Strona · s. 6strona oryginału ↗
Wyczyn Jarosławy Hałyk Łemkowszczyzna: kronika pamięci
Слово Просвіти, №05 за 2018 рік
Tetiana SAWARYN, docent katedry języków obcych Państwowej Wyższej Uczelni „Tarnopolski Państwowy Uniwersytet Medyczny im. I. J. Horbaczewskiego”, m. Tarnopol
Chodzi o los setek tysięcy naszych rodaków, chodzi o nieukarany zbrodnię przeciwko ludzkości i człowieczeństwu bez przedawnienia, chodzi o pełną poświęcenia pracę jednego człowieka, który przez lata pracował nad tym, aby uwiecznić pamięć o ofiarach ciężkiej zbrodni. W warunkach długotrwałego braku państwowości, sztucznego rozgraniczenia ze swoją etnokulturową macierzą, pod okrutnym obcym jarzmem, jak źrenicy oka, Łemkowie — skrajnie zachodnia grupa etnograficzna Ukraińców, zamieszkująca po obu stronach głównego grzbietu Karpat od rzeki Poprad na zachodzie aż po źródła rzek San i Uż na wschodzie, między narodem polskim a słowackim — musieli strzec swojej odrębności. I chociaż Łemkowie stawiali zdecydowany opór presji asymilacyjnej, zwłaszcza polskiej, ta niewielka grupa etnograficzna do połowy XX wieku utraciła znaczną część swojego terytorium. W latach 1946—1948 marionetkowy reżim Polski, podległy rosyjskiemu imperium komunistycznemu, popełnił ciężką zbrodnię — przymusowo wysiedlił Łemków z ich odwiecznego terytorium, rozpraszając ich po północnych obrzeżach Polski oraz w USRR. Najaktywniejsza część ludności łemkowskiej w tym czasie zginęła, zbrojnie broniąc swojej rodzinnej ziemi [6, s. 1]. Minęło 70 lat od początku tragicznej akcji deportacyjno-przesiedleńczej, starannie zaplanowanej i brutalnie przeprowadzonej przez bolszewicko-komunistyczne rządy Polski i ZSRR, dotyczącej totalnego wysiedlenia Ukraińców z ich odwiecznych historycznych terenów, które znalazły się w granicach ówczesnej Polski, na terytorium USRR. Współcześni badacze tych niesławnych wydarzeń historycznych świadczą o skali popełnionej zbrodni suchym językiem liczb: „Z 700 tysięcy Ukraińców, którzy po ustaleniu nowej radziecko-polskiej granicy znaleźli się pod władzą Polski, do USRR wyjechało około 483 tysięcy, a reszta — około 220 tysięcy, pozostała na swoim rdzennym terytorium” [4, s. 115]. „Łemkowie, którzy pozostali w Karpatach (ich ok. 30 % — do 100 tys.), wiosną 1947 r. zostali poddani ostatniej, najstraszniejszej z akcji likwidacyjnych — akcji deportacyjno-pacyfikacyjnej „Wisła”. To ostatnia część exodusu Łemków” [5, s. 100]. Ci Ukraińcy, którzy pozostali w Polsce, w kwietniu-lipcu 1947 roku podczas złowrogiej akcji „Wisła” zostali deportowani na ziemie północno-zachodnie, na terytoria niemieckie, które przypadły Polsce, i tam zostali rozproszeni jako pojedyncze rodziny po różnych wsiach 71 powiatów w dziesięciu polskich województwach w celu maksymalnej izolacji i późniejszej asymilacji, bez prawa powrotu [1, s. 8]. Na Łemkowszczyźnie akcja przesiedleńcza z Polski do USRR rozpoczęła się jesienią 1944 roku i pod wpływem masowej radzieckiej propagandy początkowo miała pewne znamiona dobrowolności, chociaż „ochotników” wśród Łemków okazało się niewielu. Już od stycznia 1945 roku deportacja zaczęła nabierać charakteru przymusowego i była wzmacniana aktywną działalnością terrorystyczną podziemnych polskich band (pogromy, podpalenia, grabieże itp.) oraz agresywną agitacją ze strony obu rządów. Jednak latem 1945 roku wyjazd Łemków do USRR praktycznie ustał, ponieważ nawet pod groźbą śmierci nie chcieli opuszczać ziemi swoich przodków. Dlatego od 1 września 1945 roku na „wniosek” rządu USRR Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej Polski zaangażował do przymusowego wysiedlenia pokojowych mieszkańców regularne oddziały wojska polskiego w składzie trzech dywizji, w akcji brały również udział oddziały Armii Czerwonej oraz karne oddziały NKWD. 5 kwietnia 1946 roku utworzono grupę operacyjną „Rzeszów” w celu całkowitego wygnania Ukraińców z Polski do 15 czerwca 1946 roku. Na końcowym etapie wysiedlenie przybrało formę czystki etnicznej (wyłapywanie ludzi po lasach, brutalne „pędzenie” pokojowych mieszkańców przez wojsko przez granicę, obławy wojskowe, aresztowania, pobicia, morderstwa, a także różne nadużycia komisji przesiedleńczych [5, s. 98-99]. Podpisanie Protokołu końcowego w sprawie zakończenia „wymiany” ludności między Polską a USRR nastąpiło dopiero 6 maja 1947 roku. Cyniczne jest używanie w oficjalnych dokumentach wyrażenia „wymiana ludności”, bo co na co wymieniano — Ukraińców pozbawiano ich odwiecznej ojczyzny, a Polacy-koloniści wracali do swojej ojczyzny! Przez cały okres trwania akcji, od 15 października 1944 roku do 2 sierpnia 1946 roku, spośród pół miliona wszystkich ukraińskich wysiedleńców, samych Łemków deportowano do USRR, według różnych badań, od 95 000 do 200 000 osób. Gwałtowna deportacja Łemków po II wojnie światowej doprowadziła do całkowitego zniszczenia środowiska etnokulturowego regionu. Oto dlaczego przed narodowo świadomym, myślącym ukraiństwem stanęło zadanie: uchronić od ostatecznego zapomnienia to, co nasi przodkowie tworzyli przez wiele wieków, bo to jest nasza historia, nasze źródła. Pamięć jest najważniejsza na świecie dla każdego świadomego Łemka, ponieważ utrzymuje więź z macierzystą ziemią. Właśnie pamięć o deportacji jednoczy Łemków i innych deportowanych w towarzystwa z powodu potrzeby uznania ich tragedii, potępienia tych, którzy ją popełnili, i dania szansy na bezprzeszkodowy powrót na rodzinną Łemkowszczyznę. Przecież ta zbrodnia do dziś nie została uznana ani potępiona ani na poziomie ogólnoukraińskim, ani międzynarodowym… A piętno tamtych strasznych wydarzeń nadal leży na kolejnych pokoleniach Łemków, odbija się na ich losach, określa ich przyszłość. Akcja „Wisła” — brutalna deportacja pracowitego narodu, który na swojej biednej i tak drogiej mu ziemi zawinił jedynie swoją codzienną walką o przetrwanie i niestrudzoną pracą pokoleń. Dlatego tragedia, którą przeżyły w połowie XX wieku setki tysięcy mieszkańców Łemkowszczyzny, nie ma prawa zostać zatarta czy zapomniana. Mimo że ta odwieczna etniczna wspólnota ukraińska została przez zbrodnicze reżimy deportowana z rodzinnej ziemi i rozproszona, utrzymuje ona w potomkach swoją jedność w etnokulturowych korzeniach i demonstruje cywilizowanemu światu nieukaraną, niepotępioną do dziś zbrodnię. Chce się wierzyć, że każdy uczciwy Polak (chrześcijanin czy ateista), nie zarażony szowinizmem, rozumie ból rozłączonych z grobami pradziadów, historią rodzinną, tradycjami obrzędowo-kulturowymi, muzyczno-pieśniarską odrębnością, które genetycznie pozostały w duszy ofiar tamtej strasznej zbrodni. I to w Europie, w XX wieku! Jak przyciąganie ziemskie, trzyma Łemków pamięć o rodzinnym kraju. Prawdziwym wyczynem stała się praca nad spersonalizowanym uwiecznieniem pamięci o ofiarach ciężkiej zbrodni przeciwko rodakom, wykonana przez delikatną kobietę Jarosławę Hałyk. Jest ona potomkinią wysiedleńców z powiatu sanockiego, obecnie przewodniczącą Światowej Federacji Ukraińskich Stowarzyszeń Łemkowskich, wykonała pełną poświęcenia pracę na materiałach archiwalnych, aby stworzyć pomnik przodkom w imionach: Księga pamięci Łemkowszczyzny 1944—1946 [1]. Oto taki jest ten trzytomowy korpus, można powiedzieć, obecnie to martyrologium, z imienną listą Łemków-Ukraińców, którzy stali się ofiarami zbrodniczej akcji deportacyjnej, przeprowadzonej przez zbrodnicze reżimy komunistyczne Polski i USRR w latach 1944—1946, w wyniku której setki tysięcy Łemków-autochtonów zostały przymusowo wysiedlone z pradziadowskiej rodzinnej ziemi, brutalnie wyrwane, jak to mówią, z korzeniami ze swojej macierzy. Badaczka-opracowująca ten „monument” ludzkich dusz, oprócz stworzenia list rodzinnych i imiennych Łemków, stawiała sobie za cel wyjaśnienie ich konkretnych imion i ustalenie liczby wysiedlonych Łemków (spośród całej deportowanej ludności ukraińskiej) według miejscowości ich stałego zamieszkania na Łemkowszczyźnie. Listy deportowanych rodzin i osób zostały sporządzone według miejscowości Łemkowszczyzny na podstawie list rodzinnych deportowanych, które przechowywane są w zasobach Państwowego Archiwum Obwodu Lwowskiego. Cenne w pracy jest również to, że autorka, opierając się na danych wielu badaczy (a często się one różnią), wyjaśniła granice etnograficzne Łemkowszczyzny i ustaliła konkretny wykaz miejscowości, które wchodziły w skład krainy łemkowskiej i w których mieszkali właśnie Łemkowie. Bo jeśli wykaz wsi Zachodniej Łemkowszczyzny, jak zaznacza badaczka, nie sprawiał szczególnych trudności na granicy polsko-łemkowskiej, to już wsie na wschodnim pograniczu łemkowskim nie dawały możliwości wyraźnego rozgraniczenia, ludność której grupy etnograficznej mieszkała lub przebywała w konkretnej miejscowości: Łemkowie, Bojkowie czy tzw. Dolinianie (mieszkańcy Nadsania) [1, s. 13]. W pierwszej księdze opublikowano imienne listy deportowanych ze 108 miejscowości 4 powiatów: Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło i Krosno. W drugiej księdze zamieszczono imienne listy wysiedlonych ze 158 miejscowości dwóch dużych powiatów — Gorlice i Sanok, a w trzeciej księdze — z powiatów Lesko, Brzozów oraz dodatkowe listy rodzin z różnych wsi i powiatów Łemkowszczyzny. Łącznie w trzech tomach znajduje się 143 601 osób deportowanych Łemków; to 35 522 rodziny łemkowskie. Każdy tom tego monumentalnego korpusu zawiera następujące rozdziały: w 1. rozdziale podano wykaz miejscowości Łemkowszczyzny, z których w latach 1944—1946 zostali wysiedleni pokojowi mieszkańcy Ukraińcy, Rusini-Łemkowie, jak ich często nazywano na podstawie Umowy między rządami USRR a PKWN „O ewakuacji ludności ukraińskiej z terytorium Polski i polskich obywateli z terytorium USRR” z dnia 09.09.1944 roku; w 2. rozdziale podano zestawcze tabele imiennych list wysiedlonych rodzin i osób według jednostek administracyjno-terytorialnych Łemkowszczyzny. Rozdział 3. jest głównym i właśnie w nim znajdują się imienne listy Rusinów-Łemków-Ukraińców, wysiedlonych w latach 1944—1946. Listy imienne zostały sporządzone, jak zaznacza badaczka, poprzez badanie dokumentów archiwalnych, ręczne i fotokopiowanie, digitalizację oraz układanie w formie tabel, porządkowanie według miejscowości, gmin, powiatów, województw, z późniejszym zestawieniem danych ilościowych. Jak zaznacza J. Hałyk we wstępie, nazwiska i inicjały osób w księgach archiwalnych są napisane odręcznie, ze słuchu, tak jak pisarze usłyszeli od ludzi lub jak wydawało im się poprawne, często z rosyjskojęzycznymi przekręceniami, czasem bardzo nieczytelnie. Dlatego autorka do odczytania niektórych nazwisk korzystała z list nazwisk Łemków, podanych w książce I. Krasowskiego „Nazwiska galicyjskich Łemków w XVIII wieku”, jednak starała się nie zmieniać oryginalnych zapisów i maksymalnie dokładnie podawała je w książce. Głowa rodziny wskazana jest jako gospodarz (gospodyni). Członkowie rodziny określeni są w stosunku pokrewieństwa do gospodarza (gospodyni): żona, dzieci (syn, córka), wnuki, siostry i bracia gospodarza lub jego żony itp. Do członków rodziny nierzadko zaliczano wychowanków, podopiecznych, parobków, robotników, służących itp. Należy zaznaczyć, że w księgach wskazano nazwiska i imiona tych Łemków, którzy zostali deportowani. Tak więc w poszczególnych rodzinach niektórzy zostali wysłani do Niemiec na przymusowe roboty jeszcze przed rozpoczęciem niesławnej akcji, dlatego w listach rodzin nie figurują. Również nie zgadzają się daty urodzenia poszczególnych osób. Wyjaśnia się to, najwyraźniej, tym, że ludzie w wieku 18 lat celowo zaniżali swój wiek, aby nie zabrano ich na przymus-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
