów na Ukrainie. Gdyby już niepodległa Ukraina co roku wydawała przynajmniej 40,7 mln egzemplarzy wydań przekładowych (jak w latach 1987—1991), a udział ukraińskojęzycznych przekładów w ogólnym masie literatury przekładowej stanowiłby (jak w FR — rosyjskojęzycznych) 97%, to przez 24 lata państwowości mielibyśmy ponad 979,2 miliona egzemplarzy literatury przekładowej różnej tematyki i przeznaczenia. A faktycznie mamy 51,6 mln egzemplarzy, czyli w języku narodu tytularnego niedodano hipotetycznie ponad 927 milionów egzemplarzy książek i broszur, a możliwości społeczeństwa zapoznawania się z literaturą przekładową w języku ukraińskim (we wszystkich grupach docelowych wydań i we wszystkich działach tematycznych) przez 24 lata Niepodległości skurczyły się ponad 10-krotnie. Jeśli w latach 1987—1991 średnioroczny nakład ukraińskojęzycznych wydań przekładowych na Ukrainie wynosił 22 mln 297 tys. egzemplarzy, to w latach 2011—2015 wskaźnik ten spadł średnio do 2 mln 193,8 tys. egzemplarzy rocznie. Jeśli zaś wziąć oddzielnie rok 2015, to sumaryczny nakład książek i broszur przekładowych w języku państwowym wynosił zaledwie 1 mln 959,8 tys. egzemplarzy (to mniej niż na Litwie1). W de iure „swoim”, ale de facto „nie swoim” państwie Ukraińcy są jeszcze bardziej dyskryminowani niż w moskiewskiej kolonii; poziom realizacji ich prawa do otrzymywania informacji o innych literaturach w języku ojczystym został brutalnie ograniczony i nadal próbuje się ich przywiązać do wydawnictw byłej metropolii. Są jeszcze pewne negatywne sensy w tak gwałtownym spadku sumarycznego nakładu literatury przekładowej w języku państwowym dziesięciokrotnie: to rażący dowód zarówno braku szacunku aparatu państwowego do języka państwowego, jak i absolutnie bezsensownego izolacjonizmu kulturowego oraz kłamliwości deklaracji rządzących o chęci integracji z europejską przestrzenią kulturową (bo czyż naród może integrować się z tymi, których w wystarczającym stopniu nie zna?!). Dobitnie pokazuje nieudolność ukraińskiej polityki wydawniczej wobec przekładów jej porównanie z analogiczną polityką innych państw Europy. Nawet niepełne informacje o tych krajach pozwalają wyciągnąć wniosek, że udział literatury przekładowej jest tam wielokrotnie większy niż na Ukrainie. Chcecie wiedzieć, ile tytułów książek i broszur przekładowych wydawano na Ukrainie w języku ukraińskim średnio w ciągu każdego z 24 lat jej Niepodległości? Bardzo proszę: mniej niż 464 tytuły rocznie (463,5). W ciągu ostatnich pięciu lat (2011–2015) — średniorocznie 1006,8 tytułu. Teraz porównajmy to z innymi krajami: Rosja2014 wydała 11 692 tytuły przekładów (co stanowi 10,4% ogólnej liczby tytułów wydanych książek i broszur), Francja2015 — 11 859 tytułów (15,5%), Hiszpania2013 — 19 865 (22,3%), Polska2015 — 8269 (24,7%), Szwecja2015 — 6046 (39,5%), Czechy2015 — 6240 (34%), Dania2012 — 2999 (18,6%), Słowacja2014 — 2467 (19,4%), Słowenia2015 — 1669 (33,8%), Estonia2015 — 1389 (34,9%), Litwa2015 — 1021 (29,9%), Łotwa (nowe wydania)2015 — 747 (34,2%). W Hiszpanii XXI wieku przekłady stanowią od 21 do 27% ogólnej liczby wydanych tam tytułów książek i broszur. A na Ukrainie udział ukraińskojęzycznych przekładów w ogólnej liczbie tytułów wydanych książek i broszur przez dwadzieścia cztery lata (1992—2015) — to zaledwie jakieś 4,3%. Przypomnijmy: w latach 1987–1991 na Ukrainie w sektorze przekładów udział ukraińskojęzycznych wydań przekładowych (według tytułów) wynosił 54,7%. W 2015 r. Czechy dały swoim czytelnikom przekłady z 51 języków świata, a Ukraina — zaledwie z 41. Szczególnie rażąco odzwierciedla upadek przekładowego rynku wydawniczego na Ukrainie porównanie jej „sukcesów” z sukcesami Estonii. W ciągu ostatniego półtora dziesięciolecia (2001—2015) na Ukrainie ukazało się 10 068 tytułów wydań przetłumaczonych na państwowy język ukraiński. W tym samym czasie w Estonii pojawiło się 19 784 wydań przekładowych w państwowym języku estońskim. Jeśli wziąć pod uwagę, że populacja Estonii jest 35 razy mniejsza od populacji Ukrainy, i przedstawić wyniki Ukrainy oraz Estonii w przeliczeniu na każde 100 000 mieszkańców, jak to zaleca metodologia UNESCO, to okaże się, że Ukraina (w 2015 r. populacja wynosiła 44 429 471 osób) w ciągu ostatniego półtora dziesięciolecia na każde 100 000 mieszkańców wydała po 22,7 tytułu wydań przekładowych, podczas gdy Estonia (w 2015 r. populacja Estonii wynosiła 1 265 420 osób) — po 1563,4 tytułu, co przewyższa ukraiński wskaźnik przekładowego rynku wydawniczego w języku państwowym 69-krotnie! Obecnie, z uwagi na integrację europejską, szczególnie ważnym wskaźnikiem europejskiego rynku wydawniczego jest udział przekładów z języka angielskiego. Jeśli brać ten wskaźnik w ujęciu względnym (czyli w procentach), to Ukraina niby idzie w parze z innymi krajami Europy. Tak, w ogólnej liczbie tytułów ukraińskojęzycznych wydań przekładowych Ukrainy udział przekładów z angielskiego (60,4%) był większy niż w Rosji, Francji, Hiszpanii, Polsce, Czechach, Słowacji, na Łotwie, w Szwecji, a dystans do Estonii i Litwy wynosił rzekomo jakieś 4—6 procent. Jednakże wskaźniki bezwzględne dotyczące przekładu z angielskiego stawiają Ukrainę w roli absolutnego outsidera; stosunek przekładów z angielskiego do ogólnej liczby tytułów przekładowych był następujący: na Ukrainie2015 — 692:1146 (tutaj w roli licznika podano liczbę ukraińskojęzycznych przekładów, ponieważ tylko one mogą reprezentować sztukę przekładu Ukraińców; inne przekłady na Ukrainie pracują na rzecz innych kultur), w Hiszpanii2013 — 10383:19865, we Francji2015 — 6879:11847, w Rosji2014 — 6738:11692, w Polsce2015 — 4108:7208, w Czechach2015 — 3344:6240, w Szwecji2015 — 2973:6046, w Danii2013 — 1930:3473, w Estonii2014 — 891:1389, na Litwie2015 — 675:1021. Wychodzi na to, że w wskaźnikach bezwzględnych pod względem liczby tytułów książek i broszur przetłumaczonych z angielskiego Rosja przewyższa Ukrainę 8-krotnie, a pod względem sumarycznego nakładu tych przekładów — 41-krotnie, choć mniej więcej tolerowalnym i zrozumiałym byłoby opóźnienie Ukrainy względem swojej północnej sąsiadki około trzykrotne. Pod względem liczby tytułów książek i broszur przetłumaczonych z angielskiego w przeliczeniu na każde 100 000 osób Ukraina obecnie odstaje od Estonii 42-krotnie. _________________ 1W 2015 r. sumaryczny nakład wydań przekładowych w języku litewskim wynosił 1 mln 963,6 tys. egzemplarzy. Źr.: Lietuvos spaudos statistika: 2015. Vilnius, 2016, p. 30. I to przy tym, że Ukraina ma już rzekomo liderów, którzy bardzo dobrze władają językiem angielskim i którzy codziennie deklarują europejski wektor rozwoju Ukrainy oraz doskonale rozumieją rolę języka angielskiego w europejskiej i światowej komunikacji, a oczywiście także we współczesnej nauce. Prezydent Ukrainy P. Poroszenko ogłosił nawet rok 2016 na Ukrainie rokiem języka angielskiego. Wszakże istnieje jeszcze druga strona komunikacji Ukrainy — z anglojęzycznym światem. Zwróćmy się po doświadczenie do polskich przyjaciół. W ostatnim dziesięcioleciu (2006—2015) w Polsce w języku angielskim wydano 17 266 tytułów książek i broszur, a na Ukrainie — 3476 (czyli 5 razy mniej). Komu po tym (lub w wyniku tego) jest wygodniej w Europie — Ukraińcom czy Polakom? Ile z tych 17 266 polskich tytułów przetłumaczono z polskiego oryginału, nie wiem. Ale jest dla mnie jasne, że ukraińska polityka wydawnicza jest ewidentnie izolacjonistyczna (niektórzy powiedzieliby: zaściankowa). Co może Ukraina powiedzieć o sobie anglojęzycznemu światu, jeśli przez ostatnie 18 lat (1997—2015) w języku angielskim w tłumaczeniu z ukraińskiego wydano zaledwie 38 wydań książkowych o łącznym nakładzie aż 34,8 tys. egzemplarzy?! Oto jak naprawdę dba się u nas o to, aby Ukrainę znano na świecie! I przy tym sytuacji z anglojęzycznymi książkami nie zmieniła nawet rosyjska agresja. Czy wie o tym RBNiO Ukrainy? Czy wiedzą o tym prezydent, rząd, deputowani ludowi, NAN Ukrainy, akademie branżowe, które są finansowane z budżetu państwa, nasze centralne organy władzy, nasze uniwersytety i akademie, instytuty naukowo-badawcze? O jakiej, powiedzmy, adekwatnej odpowiedzi Ukrainy na wojnę hybrydową agresora można tutaj mówić i jaką tutaj rolę widzą nasze struktury zarządcze, naukowo-badawcze, nasze uczelnie, nasi akademicy i członkowie korespondenci, doktorzy i kandydaci nauk, profesorowie i docenci, aby nasz kraj mógł i odważył się wyjaśnić światu, co się stało i co dzieje się na Krymie i na Wschodzie Ukrainy? Przecież jest jasne, że robienie tego bez szerokiego przedstawienia interesów Ukrainy w anglojęzycznych i obcojęzycznych środkach masowej komunikacji jest niemożliwe. Jeden z największych krajów Europy — walcząca Ukraina — nie może nie dbać także o taką swoją armię, jak armia tłumaczy. Tłumaczy nie tylko na język ukraiński, ale i z ukraińskiego. Kto może powiedzieć, ile realnych bagnetów ma w tej swojej armii Ukraina? Kto obecnie kształci u nas wysoko wykwalifikowanych tłumaczy? Gdzie mają możliwość odbywania staży? Wreszcie, czy objęto kształceniem ukraińskich kadr translatorskich cały optymalny zestaw najpopularniejszych języków świata? Czy strona ukraińska wykorzystuje (realną lub potencjalną) gotowość wielu państw świata do wspierania nas w tym lub nawet brania na siebie przeważającej części wydatków na tę sprawę? Te pytania warto byłoby wziąć pod kontrolę przede wszystkim RBNiO Ukrainy, Komitetowi ds. Nauki i Oświaty Rady Najwyższej, NAN Ukrainy, Ministerstwu Oświaty i Nauki, MSZ… Dla tych, którzy muszą dbać o kształcenie i stymulowanie tłumaczy, nie zaszkodziłoby przemyśleć: dlaczego na Ukrainie tłumaczenia z języka rosyjskiego (pod względem liczby tytułów) do tej pory stabilnie zajmują drugie miejsce (po angielskim; 16,1 %), podczas gdy w Polsce — tylko dziewiąte (1,9 %); dlaczego w Polsce w 2015 roku: z języka francuskiego przetłumaczono 668 wydań, a na Ukrainie — tylko 63 (10,6 raza mniej); z niemieckiego przetłumaczono 639 wydań, a na Ukrainie — 79 (8,1 raza mniej); z włoskiego przetłumaczono 289 wydań, a na Ukrainie — 26 (11,1 raza mniej); z hiszpańskiego przetłumaczono 205 wydań, a na Ukrainie — 13 (15,8 raza mniej); ze szwedzkiego przetłumaczono 182 wydania, a na Ukrainie — 13 (14 razy mniej); z norweskiego przetłumaczono 145 wydań, a na Ukrainie — 8 (18,1 raza mniej); z japońskiego przetłumaczono 141 wydań, a na Ukrainie — 2 (70,5 raza mniej); z łaciny przetłumaczono 98 wydań, a na Ukrainie — żadnego (!); z niderlandzkiego przetłumaczono 15 wydań, a na Ukrainie — jedno (czy mieliśmy podstawy oczekiwać innych wyników niderlandzkiego referendum, — pytanie retoryczne!); z czeskiego przetłumaczono 38 wydań, a na Ukrainie — 10; ze słowackiego przetłumaczono 11 wydań, a na Ukrainie — żadnego… Czy eksperci nie zauważają, że wady ukraińskiej komunikacji z niektórymi krajami Europy i świata oraz negatywna recepcja Ukrainy przejawiają się właśnie w tych krajach i regionach, z którymi mamy skrajnie słabe relacje translatorskie? Wyjątek od właśnie sformułowanej reguły stanowią chyba tylko Japonia i Niemcy (z pierwszą połączyły nas tragedie atomu, z drugą — pragmatyczny realizm stosunków gospodarczych rozwiniętego kraju z krajem trzeciego świata, za który obecnie mają nas niemieccy biznesmeni…). Z uwagi na doświadczenie Polski w wydawaniu tłumaczeń z niderlandzkiego chciałem porównać tę pracę Polaków przez dziesięciolecie (2006—2015) — i analogiczne wysiłki Ukraińców. Okazało się, że danych za lata 2011—2012 dotyczących tłumaczeń z niderlandzkiego w polskim źródle nie ma, więc te dwa lata trzeba było odpowiednio

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn