Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Stepan PUSZYK. Szkice z historii Wiktorowa

Слово Просвіти, №05 за 2018 рік

Południowe przedmieście Halicza to obecnie wieś Wiktorów, która zaczyna się od Wysoczanki i ciągnie się do brodu Przewoznego na Łukwi, gdzie graniczy z Kryłosem-Podgrodziem, które ma jeszcze starą nazwę Podgrodzie. W czasach książęcych w dolnym Wiktorowie działały dwa klasztory — św. Mikołaja i Opieki Matki Bożej. Wieś ma wielką i głęboką historię. Kiedy stała się Słobodą Halicką, w 1568 roku było tu półtora tuzina zagród. Wiktorów, podobnie jak Halicz, wchodził w skład Pokucia, które często pustoszyli Tatarzy, Turcy, Mołdawianie, a od 1772 do 1918 roku Galicją władała Austria. Kraj był wtedy na prawach Królestwa Galicji i Lodomerii. W 1914 roku rozpoczęła się I wojna światowa i wieś stała się areną walk wielonarodowych armii, które walczyły po stronie Austrii i Rosji. Wśród formacji wojskowych szczególnie wyróżniał się korpus Ukraińskich Strzelców Siczowych, w którym byli znani poeci, prozaicy, kompozytorzy, dziennikarze, rzeźbiarze. Przed wyzwoleniem Halicza toczyły się zacięte walki w wiktorowskim lesie. Po pewnym czasie Wiktorów znów stał się linią frontu. Ze wsi przez sześć wieków wyszło wielu sławnych działaczy. Hnat Wysoczan dowodził oddziałem antytatarskim, założył Wysoczankę. Jego syn Semen wzniecił największe powstanie chłopskie i dołączył z haliczanami do wojska kozackiego, przebywał jako pułkownik w ojczyźnie Tarasa Szewczenki w Łysiance. W Wiktorowie ożenił się były żołnierz z górskiej wsi Sliwki Hryhorij Medwid, który dwukrotnie chodził do Wiednia skarżyć się na pana Bruniewskiego, który zagarnął chłopską „Podhorę”. Tutaj służyli jako księża znani literaci i działacze społeczni Antin Mohylnycki, Antin i Sydir Bobykewycze, Josyp Dombczewski. W Wiktorowie napisał trzy utwory prozatorskie pisarz Kostiantyn Bobykewycz. Żoną wiktorowskiego duszpasterza S. Bobykewycza została córka posła i literata Mykoły Ustianowycza, poetka Marija Ustianowycz, ich gośćmi w Wyżnicy byli Łesia Ukrainka i Kłyment Kwitka. Syn Josypa Dombczewskiego, Roman, namówił ojca, by przyjął na zimę do wsi sławnego kompozytora Denysa Siczynskiego, który napisał w Wiktorowie nieśmiertelne utwory muzyczne i założył jeden z pierwszych na Ukrainie chórów. Roman Dombczewski został doktorem prawa, napisał książkę „Prawo mowy”, odbył syberyjską katorgę. Jego żona Iryna z rodziny Rybczaków kierowała we Lwowie szpitalem Strzelców Siczowych, gdzie leczył się Iwan Franko. W Wiktorowie przez długi czas ukrywał się student-rewolucjonista Myrosław Siczynski, kiedy uciekł ze stanisławowskiej więzienia „Dibrowa”, gdzie odbywał 20-letnie więzienie za zamach na gubernatora Potockiego. Z Wiktorowa pochodził sotnik Strzelców Siczowych, UHA oraz armii URL Semen Tkacziwski, który pracował jako dziennikarz wojskowy, sekretarz Akademii Nauk, był członkiem organizacji pisarskiej „Zachodnia Ukraina”. W 1937 roku został represjonowany po raz pierwszy w Rosji, a w latach 50. po raz drugi — w Bludnikach. Zmarł w Krasnojarsku. Wiktorów wydał na świat także współczesnych uczonych, literatów, w szczególności Tarasa Sałyhę, Jarosława Tkacziwskiego i innych. Kiedy pisałem powieść „Brama Halicka”, historię rodzinnej wsi, przyszła myśl, że warto stworzyć szkice (eseje) o możliwym autorze „Słowa o wyprawie Igora” i jego pochówku w klasztorze św. Mikołaja, o posłanie ludowym do cesarza Hryhoriju Medwidziu i innych działaczach mojej rodzinnej wsi — Wiktorowa. A teraz drukuję szkice o Medwidziu i rodzinie Dombczewskich. * Stepan PUSZYK, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, zasłużony działacz sztuki, członek NSPU oraz PEN-klubu, m. Iwano-Frankiwsk Pisząc historię rodzinnego Wiktorowa, który obecnie należy do rejonu halickiego w obwodzie iwanofrankiwskim, zebrałem pokaźny materiał o rodzinie proboszcza i dziekana Antoniego Bobykiewicza, jego syna Izydora (Sydora), synowej — poetki Marii Ustianowicz, wnuczki Klaudii, również ukraińskiej poetki, która zmarła w Bukareszcie. Kiedy przeglądałem oprawione roczniki gazety „Słowo Proświty”, w nr 7 z 18–24 lutego 2016 roku mój wzrok przykuło „dziennikarskie śledztwo” Ołeksandra Horobcia „Cień zapomnianego przodka. Przywróćmy pamięć o Romanie Dombczewskim”. Do tych badań popchnęła Horobcia publikacja w amerykańskiej gazecie „Swoboda”, która zamieściła informację o uczczeniu pamięci prawnika oraz działacza politycznego i wojskowego Romana Dombczewskiego. Jego żona z córką wyemigrowały ze Stryja za granicę, gdy wybuchła II wojna światowa, a Armia Czerwona po rozgromieniu Rzeczypospolitej w 1939 roku spotkała się w Stryju z niemiecką jako jej sojuszniczka. Wtedy Niemcy wycofali się za San na okupowaną Polskę, a Armia Czerwona pozostała na Wołyniu i w Galicji. Terytorium Zachodniej Ukrainy przyłączono do ZSRR i przystąpiono do „oczyszczania” go z ukraińskich patriotów. Doktora prawa, członka „Związku Wyzwolenia Ukrainy” Romana Dombczewskiego aresztowano i wywieziono na Sybir jeszcze zanim zaczęły się masowe rozstrzeliwania. Były wojskowy sotnik, sekretarz ukraińskiej (UNR) ambasady w Pradze, który przemierzył drogi Europy od Lwowa do Wiednia i Francji, od Lwowa do Kijowa i z powrotem, dobrze orientował się w sytuacji politycznej, więc kiedy w 1939 roku aresztowali go czekiści, powiedział żonie Irynie, by wzięła ze sobą córkę Chrystynę (druga zmarła) i uciekała na Zachód. Tak Iryna Dombczewska-Rybak z córką znalazła się w Nowym Jorku, a Romana wywieziono na gułagowskie „białe niedźwiedzie” — aż na Kołymę. Po zakończeniu II wojny światowej Roman powrócił na Ukrainę — do Odessy, bo droga do Galicji była dla niego zamknięta. Być może marzył, by jakoś nawiązać kontakt z Ukraińcami z zagranicy albo nawet uciec z ZSRR, ale aż do śmierci w 1952 roku pracował jako tragarz i nic nie wiedział o sensie, choć pisałem o wydarzeniach przeszłości w powieści „Brama Halicka”, szkicu „Iwanofrankiwszczyzna”, opowiadałem w filmie o Denysie Siczyńskim, artykułach, mówiłem w radiu i telewizji, na konferencjach naukowych. Prawda, czasami robiło się smutno, gdy Olesia Dombczewska nic nie mówiła o wiktorowskim diaku z głosem tenora, którym zachwycał się Denys Siczyński i widział w nim dyrygenta-samorodka. Tak właśnie było. Z wielkim zainteresowaniem przeczytałem publikację O. Horobcia o Romanie Dombczewskim, jego ojcu, matce, żonie, córce (druga zmarła we wczesnym dzieciństwie na szkarlatynę), ale jednocześnie zrobiło mi się przykro, że autor nic nie wie o wieloletnim pobycie Dombczewskich we wsi Wiktorów obecnego rejonu halickiego w obwodzie iwanofrankiwskim, która kiedyś była częścią terytorium stolicy Księstwa Halicko-Wołyńskiego. Postanowiłem więc uzupełnić i nieco doprecyzować publikacje O. Horobcia i O. Czornohuza. Chodziło w szczególności o to, że proboszcz Josyp Dombczewski służył przez 21 lat wspólnocie wiktorowskiej w cerkwi Soboru Przenajświętszej Dziewicy Marii, którą zbudowano w 1839 roku, poświęcono w 1840 roku (przetrwała do 1965 roku) oraz w cerkwi św. Mikołaja. Prawda, cerkiew Soboru Przenajświętszej Dziewicy przemianowano na cerkiew Pokrowską, a w czasach sowieckich tę świątynię wojujący ateiści zburzyli. Nową cerkiew zbudowano dopiero pod koniec drugiego tysiąclecia w pobliżu Despidki, skąd zaczynał się Halicz. Przez kilka lat wisiał dzwon, który ukrywano przed wojskowymi w sztucznych mogiłach na cmentarzu w czasie zarówno I, jak i II wojny światowej. Ofiarował go dla cerkwi Soboru Matki Bożej bezdzietny mieszkaniec wsi Sałyha. Potem ktoś z wiejskich włodarzy sprzedał ten dzwon, a pieniądze poszły na „przepicie”. Wypuszczono kompromitującą plotkę, że w cerkwi Pokrowskiej był bunkier powstańców UPA. Lecz kiedy cerkiew zburzono, bunkra nie znaleziono. Jest on, ale pod ołtarzem w dolnej — cerkwi św. Mikołaja, w której otwarto tablicę pamiątkową ku czci Josypa Dombczewskiego, choć nie za jego czasów zbudowano świątynię. Za to trzeba dziękować Antoniemu Bobykiewiczowi. U Sydora Bobykiewicza podczas polskiej okupacji ukrywał się komandarm UNR Jurko Tiutiunnyk. Josyp Dombczewski urodził się w 1851 roku, a wyświęcony został w 1877 roku. Z Wierchniego Jasenowa przeniesiono go do wsi Liski koło Kołomyi, a z Lisków, skąd pochodzi Kwitka Cisyk, — do Wiktorowa. W tej wsi mieszkało wtedy 2425 grekokatolików, 28 łacinników, 70 Żydów. W Wiktorowie działały dwie jednoklasowe szkoły, gdzie zajęcia prowadzili dwaj nauczyciele. Pierwszy nauczyciel miał nazwisko Pikulowycz. Później szkoły stały się dwuklasowymi, po I wojnie światowej — pięcioklasowymi, po II wojnie światowej — sześcio- i siedmioklasowymi. Obecnie we wsi są dwie szkoły średnie, jednak dzieci rodzi się tak mało, że pojawił się pomysł ograniczenia liczby klas. Roman Dombczewski zapewne długo pamiętał niemal świętego wiktorowskiego człowieka Mykołę Szkolinnego, który mieszkał w szkole-diakówce i strzegł jej. Kiedy do Wiktorowa przybył ksiądz Antoni Bobykiewicz, wieś piła. Działało pięć karczm, lecz po dziesięciu latach pracy duszpasterza ich nie stało. Nie pozwolił im powrócić do Wiktorowa ks. J. Dombczewski. Wieś zaczęli opuszczać ci, którzy żyli z upijania wspólnoty. Dombczewski kontynuował tradycje wsi, zapoczątkowane przez Bobykiewiczów, stanął na czele czytelni „Proświty”. W tamtym czasie w Wiktorowie było 56 członków „Proświty”. Zbierali się w pierwszym Domu Ludowym, który nazwano Chatą Gromadzką: tutaj działała biblioteka, odbywały się próby amatorów sceny, różne imprezy masowe. Chata Gromadzka stała na Krywuli, w pobliżu górnej cerkwi. Do biblioteki i do wiejskich prenumeratorów docierały książki, czasopisma, gazety. Podobno czasopismo „Misjonarz” wydawał dziekan Bobykiewicz. Ale z czasem wieś się upolityczniła. Wielu zwolenników miała Partia Radykalna, którą kierowali Iwan Franko i Mychajło Pawłyk. Do Rady Chłopskiej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn