Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Akademik Hrymycz

Слово Просвіти, №05 за 2018 рік

Mychajło SŁABOSZPYCKYJ. Przeczytałem w artykule córki Wila Hrymycza, Maryny, że Wil Hryhorowycz zamierzał tłumaczyć powieść Mesy Selimovicia „Derviš i smrt” („Derwisz i śmierć”). I zrobiło mi się niezwykle przykro, że ten (sto razy solidaryzuję się z określeniem córki) „człowiek-orkiestra” nie zdążył tego zrobić. Rozumiem, że byłaby to niełatwa próba dla tłumacza — odtworzyć arcydzieło Selimovicia w języku ukraińskim. Ale znając sumienność i oddanie Hrymycza w pracy, wyobrażam sobie, jakim byłby ten przekład. Swoją drogą, po ukraińsku istnieje powieść Selimovicia „Twierdza” (przełożył Iwan Juszczuk). Jest to bez wątpienia również nieprzeciętne dzieło. Ale przy „Derwiszu…” przegrywa, bo „Derwisz…” to coś po prostu mistycznie niezgłębionego. Nieprzypadkowo właśnie to dzieło uznano za najwybitniejsze w ciągu kilku dziesięcioleci całej ówczesnej literatury jugosłowiańskiej. Jak dla mnie (i jestem pewien, że takiego samego zdania był Hrymycz), „Derwisz” sto razy zasługiwał na Nagrodę Nobla, ale Szwedzka Akademia też ma swoją strategię i taktykę. W 1961 roku nagrodę przyznano jugosłowiańskiemu pisarzowi (który też, jak Selimović, był Bośniakiem) Ivo Andricowi. (Swoją drogą, Selimović ma o nim błyskotliwy artykuł — wzorzec tego, jak trzeba pisać o literaturze). Otóż szwedzcy akademicy najwyraźniej uznali: to będzie za wiele — dawać Jugosławii dwie nagrody w ciągu jakichś dwudziestu lat — tam starannie ważą, do którego kraju i kiedy oddać najbardziej autorytatywną nagrodę literacką. Gdyby Selimović przeżył jeszcze dziesięć lat, to mógłby doczekać się nagrody, bo trudno sobie wyobrazić, by szwedzcy akademicy przemilczeli to dzieło. Jak pamiętamy, „Buddenbrooków” Thomas Mann wydał w 1901 roku, a nagrodę za nich otrzymał dopiero w 1929. A Günter Grass opublikował „Blaszany bębenek” w 1959, a nagrodę za niego przyznano dopiero w 1999. Selimović zmarł w 1982 roku, w wieku 72 lat, i odtąd jego kandydatura już nie mogła pretendować do nagrody, ponieważ, jak wiadomo, do jej zdobycia nominuje się tylko żyjących. „Powieść M. Selimovicia „Derwisz i śmierć” to zdumiewające surowe dzieło, które bezlitośnie rozdziera duszę czytelnika. To powieść o wzburzonym morzu życia, głębokim, bezkresnym, okrutnym, w którego wirze nieoczekiwanie znalazł się muzułmański mnich ze średniowiecznego Sarajewa…” — pisał Wil Hrymycz 9 marca 1971 roku w adnotacji-zgłoszeniu do przekładu. „Publikujemy tę króciutką recenzję-adnotację jako fakt niezrealizowanych planów tłumacza i jego twórczych upodobań” — wyjaśnia Maryna Hrymycz pojawienie się tego materiału w książce. Jest on cenny nie tylko trafnością charakterystyki wybitnego dzieła światowej literatury, wyróżnionego dziesiątką autorytatywnych nagród, ale i jako świadectwo literackich upodobań Wila Hryhorowycza, który od razu zrozumiał, jakie dzieło napisał Selimović. Swoją drogą, kiedy przeczytałem „Derwisza i śmierć” w rosyjskim przekładzie (z wypełnioną superlatywami przedmową Lwa Anninskiego) dopiero w 1975 roku, zacząłem szukać wśród ukraińskich pisarzy, kto czytał powieść Selimovicia albo słyszał o niej. Z kilkudziesięciu odpytanych jego zachwyconymi czytelnikami okazali się tylko Pawło Zahrebelny, Jurij Muszketyk i Roman Fedoriw. Ta krótka recenzja Hrymycza na powieść Selimovicia to jeden z setek epizodów jego twórczej biografii. Wyróżniłem go tylko dlatego, że wydaje mi się szczególnie wymowny dla Hrymycza. Stale trzymając w polu widzenia literaturę (która cała wtedy nazywała się jugosłowiańską), od razu wyróżnił najjaśniejsze dzieło, które dopiero co się w niej pojawiło, i zaproponował wydawnictwu swoją kandydaturę do jego przekładu. Nie wiadomo, jak przyjęto pomysł Hrymycza, bo dobrze znając ówczesną naszą atmosferę polityczną, łatwo można sobie wyobrazić i to, że wydawcy bali się wypuszczać w świat tak skomplikowaną powieść, w której nasi nadzorcy literatury łatwo mogliby znaleźć kramolę. Bo wydaje mi się, że zachwycony „Derwiszem…” Hrymycz raczej nie zrezygnowałby sam z tej pracy na korzyść którejkolwiek innej. Miał, jak każdy poważny tłumacz, ambicje twórcze i dobrze wiedział z góry, jak może w Ukrainie zabrzmieć ten czy inny przekład. W ogóle literatury bałkańskie również mogłyby być jednym osobnym (ale nie jedynym!) tematem w twórczej biografii tego niestrudzonego i wielostronnego człowieka. W pierwszym tomie wybranych prac Hrymycza, który wydała córka w „Dulibach”, przedstawiono jego recenzje na dzieła bośniackich, serbskich, chorwackich i słoweńskich autorów. Przypomnę, że wszystko to pisano, można powiedzieć, do użytku wewnętrznego, a nie do druku. Wtedy była taka system, że wydawnictwa dawały do recenzji autorytatywnym ludziom ze znajomością języków obcych dzieła autorów różnych krajów świata i orientowały się na ich oceny, decydując, zamawiać czy nie zamawiać ukraiński przekład tego czy innego dzieła. I choć wszystko to materiały czysto użytkowego charakteru, jednak wyróżniają się nie tylko logiką argumentacji, ale i stylistyczną wyrazistością. Hrymycz najwyraźniej po prostu nie umiał robić czegoś byle jak i dlatego nawet w tych recenzjach nie ma u niego „półfabrykatów”. Wiedziałem, że Wil Hryhorowycz uczestnik wojny uczył się na Uniwersytecie Taszkenckim i wtedy nauczył się języka uzbeckiego, żeby nie rozstać się z nim już nigdy — przełożył niemało dzieł uzbeckich pisarzy i stał się u nas bodaj najbardziej znanym specjalistą od języków i literatur turkijskich (uzbecki, tatarski, turecki). A jeszcze tłumaczył z języków włoskiego, francuskiego i niemieckiego, stając się wyrazistym przedstawicielem generacji utalentowanych tłumaczy Mykoły Łukasza, Hryhorija Koczura, Jurija Lisniaka, Rostysława Docenki, Dmytra Palamarczuka, Anatola Perepadi, Jewhena Popowycza, Dmytra Pawłyczki, Andrija Sodomory, których wkładowi w ukraińską kulturę po prostu nie ma ceny. Swoją drogą, jeśli mówić o tym, kto jest najbardziej wykształcony w naszej literaturze, to bez żadnych sporów właśnie takimi trzeba nazwać ich, tłumaczy. Tłumaczył Hrymycz i literatury słowiańskie (bułgarska, polska, słowacka, słoweńska, czeska…). Jak pisze jego córka, Słowenia, literatura słoweńska zajmuje ważne miejsce w jego twórczej biografii. Zostawił kilkadziesiąt przekładów literackich ze słoweńskiego i szereg publikacji literaturoznawczych, za co dostąpił zaszczytu tytułu Honorowego członka-korespondenta Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki. Pośród wszystkich jego publikacji o tematyce słoweńskiej wyróżniają się badania o tłumaczach i popularyza-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn