Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Dziennik Szewczenki ma 160 lat

Слово Просвіти, №05 за 2018 рік

W nowym roku kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy prowadzenia przez Szewczenkę Dziennika. Rozpocząwszy go w 1857 r., Taras Hryhorowycz prowadził zapiski w styczniu-maju 1858 r., a w lipcu podarował Dziennik M. M. Łazarewskiemu. W ubiegłym roku, począwszy od czerwca, publikowaliśmy co miesiąc jeden-dwa zapisy Szewczenki w Dzienniku z autorskimi komentarzami historyka-szewczenkoznawcy Wołodymyra Melnyczenki. Tak samo zrobimy i w tym roku. Dzisiaj nasz autor komentuje notatki poety z 11 stycznia 1858 r., w których między innymi odzwierciedlone są jego relacje z Kateryną Piunową. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki 11 stycznia Dzisiaj sobota. W soboty ja i najmilsza K. B. Piunowa jadamy obiad u M. A. Dorochowej. Ale dzisiaj muszę odmówić sobie tej radości, i moja miła towarzyszka wyruszyła sama z portretem M. S. Szczepkina, przysłanym przez niego w prezencie Marii Aleksandrownie, a ja pojechałem odprowadzić do pierwszej stacji, drogą kazańską, mojego atrakcyjnie szlachetnego kapitana W. W. Kiszkina. Smutno rozstawać się z takimi dobrymi ludźmi, jak ten sympatyczny Kiszkin. Ja, wróciwszy do domu, czułem się zupełnym sierotą. Ale moja ciężka samotność nie trwała długo. Wkrótce przypomniałem sobie, że jestem jednym ze szczęśliwców tego świata. M. S. Szczepkin, wyjeżdżając z Niżnego, prosił mnie, bym pokochał jego miłą Tetiusię, tzn. Piunową, i ja dosłownie spełniłem jego przyjacielską prośbę. A dzisiaj, żegnając się ze mną, Kiszkin ze łzami w oczach prosił mnie, bym pokochał jego łagodną ulubienicę Warieńkę Ostafiewą. I po takich miłych obowiązkach nudzę się. Głupi, głupi, a do szkoły chodziłem. Ostafiewa wyjechała gdzieś z miasta, a ja o 6-tej wieczorem wybrałem się do Piunowej. Zastałem ją w domu. Podyktowałem jej wiersze Kuroczkina „Jak w nasze najlepsze lata”, a ona przeczytała mi niektóre rzeczy Kolcowa i potem prawie wszystkie bajki Kryłowa. Byłem zachwycony tym improwizowanym wieczorem literackim i przyszedłem do domu zupełnie szczęśliwy. Ona kocha czytanie, znaczy to, że daleko zajdzie w swojej sztuce. Daj Boże, żeby spełniła się moja przepowiednia. …najmilsza K. B. Piunowa… Piunowa Kateryna Borysivna (1841—1909) — aktorka sceny prowincjonalnej. W latach 1856—1858 występowała w trupie Teatru Niżnonowogrodzkiego. Szewczenko zafascynował się młodą aktorką i miał zamiar się z nią ożenić. Troszczył się o los twórczy dziewczyny, o czym świadczą zapisy w dzienniku i korespondencja. W 1860 r. K. B. Piunowa wyszła za mąż za muzyka i aktora M. K. Schmidtgoffa. Istnieją wspomnienia K. B. Piunowej o Szewczence, zapisane przez jej syna M. M. Schmidtgoffa, które zawierają niemało błędów i nieścisłości. …u M. A. Dorochowej. Dorochowa Maria Aleksandrowna (1811—1867) — przełożona Niżnonowogrodzkiego Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien, wdowa po generale R. Dorochowie — znajomym A. S. Puszkina i M. J. Lermontowa, kuzynka dekabrystów Aleksandra i Fiodora Wadkowskich oraz Zachara Czernyszowa. Przez wiele lat była blisko związana z członkami tajnych stowarzyszeń i uczestnikami powstania 1825 r. Przebywając w Niżnym Nowogrodzie, faktycznie utrzymywała kontakty między dekabrystami żyjącymi na Syberii a tymi, którzy wracali z zesłania. W listopadzie 1857 r. Szewczenko namalował portret M. A. Dorochowej (obecnie nieznany). Dobre relacje z nią poeta utrzymywał także po powrocie do Petersburga, w 1860 r. M. A. Dorochowa odwiedziła Szewczenkę w mieście. (Zob. szczegółowo: Bolszakow L. N. Jechał poeta z zesłania... K.: Dnipro, 1977. — S. 126—142). ...wyruszyła sama... Czyli sama. ...z portretem M. S. Szczepkina... Na początku stycznia 1858 r. M. S. Szczepkin przysłał Szewczence wraz z listem cztery egzemplarze swojego portretu w darze dla jego znajomych z Niżnego Nowogrodu. Jeden z nich K. B. Piunowa na prośbę poety przekazała M. A. Dorochowej. …mojego atrakcyjnie szlachetnego kapitana W. W. Kiszkina. W komentarzach opublikowanych w „Słowie Proświty” w sierpniu już była o nim mowa. Teraz jest możliwość dodania nowej informacji. Kiszkin Wołodymyr Wasylowycz (1825—1911) — oficer marynarki, a od 1857 r. — kapitan parowca „Kniaź Pożarski”, którym Szewczenko płynął od 22 sierpnia do 20 września 1857 r. z Astrachania do Niżnego Nowogrodu. W Dzienniku poety W. W. Kiszkin zapisał 18 sierpnia jedno zdanie: „W. Kiszkin, spotkanie ze starym znajomym”. Możliwe, że Szewczenko poznał się z W. W. Kiszkinem w latach 1840. w Petersburgu lub w Twierdzy Nowopietrowskiej, gdzie ten bywał w sprawach służbowych. Dzięki W. W. Kiszkinowi poeta po raz pierwszy przeczytał lub usłyszał nowe utwory, które rozpowszechniano w odpisach, w szczególności A. S. Chomiakowa i K. F. Rylejewa. W Dzienniku Szewczenki W. W. Kiszkin zostawił 11 września życzliwie-żartobliwy, ale ostry zapis o „pijańskim wyśmiewaniu u Tarasa”. Jak świadczy notatka poety w Dzienniku z 23 września 1857 r., Taras Hryhorowycz „namalował… portret W. W. Kiszkina zadowalająco”, jednak nie zachował się on. Od 1854 r. W. W. Kiszkin był kapitanem-lejtnantem, w 1872 r. otrzymał rangę kapitana drugiego stopnia, a w 1877 r. — pierwszego stopnia z odejściem ze służby. ...jestem jednym ze szczęśliwców tego świata. Zakochany poeta całkowicie zanurzył się w przeczucie oczekiwanej wzajemności ze strony K. B. Piunowej. Szewczenko żył własnymi odczuciami i emocjami, już od kilku tygodni zachowując w duszy pierwsze, jak mu się wydawało, obiecujące spotkanie z młodą Kateryną Borysivną za kulisami i swoje szczere wyznanie, że zawsze podziwia ją na scenie. W odpowiedzi dziewczyna wtedy zarumieniła się po uszy i coś zmieszana wymamrotała, wyraźnie ciesząc się z poznania. Rzeczywiście, we wspomnieniach K. B. Piunowej czytamy: „Serce moje kołatało tak mocno i tak często, że aż zadyszałam się. Jakieś niewysłowione wzburzenie ogarnęło mnie od spojrzenia, dźwięku łagodnego głosu tego nowego znajomego i od jego ciepłego uścisku dłoni. Była w nim jakaś czarująca prostota… Kiedy wyszłam na scenę znowu, nagle w parterze zobaczyłam łagodne oczy poety, mimowolnie uśmiechnęłam się, i natchnienie, twórczy ogień ogarnął całą moją istotę”. Taras Hryhorowycz wszystko to zauważył, a z czasem przychylność młodej dziewczyny do niego wyraźnie objawiła się w okresie pobytu w Niżnym Nowogrodzie Mychajła Szczepkina i ich przyjacielskich rozmów przy herbacie i wspólnej (we troje!) pracy nad rolą Tatiany w „Moskalu-czarodzieju” I. P. Kotlarewskiego: „Byłam szczęśliwa. I, jak dziecko, które czeka na przyjście matki, czekałam codziennie na Tarasa Hryhorowycza”. Zatem poeta miał nadzieję na szczęście rodzinne z tą dziewczyną. M. S. Szczepkin, wyjeżdżając z Niżnego… Artysta odwiedził swojego przyjaciela pod koniec 1857 r. i wyjechał do Moskwy 29 grudnia, o czym szczegółowo mowa w publikacji w „Słowie Proświty” w grudniu 2017 r. …prosił mnie, bym pokochał jego miłą Tetiasię, tzn. Piunową… Z tego wynika, że łagodne imię dla K. B. Piunowej wymyślił M. S. Szczepkin, a Szewczence ono strasznie się spodobało, bo w Dzienniku oraz w listach do przyjaciela Taras Hryhorowycz często go używał. Tetiasia — od Tatiany, rolę której zagrała K. B. Piunowa w spektaklu “Moskal-czarodziej” razem z M. S. Szczepkinem-Czuprunem. Aktorka wspominała, że Taras Hryhorowycz i Mychajło Semenowycz uczyli ją języka ukraińskiego i zmusili nauczyć się roli Tatiany tak, że znała ją na pamięć nawet po dziesiątkach lat. W rzadkiej dla Szewczenki recenzji “Benefis pani Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”, opublikowanej bez podpisu 1 lutego w gazecie “Niżegorodskie gubernskie wiedomosti”, poeta pisał: “…Pani Piunowa w roli Tatiany była bardzo dobra, tak że nasz weteran-artysta był zachwycony i mówił, że z nikim z taką przyjemnością nie grał, a opinia Szczepkina może służyć za autorytet. W naszej miłej beneficjentce wziął serdeczny udział, radził jej poważnie pracować i, oczywiście, rady i wskazówki zostały w pełni przez nią docenione”. ...dosłownie spełniłem jego przyjacielską prośbę. Pod koniec stycznia 44-letni Taras Szewczenko wyznał miłość K. B. Piunowej, której w listopadzie 1857 r. stuknęło szesnaście lat. Niektórzy lekkomyślnie uważają, że “do Petersburga chciał przyjechać z młodą narzeczoną — aktorką, zdolną podbić cały blichtr”. Ale w rzeczywistości po ciężkim zesłaniu spragniona dusza poety po prostu lgnęła do kobiecego ciepła i rodzinnego zacisza. Bał się samotności, co gorzko i przejmująco potwierdził w Petersburgu po zerwaniu z Lykerą Połusmak (wrzesień 1860 r.): “Ciężka przeklęta samotność! Ona mnie ze świata wygna…” W Dzienniku i listach Szewczenki znajduje się nawet list miłosny do K. B. Piunowej z 30 stycznia 1858 r.: “Kocham was i mówię to wam wprost, bez żadnych wykrzykników i zachwytów… Zostać waszym mężem to dla mnie największe szczęście i zrezygnować z tej myśli będzie ciężko”. Chociaż przynależność tekstu właśnie do Szewczenki czy stopień udziału poety w napisaniu tego listu nie są ustalone, podobne wyznania nie mogły pojawić się w Dzienniku bez jego zgody. Pisarz i literaturoznawca B. S. Łepkyj (1872—1941) pisał: “A jednak wkrótce trzeba było zrezygnować. Młoda dziewczyna nie widziała, widocznie, szczęścia w małżeństwie z mężczyzną, choć nie tak znowu starym, ale zniszczonym ciężką niewolą... Epizod, bo, jak z Dziennika widać, poeta nie długo tęsknił za Kateryną Borysowną”. Nie wszystko było takie proste. We wspomnianym liście w imieniu poety mowa była o tym, że jest gotów pozostać przyjacielem K. B. Piunowej nawet w przypadku odmowy zostania jego żoną. Jeszcze M. K. Czałyj zauważył, że “chłód i obojętność wobec siebie Taras Hryhorowycz wybaczał Piunowej i wciąż miał nadzieję zasłużyć na jej przychylność…” Jednak minęły trzy tygodnie i, jeszcze przed swoim wyjazdem z Niżnego Nowogrodu, Szewczenko zerwał z K. B. Piunową relacje. Stało się to po tym, jak ona, prosząc poetę o pomoc w dostaniu się do trupy Teatru Charkowskiego, jednocześnie odnowiła swój kontrakt w Teatrze Niżnowogrodzkim, czym postawiła w niezręcznej sytuacji Szewczenkę oraz M. S. Szczepkina, którzy w listach do dyrektora Teatru Charkowskiego I. O. Szczerbiny usilnie i wzruszająco wstawiali się za nią. Szewczenko dowiedział się o decyzji K. B. Piunowej 23 lutego, po tym, jak wysłał list do M. S. Szczepkina, w którym pisał: “Całuje cię twoja Tetiasia trzy razy, i ja trzy razy, póki się nie zobaczymy, a potem to i rachubę stracę, a póki co bywaj zdrów i wesoły i nie zapominaj mnie”. Postępek młodej K. B. Piunowej dotknął Szewczenkę do żywego i tego samego dnia z goryczą zapisał

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn