Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Artystyczne ziarna ziemi połtawskiej

Слово Просвіти, №05 за 2018 рік

W słynnym uniwersyteckim Tartu odbył się wyjątkowy wieczór literacki, który bez żadnej przesady można nazwać festiwalem. Zebrał się tam cały establishment estońskiej literatury: Jaan Kross, Ellen Niit, Enn Vetemaa, Ralf Parve, Jaan Kaplinski, Mats Traat, Viivi Luik, Vladimir Beekman, Arvi Siig, Juhan Liiv… — to tylko ci, których zdołałem sobie przypomnieć. Byli tłumacze i krytycy z niemal wszystkich republik Związku. Estończycy czytali wiersze w swoim języku, a pałeczkę przejmowali od nich tłumacze, którzy wygłaszali te same teksty w swoich przekładach. Piękna wielojęzyczność rozbrzmiewała pod wysokim sklepieniem majestatycznego, zabytkowego budynku (Estończycy, w przeciwieństwie do nas, mają kult zabytków architektury i historii). Hrymycz czytał w swojej interpretacji Beekmana i Siiga. Ołeś Zawhorodnij, który w Estonii jest niemal swój (mieszkał tam, ucząc się języka i kultury), niezwykle wysoko ocenił te przekłady, zaznaczając, że zachowano w nich nie tylko ducha, ale i ekwilinearność oryginału. Swoją drogą, sam Zawhorodnij czytał przekłady Debory Vaarandi i Matsa Traata. Jeśli Hrymycz był dla Estończyków sensacją, bo było to jego pierwsze tam pojawienie się, to Zawhorodnij był już powszechnie lubianym, dawnym znajomym (wówczas był laureatem prestiżowej nagrody literackiej imienia Juhana Smuula). Oni obaj mieli zaszczytną rolę pierwszych skrzypiec w ukraińskiej delegacji na to wspaniałe wydarzenie. Nie pamiętam już żadnego innego wątku z życia literackiego, gdzie brzmiałoby kilkadziesiąt języków. W Kijowie przy naszych spotkaniach nieodmiennie brzmiał temat estoński. Wil Hryhorowycz opowiadał, co jeszcze postanowił przetłumaczyć (głównie była to poezja). Ja zaś wtedy pisałem portrety literackie prozaików (Lilli Promet, Enn Vetemaa, Jaan Kross, Arvo Valton, Teet Kallas). Kiedy bracia Tuulikowie poprosili mnie o przetłumaczenie (z rosyjskiego brudnopisu) ich utworów, miałem za konsultanta — a potem i wydawniczego recenzenta — Wila Hryhorowycza, który pomógł uniknąć wszelkich językowych dziwactw, spowodowanych tym, że był to przekład „na ślepo” (czyli nie z oryginału). Potem, kiedy napisałem książkę „Gałązka jałowca z Saaremaa” (ukazała się w wydawnictwie „Weselka”), Hrymycz również pisał recenzję wydawniczą, w której podsunął mi kilka ważnych tematów z historii i kultury narodu estońskiego. Jednym słowem, recenzent podszedł do sprawy nie formalnie, jak to często bywało, gdy autor recenzji, rzuciwszy kilka drobnostkowych uwag, nagle wygłaszał werdykt: rekomenduję rękopis do druku. Taka praktyka nie była w stylu Hrymycza. I potwierdzają to jeszcze raz wszystkie jego recenzje wydawnicze, które Maryna Wiliwna opublikowała w zbiorze dzieł ojca. Kiedyś, zaglądając do związku zawodowego informatora, przeczytałem tam przedliteracką biografię Hrymycza. Ze zdziwieniem dowiedziałem się, że był uczestnikiem wojny, ma odznaczenia bojowe. Po wojnie studiował filologię słowiańską na Uniwersytecie Kijowskim im. T. Szewczenki. Ukończył aspiranturę, ale nie dano mu możliwości obrony dysertacji. Zanurzył się w dziennikarstwo. „Literaturna Ukrajina” i „Mołod Ukrajiny” (gdzie był zastępcą redaktora naczelnego), Ołeksij NEŻYWYJ. Literaturoznawca Witalij Donczyk przekonująco twierdził, że to właśnie Hryhir Tiutiunnyk odkrył piękny i niepowtarzalny ukraiński charakter narodowy w jego najróżniejszych — jasnych i ciemnych — ludzkich przejawach, i sam był jaskrawym ucieleśnieniem tego charakteru narodowego. Przy tym punktem wyjścia stają się zasady, że pierwotne archetypy zostały przyswojone jeszcze przez przedchrześcijańską tradycję kulturową i w ustnej (pogańskiej) twórczości literackiej nabrały cech narodowych obrazów-symboli, aby w piśmiennictwie (literaturze pięknej) skoncentrować się w narodowy obraz świata, określając światopogląd, estetyczne i etyczne ideały Ukraińców. Jeszcze w latach studenckich Hryhir Tiutiunnyk (prawdopodobnie przebywając w 1959 roku na letnich wakacjach w rodzinnej wsi Szyliwka w rejonie zinkiwskim obwodu połtawskiego) zapisał fragment obrzędu weselnego i jedną z kolęd. Swoje zapisy folklorystyczne przyszły pisarz zakończył przysłowiem: „Człowiek trzy razy w życiu jest dziwny: jak się rodzi, jak się żeni i jak umiera”. Ukraińska pieśń ludowa w opowiadaniu „Oddawały Katrię” wyraża główną dominantę artystyczną całego utworu literackiego: „Katrija, ośmielona po dwóch kieliszkach szampana, też przyłączyła się do pieśni, zrazu cicho, jakby śpiewała sama dla siebie, kiedy zaś mężczyźni potężnymi basami zagłuszyli podgłos, wzięła nagle pierwszym, dźwięcznym i czystym, jak owieczka na dnie studni, głosem: Oj, braciszku, sokole, Oj, braciszku, sokole, Weźże mnie na zimę… Od tej dawnej, wypełnionej po brzegi smutkiem pieśni, z którą wyrosło niejedno pokolenie mieszkańców chutorów i niejedno pokolenie odeszło na tamten świat, kobietom błyszczały łzy na rzęsach, a mężczyźni chmurzyli się, smutnieli oczami i trzeźwieli, jakby wcale nie pili, a Hryćko Bajraczanskyj wyciągał swoim drżącym tenorem wysoko-przewysoko, jak samotny ptak pod chmurami. Wydawało się, że nie dziesiątki ludzi śpiewały tę pieśń, a jedna wielogłosowa dusza”. Autorskie odczucie, a nawet współodczuwanie tej pieśni ludowej stało się składnikiem etiudy literackiej Hryhira Tiutiunnyka, wszak dla autora treść pieśni kojarzy się z konkretną epoką historyczną: powojennymi latami drugiej połowy XX wieku, kiedy matka siedziała na przyzbie, „złożywszy ręce pod pachy, żeby dłonie nie tak piekły od żniwnych kłosów. Widziałem siostrę — obdartą, z sinymi na chłodzie wargami i umoczonymi w łzach rzęsami. A obok niej — dziewięcioro dzieci. Trą się o spódnicę, drżą i grzęzną w błocie po kostki. Brata nie widziałem — tak go nienawidziłem… Ale najczęściej śpiewała matka tak o zmierzchu, jak słońce już zachodziło. Siedziała sobie na przyzbie, złożywszy ręce pod pachy, żeby dłonie nie tak piekły od żniwnych kłosów, i patrzyła w ślad za słońcem. A ono tuż-tuż za parowem siądzie, już promieniami przez gałęzie ledwo się przedziera… A matka do mnie: Cichy wieczór Na ziemię spada I słońce siada W ciemny gaj… A potem odwróci się do słońca i: Oj, słoneczko jasne. Czyś ty się zmęczyło Czyś ty się rozgniewało — Jeszcze nie kładź się… I wydaje mi się, że słoneczniki w grządkach nisko-nisko kłaniają się swoimi czapami słońcu i liśćmi swoimi szeleszczą cichutko: „Nie kładź się…”. A ono i naprawdę wstydzi się tych próśb — zaczerwieniło się, zasłoniło gałęziami, zniknęło. H. Tiutiunnyk, student I roku (od wczesnego ranka kobiety ręcznie wiązały jeszcze wilgotne snopy — przyp. O. N.), i patrzy w ślad za słońcem”. Jak widzimy, obecny jest tu obraz-archetyp słońca, który jeszcze w czasach pogańskich uformował się w pradawny symbol, a w literaturze pięknej stał się swoistą dominantą w obrazowaniu narodowego światopoglądu. Według koncepcji Iwana Ohijenki, słońce było głównym motorem i źródłem wszystkiego, co żyje na ziemi, a człowiek i przyroda zależą od słońca, wszak bez niego nie ma życia na ziemi. Dlatego słońce było ubóstwiane w ukraińskiej poezji ludowej oraz w dawnej literaturze ukraińskiej. Jeśli zaś mówić o twórczości Hryhora Tiutiunnyka, to pod względem częstotliwości użycia i napięcia artystycznego słońce spotyka się najczęściej. Również ogromne znaczenie artystyczne mają obrazy-symbole: matki, ojca, drogi, chaty-rodzinnego domu, wody, ziemi, księżyca, chmury, drzewa. Z czasem pieśń ludowa „Czarna chmura nadciąga” stała się wyrazicielem narodowego charakteru w opowiadaniu „Oddawali Katrię”, które po raz pierwszy opublikowano w czasopiśmie „Witchyzna” (1971, nr 4). Prawdopodobnie utwór ten został napisany jeszcze w połowie lat 60. Zachował się maszynopis z autorską poprawką, gdzie Hryhir Tiutiunnyk proponuje dwa warianty tytułu: „Pieśniarzowi” lub „Wołodymyrowi Samijłence”. Oddając hołd autorskiemu zamysłowi, ustalamy tytuł „Pieśniarzowi Wołodymyrowi Samijłence”. Mieni się barwami niebo: to pomarańczowymi, to czerwonymi, to zielonymi i wreszcie rozlewa się bzowym wywarem. I barwy te niemą muzyką wtórują matce: Nie słucha słońce, Za górę zachodzi I nam posyła Na całą noc — żegnaj! Oj, słoneczko jasne, Czyżbyś się zmęczyło Czyś się rozgniewało I jeszcze nie kładź się… — Mamo, kto ułożył tę pieśń? — pytam. A ona: — Bóg raczy wiedzieć, synu. Pewnie ludzie… Potem, prawie po piętnastu latach, w końcu dowiedziałem się, że pieśń tę ułożył Wołodymyr Iwanowycz Samijłenko, a tamte dwie — ludzie, naród, który szukał w pieśni odpoczynku dla spracowanych rąk, ukojenia dla serca, natchnienia dla rozumu. Poeta znał swój naród, żył jego uczuciami i marzeniami, dlatego też mówią o jego pieśni, że ułożona została przez ludzi. Dzisiaj kłaniam się poecie za nią nisko, nisko — kłaniam się od siebie i od matki… Przygotowanie tekstu O. Neżywoho według autografu Hryhora Tiutiunnyka. Drukuje się po raz pierwszy. Ten niewielki objętościowo utwór literacki jest jeszcze jednym świadectwem miłości Hryhora Tiutiunnyka do rodzinnej ziemi, połtawskiej i ukraińskiej pieśni. Pisarz w swojej twórczej skarbnicy pozostawił niewiele portretów literackich czy obrazków, które opowiadają o znanych artystach: „Jasny kwiat słowa. Wasylowi Zemlakowi — na jego pięćdziesięciolecie”, „Jasna dusza. Do 50-lecia od dnia urodzin W. M. Szukszyna”, o Andriju Miastkiwskim „Opowiadacz dziecięcej wiosny”, o Andriju Hołowku „Talent uczciwy i mężny”. A jeszcze lubił chodzić po Połtawie, wsłuchując się w niespieszną opowieść najlepszego znawcy duchowych pereł rodzinnego kraju — literaturoznawcy Petra Rotacza. Wydaje się, że właśnie od niego Hryhir Tiutiunnyk usłyszał opowieść o Wołodymyrze Samijłence. Jeszcze w 1968 roku Petro Rotacz opublikował biobibliograficzny szkic o pisarzu-ziomku w autorskiej rubryce „Literacka Połtawszczyzna” czasopisma „Archiwy Ukrainy”. A jeszcze w centrum Połtawy zachował się budynek dawnego Gimnazjum Połtawskiego, gdzie w latach 1875—1884 uczył się Wołodymyr Samijłenko. Zatem Wielkie Soroczyńce (tam urodził się w 1864 roku) oraz błogosławiona Połtawa dziecięcych i młodzieńczych lat pozostały w jego światopoglądzie na całe życie. Dlatego artystyczne korzenie liryki „Pieśń wieczorna”, która została napisana w 1896 roku, też są połtawskie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn