Strona · s. 6strona oryginału ↗
„Proświty” ziemi łypowodolinskiej w latach 1917–1922
Слово Просвіти, №05 за 2021 рік
Czasy rewolucji ukraińskiej (1917–1921) towarzyszyły Wiaczesław ARTIUCH, członek Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. W niniejszym opracowaniu mowa o osobliwościach funkcjonowania „Proświt” wśród społeczności wiejskich na niewielkim terytorium rejonu łypowodolinskiego obwodu sumskiego w dobie rewolucji ukraińskiej i pierwszych latach władzy sowieckiej (wówczas terytorium to obejmowało północ powiatu hadziackiego guberni połtawskiej). Działalność „Proświt” w tej okolicy nie była dotąd badana. Po powstaniu w Kijowie Ukraińskiej Centralnej Rady, 3–4 marca na całym terytorium zamieszkanym przez etnos ukraiński zaczynają powstawać narodowo-kulturalne organizacje „Proświty”. Nie będzie wielką przesadą powiedzieć, że faktycznie były one przedstawicielstwami Centralnej Rady w miastach, wsiach i na chutorach. Rewolucja 1917 r. podniosła na nowy poziom procesy ukraińskiej samoświadomości narodowej, a ogniska „Proświt” stały się głównymi „ukrainizatorami” małorosyjskiego środowiska ludowego poprzez system oświaty, bibliotek, działalności teatralnej i chóralnej, kursów wiedzy o Ukrainie, czytania wykładów itp. Na północy ziemi hadziackiej ogniska „Proświt” zakładane są począwszy od kwietnia 1917 r. Tak we wsi Podilky ognisko „Proświty” zostało utworzone 18 kwietnia 1917 roku i liczyło w chwili swojego założenia 117 członków. W tym samym czasie powstaje również „Proświta” w Kapustynciach. Na pierwszym powiatowym zebraniu „Proświt” 18 czerwca 1917 r., gdzie utworzono również Związek „Proświt” powiatu hadziackiego, obecni byli przedstawiciele tego towarzystwa z sześciu wsi, które wchodzą w skład dzisiejszej ziemi łypowodolinskiej: Łypowej Dołyny, Rusaniwki, Bejewego, Łuczek, Kapustyniec oraz chutoru Chomenky. Oprócz tego, ogniska „Proświt” w drugiej połowie 1917 r. powstają także w Syniwce (zorganizowane 15 listopada) oraz Pidstawkach. Wszystkie one wchodziły w skład powiatowego Związku jako autonomiczni członkowie, ale część dochodów ze swojej działalności przekazywały na jego potrzeby. Porządek działalności „Proświt” regulował statut, zgodnie z którym „Proświta” była zakładana i działała. Dlatego, na przykład, Semeniwski komitet wiejski wołosti berestiwskiej zwraca się w czerwcu 1917 r. do „Proświty” połtawskiej z prośbą: „Wysłanie Statutu dla kierownictwa organizacji Proświta we wsi Semeniwka”. Zgodnie ze statutem, dla realizacji swoich założeń kulturalnych nowo utworzone „Proświty” organizowały kilka oddziałów/sekcji. Najczęściej były to: oświatowa, muzyczno-dramatyczna, biblioteczna i wykładowa. Inicjatorem zakładania ognisk towarzystwa również najczęściej występowała inteligencja wiejska. Tak więc nauczyciele założyli lub brali aktywny udział w zakładaniu „Proświt” w Rusaniwce, Podilkach, Berestiwce, Bejewem, Panasiwce, księża – w Kapustynciach i Syniwce. W Łypowej Dołynie ognisko założyli „kółko inteligencji i świadome chłopstwo”. Własnych pomieszczeń początkowo „Proświty” nie miały i istniały, z reguły, przy szkołach. 20 września 1917 roku dla rozwiązania naglących problemów ruchu proświtańskiego w Kijowie, z inicjatywy pozaszkolnego wydziału oświaty Sekretariatu Generalnego Oświaty Narodowej Centralnej Rady, został zwołany Pierwszy Wszechukraiński Zjazd „Proświt”. Obecny był na nim również upoważniony przedstawiciel „Proświty” kapustyńskiej, Demyd Towstyj. W czasach Państwa Ukraińskiego Hetmana Skoropadskiego (kwiecień – grudzień 1918 r.) rozwój ruchu proświtańskiego napotkał wielkie trudności. Z jednej strony, na miejscach wielu starostów powiatowych było zarządcami ze starym imperialnym myśleniem i rosyjskim szowinistycznym światopoglądem, stąd ich negatywny stosunek do ukraińskich „Proświt”. Lecz z drugiej strony, nie trzeba zapominać, że choć ogniska „Proświt” powstawały na fali wielkiego uniesienia narodowego, to cała ich dalsza działalność trzymała się na „nagim” entuzjazmie aktywu proświtańskiego. Wielka liczba chłopów-proświtańców, którzy na początku masowo włączali się w aktywną pracę towarzystwa, chcieli natychmiastowych sukcesów i dlatego, napotkawszy problemy, często rozczarowywali się w rozpoczętej sprawie. Zatem było inicjatywne kierownictwo z wielkim zapasem energii i chęcią do pracy – ognisko „Proświty” istniało; nie było – stopniowo upadało. Nic dziwnego, że w gazecie ziemstwa hadziackiego „Ridnyj kraj” w październiku 1918 r. ukazał się artykuł pod podpisem „Hal-Hal”, w którym krytykuje się bezczynność „Proświty” we wsi Bejewe, a jej przyczyną nazywa się właśnie takich rozczarowanych chłopów. W 1918 r. zaprzestała swojej pracy również „Proświta” kapustyńska, chociaż kółko dramatyczne, które było w jej składzie, nadal pracowało. Organizacja spraw teatralnych była jednym z głównych zadań ognisk proświtańskich powiatu. Praca sekcji teatralnych i kółek dramatycznych – to podstawowy rodzaj działalności „Proświt”, właśnie poprzez wystawianie spektakli wśród ludności wiejskiej rozpowszechniano idee oświatowe, budzono uczucia narodowe, kształtowano gusta estetyczne, czyli były one ważnym czynnikiem podniesienia ich ogólnego poziomu duchowego. Trzeba powiedzieć, że głównym źródłem wpływów pieniężnych „Proświt” ziemi hadziackiej (oprócz składek członkowskich, oczywiście) były właśnie środki uzyskane ze sprzedaży biletów na takie przedstawienia. Dochody z imprez teatralnych często szły na cele charytatywne: na Ukraiński Fundusz Narodowy, utworzony przez Centralną Radę, dzieciom z biednych rodzin, sierotom, inwalidom, armii. Odnośnie tych dobrowolnych odliczeń (a za władzy sowieckiej stały się one już obowiązkowe), to można wspomnieć, że „Proświta” podilkowska już 6 czerwca 1917 r. przelała około połowy dochodu z przedstawienia na Ukraiński Fundusz Narodowy, towarzystwo syniwskie 7 stycznia 1920 r. ze swoich dochodów przelało na Armię Czerwoną 1351 karbowańców, towarzystwo kapustyńskie w 1921 roku przekazało środki do Hadziacza, na fundusz budowy pomnika Tarasa Szewczenki, a w 1922 r. cały czysty dochód z przedstawień przelało na rzecz głodujących. Trzeba powiedzieć, że z powodu braku środków i niskiego poziomu intelektualnego niepiśmiennego chłopstwa „Proświty” nie mogły pozwolić sobie na wystawianie „skomplikowanych” przedstawień. Najczęściej wszystko ograniczało się do prostych w treści i niewielkich objętościowo sztuk-żartów i wodewili. Dlatego w tym czasie w repertuarze kółek dramatycznych proświtańskich najpopularniejszymi były takie sztuki, jak „Swatanie na Honczariwce”, „Propeczatali”, „Kum-mirosznyk”, „Na Wkraini”, „Towarysz Prolitajło”. Czasami, wychodząc naprzeciw niewybrednym gustom widzów, organizatorzy przedstawień wprowadzali do ich treści śpiewy i tańce, których w samych utworach nie było. Co więcej, wśród konserwatywnie nastawionego starszego pokolenia chłopów, księży, często obserwowano sytuację niezrozumienia i nieakceptacji inicjatyw teatralnych proświtańców. Lecz obserwowano również inną tendencję: wielu chłopom obraźliwe były i szybko nudziły się sztuki o „przydurowatym chochle” i domagali się czegoś poważniejszego. W hadziackiej gazecie „Ridnyj kraj” przytaczane są słowa jednego starego chłopa o tym, że: „I bez tego ciężkie życie, a pójdź na to »przedstawienie«, to nie zobaczysz, żeby z panów się śmiali, a wszystko z naszego brata-chłopa drwią, zabawiając nas, jak małe dzieci”.
Wystawianie sztuk to sprawa kosztowna i wymagająca wiele wysiłku ze strony uczestników kółek dramatycznych. Wiele środków idzie na wykonanie dekoracji i inne prace przygotowawcze. Oprócz tego potrzebny jest jeszcze rekwizyt teatralny: kostiumy, charakteryzacja, peruki, farby itp. A często amatorom-kółkowiczom brakowało jeszcze pomieszczeń teatralnych. Dlatego Panasiwska „Proświta” pokazywała swoje przedstawienia w stodole, Lypowodolynska „Proświta” korzystała ze sceny pożyczonej od wieśniaków, a w Podilkach scena stawiana była w szkole na szkolnych ławkach. Majątku teatralnego „Proświty” miały niewiele. Tak, na początek 1920 r., na przykład, amatorzy kółka teatralnego Rusaniwskiej „Proświty” mieli do swojej dyspozycji scenę, makietę chaty, kurtynę i budkę suflera, aktorzy Podilkiwskiej „Proświty” mieli tylko czternaście ram do makiety chaty i budkę suflera, „Proświta” wsi Pidstawky posiadała tylko makietę chaty i kurtynę, Lypowodolynska „Proświta” z majątku trzymała do swojej dyspozycji tylko makietę chaty i dekorację do ogródka, scenę zaś zasłaniano płótnami. A jeszcze proświcianom Syniwki na początku stycznia 1920 r. przyszło zapłacić za peruki do przedstawienia „Stepowy gość” miejscowemu fryzjerowi Delerzonowi aż 500 karbowańców. Zasługuje na uwagę także działalność członków „Proświt” w zakresie likwidacji analfabetyzmu w powiecie. W warunkach, gdy ponad 80% ludności wiejskiej było niepiśmiennymi, na pierwsze miejsce w działalności „Proświt” wychodzi organizacja spraw szkolnych. Dlatego Podilkiwska „Proświta” w 1918 r. zorganizowała szkołę dla dorosłych, którą odwiedzały głównie kobiety od 15 lat. W niej nauczyciele miejscowej szkoły uczyli je czytania i pisania w ciągu dwóch miesięcy. Kursy ogólnokształcące dla dorosłych zorganizowała w 1920 r. także Syniwska „Proświta”. Jednym z zadań pracy towarzystwa było kształtowanie nowej, ukraińskiej, świadomości historycznej. W Sajiwskiej „Proświcie” na 8 marca 1920 r. także „urządzono czytanie z Historii Ukrainy „Kozaczyzna” Hruszewskiego, z Kobziarza Szewczenki „Kateryna”, z utworu Tesłenki „Syn”, a 15 marca zostały urządzone czytania z Historii Ukrainy – opowiadania Kaszczenki „Nad kozackim progiem” i „Zrujnowana Sicz”. Systematyczne czytania z historii Ukrainy prowadziła w 1920 r. także Syniwska „Proświta”. A z pięciu wykładów, które zostały przeczytane w Rusaniwskiej „Proświcie” w grudniu 1921 r., dwie były z historii Ukrainy. Rezultatem takiej historyczno-oświatowej działalności ośrodków proświciańskich stawało się kształtowanie w świadomości ludności wiejskiej obrazu jednolitej, istniejącej nieprzerwanie w czasie ukraińskiej wspólnoty, zagłębionej w daleką przeszłość. W swojej kolei, „budząc” uczucia narodowe, wiedza historyczna była ważnym składnikiem nowej ukraińskiej tożsamości narodowej. Wiele wysiłku dołożyli proświcianie także do kształtowania obrazu Tarasa Szewczenki jako „ojca” ukraińskiego narodu. Konstruowanie z obrazu Tarasa Szewczenki postaci symbolicznej, a nawet jego sakralizacja, były ważnym składnikiem propagandy ukraińskości zarówno w dobie Ukraińskiej Rewolucji, jak i później – w latach istnienia sowieckiej Ukrainy. Często testamenty Kobziarza były odbierane przez ludność jako swoista wskazówka narodowo-politycznych przemian na Ukrainie. I tutaj ważną rolę odgrywały święta, które urządzane były przez „Proświty” na dni urodzin (10–11 marca) oraz powtórnego pochówku na Ukrainie (21 maja) wielkiego Kobziarza. W przeprowadzaniu takich świąt brały udział wszystkie „Proświty” powiatu. Tak, 25 lutego (według starego stylu) 1920 r. w Syniwce nawet bolszewicki rewkom zapraszał wieśniaków na święto, które organizowała miejscowa „Proświta” z okazji dnia urodzin Tarasa Szewczenki, z zastrzeżeniem, że wszelka „praca w tym dniu jest stanowczo zabroniona”. A w swoim raporcie do Hadziackiego powiatowego oddziału edukacji narodowej Syniwska „Proświta” wskazywała, że „10-11 marca zostało urządzone Święto T. H. Szewczenki. a) 10 marca został urządzony poranek dziecięcy (deklamacja, śpiewy i dziecięca sztuczka „Dzieci czumackie”, a wieczorem przedstawienie „Natalka Połtawka” przy akompaniamencie fortepianu, muz. Łysenki i śpiewy: bandura, muz. Dawydowskiego i inne. b) 11 marca był wieczór literacki (referat o Szewczence, odpowiednia do dnia deklamacja) i śpiewy”. Program święta Tarasowego w tym samym roku, zorganizowany przez Berestiwską „Proświtę”, był podobny. W pierwszy dzień (9 marca) rano urządzano dla uczniów miejscowych szkół dziecięcy poranek literacki, a o godzinie 8 wieczorem w lokalu pierwszej szkoły bezpłatny wieczór literacki dla dorosłych z deklamacją utworów i czytaniem biografii T. Szewczenki, a także z muzyką i śpiewami. Na drugi dzień (10 marca) rano, o godzinie 10, w cerkwi odprawiana była panichida za T. Szewczenkę, a wieczorem, o godzinie 8, w pomieszczeniu szkoły kółko dramatyczne urządzało płatne przedstawienia „Na pierwsze zaloty” oraz „Pańska choroba”. Po abdykacji hetmana P. Skoropadskiego władza Dyrektorium przetrwała na terytorium powiatu hadziackiego niedługo, od połowy grudnia 1918 r. do początku stycznia 1919 r., dlatego niczego pewnego o działalności „Proświt” w tym przedziale czasu powiedzieć nie można. A oto kiedy w styczniu 1919 r. do władzy na tym terytorium doszli bolszewicy, to pracy tych „Proświt”, które jeszcze pozostały, nie czynili przeszkód, chociaż uważali je za organizacje kontrrewolucyjne. Później, za czasów Denikinowszczyzny (sierpień – grudzień 1919 r.), „Proświty”, jako wyraźnie ukraińskie organizacje narodowe, zaprzestają swojej działalności, a ich członkowie nawet doznają represji. Ogólnie były to trudne czasy. Jak informowano w raporcie Rusaniwskiego ośrodka „Proświty” do Hadziackiej powiatowej politycznej oświaty z 1 czerwca 1922 r.: „Dzięki różnym warunkom, po części miejscowego charakteru, a w większości częstym zmianom władzy, Towarzystwo podupadło. A kiedy zaczęto zauważać uciski organizacji, jak choćby ze strony Hetmanatu i Denikinowszczyzny, nastąpiła pełna ruina – większość członków rozbiegła się, dokumenty często zniszczone, często zagubione, z 512 książek nie pozostało prawie nic, jeszcze procesami narodowo-kulturowego odrodzenia ukraińskiego etnosu. Ważną rolę w tych brzemiennych w skutki wydarzeniach odegrała działalność kulturalno-oświatowego towarzystwa „Proświta”. Jak teraz staje się zrozumiałe, wytrwała praca ośrodków proświciańskich sprzyjała nie tylko podniesieniu poziomu kulturalnego narodu, ale była jeszcze ważnym czynnikiem ukraińskiego państwowotwórstwa.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
