Strona · s. 14strona oryginału ↗
Wielkość i tragedia Mychajła Doncia. W 135. rocznicę urodzin olbrzyma narodowej sceny operowej (1883—1941)
Слово Просвіти, №05 за 2018 рік
Ponad 35 lat oddał Mychajło Iwanowycz Doneć scenie operowej i estradzie koncertowej, zaśpiewał 130 (!) partii basowego repertuaru — praktycznie we wszystkich operach, które wystawiano podczas jego pobytu w teatrach operowych Kijowa, Charkowa, Moskwy, Swierdłowska, Dniepru. Nie po prostu zakładał kostium bohatera, wychodził na scenę i śpiewał, demonstrując swój głos. Nie, bezgranicznie utalentowany, zakochany w sztuce śpiewak i aktor (aktor i śpiewak), cały rozpuszczał się w bohaterze, tworzył swój, jedyny możliwy wokalno-sceniczny wizerunek, niepodobny ani do cudzych, ani do poprzednich własnych, tworzył sercem, potężnym temperamentem, rozumem, uduchowionym wokalem, wrodzonym wyczuciem i nabytym doświadczeniem artystycznym, nadając pierwszorzędne znaczenie logice zachowania, psychologicznym poruszeniom, życiowo i artystycznie uzasadnionym gestom, mimice, charakteryzacji. I nie dziwi, że na scenie ukazywał prawdziwe arcydzieła interpretacji partii, godne naśladowania. W równym stopniu dostępne były mu psychofizjologiczne stany bohatera — wysoka tragedia i ostry dramatyzm, wzniosła patetyka i męski heroizm, wyrazista charakterystyczność i szlachetna rozwaga, rozsądek, iskrząca wesołość i niekłamany komizm. Jednym słowem, we wszystkich sferach przejawiania się wzniosłości i podłości ludzkiego ducha — w gatunku tragedii, dramatu, komedii — Doneć był godnym podziwu artystą, równych któremu na scenie operowej można policzyć na palcach jednej ręki. I jeszcze jeden znamienny szczegół: czuł się lekko i swobodnie w spektaklu podczas przejścia od śpiewu do recytatywu lub dialogu, przy czym to przejście było u niego zawsze organiczne i artystycznie uzasadnione.
Mychajło Iwanowycz należał do tych niepróżnych premierów, którzy nie stronili od drugoplanowych, trzecioplanowych partii i z nich tworzyli na scenie małe arcydzieła. W pamięci starszego pokolenia miłośników sztuki operowej pozostały takie jego wycyzelowane kreacje, jak Rotmistrz w „Eugeniuszu Onieginie” P. Czajkowskiego, Zuniga w „Carmen” G. Bizeta, Schaunard, Colline w „Cyganerii” G. Pucciniego. To jemu przypisuje się skrzydlate powiedzenie, które do dziś funkcjonuje w teatrach: „Lepiej śpiewać małe partie dobrze, niż duże źle”. Fraza stała się skrzydlatą po spektaklu „Eugeniusz Oniegin”, w którym zadufany w sobie tenor-premier Mykoła Płatonow w partii Leńskiego zdołał wypuścić na salę kilka „kogutów”, podczas gdy jubilat Leticzewski (na jego cześć zorganizowano spektakl) skromnie całe życie śpiewał tylko drugoplanowe partie, a tego niezapomnianego dla siebie wieczoru natchnienie wykonywał kuplety Triqueta. W skarbcu narodowej kultury operowej górują niezrównane kreacje Doncia — Taras Bulba w operze pod tym samym tytułem M. Łysenki, Iwan Karaś w „Zaporożcu za Dunajem” S. Hułaka-Artemowskiego, wójt Makohonenko w „Natalce Połtawce” M. Łysenki, car Borys, Pimen, Warłaam w „Borysie Godunowie”, Dosifiej w „Chowańszczyźnie” M. Musorgskiego, Iwan Susanin w „Życiu za cara” M. Glinki, Młynarz w „Rusałce” A. Dargomyżskiego, Sałtan, Dodon, Głowa, Czub w operach „Bajka o carze Sałtanie”, „Złoty kogucik”, „Noc majowa”, „Noc wigilijna” M. Rimskiego-Korsakowa, Koczubej w „Mazepie” P. Czajkowskiego. Mefistofeles w „Fauście” Ch. Gounoda, don Basilio w „Cyruliku sewilskim” G. Rossiniego, Marcel w „Hugonotach” G. Meyerbeera, czterolicy bohater — Dapertutto, Lindorf, Coppelius, Miracle — w „Opowieściach Hoffmanna” J. Offenbacha, Gaspard w „Dzwonach kornewilskich” R. Planquette’a, Stolnik w „Halce” S. Moniuszki, Zachar Berkut w „Złotej obręczy” B. Latoszynskiego... Czym artysta brał w niewolę ludzkie serca? Od razu zaznaczmy: byli w tamtych latach na Ukrainie basy potężniejsze pod względem siły emisji dźwięku i z lepszymi pod względem barwy głosami. A jednak w historię narodowej opery wpisali jasną kartę nie oni, a Mychajło Doneć. Co zatem wyróżniało go spośród innych? A oto co. Miał centralny bas. Równy w całym zakresie, niezwykle giętki, ruchliwy, całkowicie podległy woli śpiewaka. A to pozwalało artyście włączać do swojego repertuaru zarówno partie basu-profondo (niskiego), jak i partie centralnego oraz wysokiego basu, pokonywać niemałe trudności wokalne przy wykonywaniu partii Borysa Godunowa, Koczubeja, Marcela. I nie tylko pokonywać bariery wokalne, których słuchacze nawet nie zauważali, ale co więcej — osiągać wyjątkowe sukcesy, sprawiać wrażenie, jakoby skrajnie niska czy skrajnie wysoka pod względem tessytury partia w pełni mieściła się w możliwościach jego głosu. Sekret tkwi w tym, że artysta umiał oszczędnie i mądrze „podać” swój głos: to obdarowywał słuchaczy lawiną potężnych dźwięków w „Powieści” („Cyrulik sewilski” G. Rossiniego), to brzmiał na ledwo słyszalnym piano, ale z taką maestrią „wydobytym” i „posłanym”, że słychać go było w najdalszych zakątkach teatru, jak na przykład w frazie „Wybaczcie” w scenie śmierci Borysa Godunowa. Mychajło Iwanowycz doskonale znał swój aparat głosowy. Jego plusy i minusy. A zatem umiał ukryć wady, a na pierwszy plan wysunąć jego zalety. Zresztą, posiadał tajemnice włoskiego belcanta. Był absolutnie muzykalny, precyzyjny w intonowaniu, mógł nadać swojemu głosowi najróżniejsze barwne odcienie, zachwycał subtelnym niuansowaniem. Miał do tego jasną, wyrazistą dykcję. Głęboko przenikał w tkankę wykonywanego utworu muzycznego, zawsze ujawniając w nim to, co najskrytsze. W ten sposób, stapiając w jedno wokalne i sceniczne pierwiastki w wizerunku, artysta zmuszał słuchaczy do życia myślami i uczuciami swojego bohatera, razem z nim kochać czy nienawidzić, cierpieć czy zwyciężać, smucić się czy śmiać. Dlatego właśnie swoją sztuką władał masami. A że scena była dla niego jak dom rodzinny, nigdy go nie krępowała. Nie przytłaczała. I ta swoboda niewymuszonego samopoczucia na scenie nadawała wykonawcy potrzebną inną wolność — wolność twórczości, ciągłej improwizacji, duchowego rozluźnienia zarówno siebie, jak i swojego bohatera. Często, gdy nie zadowalała go praca reżysera, sam planował i realizował wszystkie mizansceny dla swojego bohatera, przemyśliwał i opracowywał zewnętrzną, wewnętrzną logikę zachowania i czynów bohatera. I, jak zawsze, osiągał wyrazistą interakcję śpiewu i działania. Zdarzało się, że czasem eksperymentował — świadomie, celowo, aby mizanscena z jego udziałem brzmiała psychologicznie przekonująco, emocjonalnie nasycenie. W tym celu rzadko nawet ryzykował życiem. Jaskrawą tego ilustracją jest fragment wspomnienia naocznej świadkini, śpiewaczki Lidii Krasnowej: „Dziwnie prowadził Mychajło Iwanowycz scenę śmierci Borysa. Tego nie można przekazać słowami. Słuchaczom robiło się nieswojo, kiedy on, dławiąc się, zwracał się: »Carewicza prędzej! Schimę! W mnichy car idzie! O Panie, o Boże mój!«. Ze słowami »Wybaczcie! Wyb...« spadał z tronu na stopnie i stamtąd — głową w dół na środek sceny. Publiczność nie oddychała. Ten upadek — wyrazisty. Upadał jak skała. I tym upadkiem symbolizował nie tylko upadek cara Borysa, ale i jego tronu, jego dynastii, jego władzy, jego czynów i, oczywiście, człowieka, który zbudował swoje szczęście na krwi innych, człowieka, w końcu, nieszczęśliwego. Musiałam wiele razy, prawie stale śpiewać z Dońcem partię Fiodora. Tej sceny zawsze wyczekiwałam i denerwowałam się, jakbym przeżywała prawdziwą śmierć, a nie udawaną...”. Doskonale władając plastyką ciała, subtelnie nakładając sobie charakteryzację, on, średniego wzrostu, krępej budowy mężczyzna,
umiał na scenie być prawdziwym czarodziejem: to wyrastać w oczach publiczności na olbrzyma (don Basilio, Mefistofeles), to zmieniać się w statecznego, władczego, majestatycznego i monumentalnego cara, jak w partii Borysa Godunowa, to upodabniać się do prawdziwego bajkowego bohatera w roli Waryaskiego gościa („Sadko” M. Rimskiego-Korsakowa), to jakby wypływać przed oczy w postaci riepinowskiego Sirki ze słynnych „Zaporożców” w partii Tarasa Bulby. A jednak arcydziełem jego aktorskiego przeistoczenia były cztery partie w inscenizacji opery „Opowieści Hoffmanna” J. Offenbacha: wszystkie cztery partie, które wykonywał, były scenicznie całkowicie przeciwne zarówno pod względem charakteryzacji, kostiumów, maniery zachowania, jak i wokalnej interpretacji — i tylko po specyfice emisji głosu można było odgadnąć, że wszystkie je ucieleśnia jeden śpiewak. Wychowany na realistycznych zasadach teatru Mykoły Sołowjowa w Kijowie, na całe życie zbrataniały z koryfeuszami ukraińskiego teatru muzyczno-dramatycznego — genialną Marią Zańkowecką, która nazywała śpiewaka swoim synkiem, a on ją — matką chrzestną w sztuce, z Panasem Saksahanskim, przed którym całe życie chylił czoła, zaprzyjaźniony z pierwszym w Kijowie stacjonarnym ukraińskim teatrem muzyczno-dramatycznym pod kierownictwem Mykoły Sadowskiego, Mychajło Iwanowycz Doneć przejął od swoich nauczycieli i duchowych mentorów fanatyczną miłość do sceny teatralnej jako do aktorskiej trybuny, nauczył się od nich wysokiej sztuki przeistaczania się w postać. Na szczególną uwagę zasługuje patriotyczna działalność Mychajła Doncia. Jeszcze u zarania działalności scenicznej, kiedy pracował w Prywatnej operze Zimina, wraz ze znanym tenorem Iwanem Alczewskim młody śpiewak zorganizował w 1909 roku kółko muzyczno-dramatyczne „Kobzar”, na wieczorach którego występowali Antonina Nieżdanowa, Leonida Bałanowska, Natalja Jermolenko-Jużyna, Mykoła Sadowski, Maria Zańkowecka, Symon Petlura. Po wielkim wieczorze, zorganizowanym przez „Kobzar” z okazji 50-lecia śmierci T. H. Szewczenki, na którym byli obecni Mykoła Sadowski i kompozytor Mykoła Łysenko (jego, nawiasem mówiąc, głęboko wzruszyło, jak młody Doneć przejmująco wykonał kilka romansów do słów T. H. Szewczenki), kółko wkrótce zostało oficjalnie zamknięte. Doneć próbował zorganizować ukraińską operę, jednak sama idea poniosła klęskę. W 1913 roku Doneć powrócił do Kijowa i został solistą rosyjskiej opery miejskiej. Zaledwie rok przebywał w Kijowie, a zdobył wśród postępowej ukraińskiej inteligencji szacunek i uznanie, o czym wymownie świadczą choćby te oto wersy w gazecie „Rada” z 11 listopada 1914 roku na temat jego występu na wieczorze pamięci M. Łysenki: „Ale najciekawszy numer ostatni — śpiew artysty opery p. Doncia. Pojawienie się szanowanego artysty na estradzie publiczność powitała oklaskami. Wiele przyszło nam słyszeć wykonawców słynnych kompozycji Łysenki do słów Szewczenki — „Oj Dnieprze”, „Dola” i „Módlcie się, bracia”. Byli wśród tych wykonawców i pierwszorzędni artyści z teatrów cesarskich. Ale tak wysokoartystycznego wykonania tych utworów, jak u Doncia, nam jeszcze nie przyszło słyszeć. P. Doneć od razu porwał widzów nadzwyczajną ekspresją swojego wykonania, głębokim uczuciem, błyskotliwym frazowaniem (zwłaszcza w pierwszych dwóch utworach — „Módlcie się, bracia”, „Oj Dnieprze”). Głos artysta ma masywny i silny, zwłaszcza w górnym rejestrze. Wrażenie ze śpiewu p. Doncia pozostało u wszystkich słuchaczy wielkie”. Z uniesieniem przyjął Mychajło Iwanowycz rewolucyjne wydarzenia na Ukrainie, powitał Ukraińską Republikę Ludową z jej Centralną Radą, wyraził zaufanie Mychajłowi Hruszewskiemu, pomagał radami Komisji wydziału sztuki Centralnej Rady, znał się z wieloma jej aktywistami, witał chlebem i solą na placu Sofijskim wojsko Symona Petlury, śpiewał na wiecach, licznych zgromadzeniach, w koncertach. Oto wrażenia recenzenta I. Surmy w gazecie „Słowo” z 12 listopada 1918 roku: „Ale niejedno serce zadrżało, kiedy p. Doneć-Doński śpiewał „Módlcie się, bracia”. Szlachetna muzyka tego utworu dawno znana, choć i nieśpiewana, tak samo szlachetny głos p. Doncia dobrze nam znany, ale ... słowa były jakby nowe. Nie wierzyło się, że to te same, włożone przez poetę w usta księdza, który przemawiał do hajdamaków XVIII wieku, słowa, które my wszyscy dawno znamy na pamięć, drukowane już 75 lat temu... Nie, to był krzyk momentu, na potrzebę którego w tym samym czasie na wezwanie pani Ł. Staryckiej-Czerniachiwskiej zebrano tutaj pieniądze (zebrano 3125 karbowańców). Tak, zdawało się, że artysta opowiada o wczorajszych wydarzeniach...”. W maju 1919 roku w Kijowie z udziałem Marii Łytwynenko-Wolhemut, Mychajła Doncia, reżysera Lesia Kurbasa, dyrygenta Petra Honczarowa stworzono Muzyczną Dramę. Tutaj z sukcesem przeszła premiera opery „Utopiona” M. Łysenki, odbyła się generalna próba „Halki” S. Moniuszki, przeprowadzano sceniczne próby „Tarasa Bulby” M. Łysenki z Donciem w roli tytułowej, ale wydarzenia w Kijowie, na Ukrainie gwałtownie rozwinęły się nie na korzyść powstającego przeciwko bolszewizmowi, denikinowcom narodu ukraińskiego i rewolucję utopiono we krwi. Doneć ciężko przeżył tę porażkę, a otrząsnąwszy się z ciosu, pogodził się z władzą radziecką i włączył się w proces tworzenia ukraińskiej opery. Władza radziecka nie wybaczyła mu udziału w ukraińskiej rewolucji. Drażnił ją opór śpiewaka, jego wolnomyślicielstwo, śmiałe, często ostre wypowiedzi i ataki przeciwko polityce władzy radzieckiej. Mocno przylgnęła do niego w środowisku czekistów etykieta „ukraiński burżuazyjny nacjonalista”. W połowie lat 30. założono na niego specjalną sprawę, potajemnie śledziły go organy śledcze, rozmowy były podsłuchiwane. 2 lipca 1941 roku artystę aresztowano w murach opery, wsadzono do enkawudowskiego „czarnego worona” i wywieziono w nieznanym kierunku. Oficjalna wersja śmierci, odnotowana w zaświadczeniu wydanym żonie śpiewaka przez organy bezpieczeństwa — zmarł 10 września 1941 roku na paraliż serca. Tę datę śmierci podają wszystkie informatory encyklopedyczne. Ja podaję prawdziwą datę śmierci, którą udało mi się z trudem ustalić — 10 /?/ lipca 1941 roku. Władza radziecka próbowała zetrzeć z powierzchni ziemi nawet wzmianki o wybitnym śpiewaku, ale zwyciężyła prawda — i uczciwe imię olbrzyma ukraińskiej sceny operowej powróciło do kultury narodowej. Mykoła KAHARŁYCKYJ, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, pisarz 12 stycznia 2008 roku Publikacja Olhy KAHARŁYCKIEJ Przypis: Mykoła Kaharłyckyj napisał powieść artystyczno-dokumentalną pod tytułem „Wielkość i tragedia Mychajła Doncia”. Rękopis do dziś czeka na swojego wydawcę.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
