Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Unikalna encyklopedia folklorystyczna

Слово Просвіти, №05 за 2021 рік

A WY MÓWICIE... Prawo do informacji? Jest, jest... Od samego rana się o tym przekonuję. Owszem! Przez radio powiedziano mi, jaka dzisiaj jest temperatura powietrza na dworze, ostrzeżono, że gdzieś będzie padać, a gdzieś będzie słońce... Fakt? Fakt! Ciśnienie atmosferyczne? I to mogę dzisiaj swobodnie poznać. Zakładam dres i biegnę do normalnego kiosku z gazetami, który jest trzy kwartały ode mnie. Dlaczego mówię normalnego? Bo wokół wszelkiego rodzaju kiosków bez liku, ale wszystkie one nie dla mnie, bo handlują cudzymi gazetami, a mojego języka boją się jak diabeł święconej wody. Więc biegnę do normalnego kiosku, gdzie nie brzydzą się mną i moim prastarym, moim najdroższym językiem (a przecież mam prawo do informacji w języku ojczystym! Tak mówię?). Biegnę, a to przecież rozgrzewka mięśni, to w końcu z korzyścią dla mojego zdrowia. Więc w normalnym kiosku swobodnie kupuję „Wieczornego kuriera” i tam wyczytuję, jakie dzisiaj jest ciśnienie atmosferyczne. I już wiem: naciskają czy nie naciskają. Oto wam kolejne potwierdzenie, że prawo do informacji u nas jest. Od faktu nigdzie się nie ucieknie. Co wiem o sytuacji radiacyjnej w mieście? I to nie problem. Mogę mieć pełną informację. Od normalnego kiosku biegnę w tym samym dresie na siódmy kwartał do kiosku, który tak właśnie się nazywa „Wszystko o radiacji”. Kupuję tam „Kurier Radiacyjny” i znajduję w kąciku wiadomość najdrobniejszymi literami. Zakładam okulary i swobodnie sobie wyczytuję poziom skażenia... kiedy samego powietrza, a kiedy – i ziemi. Oto wam kolejny fakt na potwierdzenie. A jak dowiem się o burzach magnetycznych? Bardzo prosto. Teraz biegnę w przeciwnym kierunku na dziewiąty kwartał do kiosku z gazetami pod nazwą „Burza i ty”, kupuję „Kurier Burzowy” i w ostatniej kolumnie petitą wyczytuję najwiarygodniejszą przepowiednię, czy mam dzisiaj czekać na burzę magnetyczną, czy obejdzie się bez niej. Po tym, mając już prawie pełny komplet informacji, biegnę (czy jak tam już zdołam) do domu. Wchodzę po schodach na swoje siódme piętro i, zadowolony ze swojego kompleksowego porannego biegu, pewnie pukam do swojego mieszkania. Żona otwiera drzwi i mówi: – Biegaj, gołąbku, do radia. O jedynym niepodzielnym kandydacie na wodza już opowiedzieli... – ...przecież o nim i wczoraj, i przedwczoraj opowiadali... – ...i jutro, i pojutrze będą opowiadać. Chyba nie wiesz – on jest wieczny... biegaj, tam właśnie nadają horoskop na dzisiaj. Może swój znak jeszcze złapiesz... Oto jak to jest!.. I pełny zestaw tego, o co pytacie. A wy mówicie... LIOCHA Już i słoneczko... Zagroda rozweseliła się i ogród. Wszystko kwitnie, buja. Ćwierkają jaskółki. – Nie tak w waszym ogrodzie – odezwała się świnia zza płotu. – Co nie tak? – Wszystko nie tak! – Na przykład? – Buraki rosną u was do góry naćką. – A jak trzeba? – Do góry ogonem. – Ha!.. A jeszcze? – Ziemniaki kłębią się w ziemi. – A trzeba? – Żeby z góry całe były. Podskoczyłeś – i chwytaj, żryj, smakuj. – Aha... A jeszcze? – Przecież całe jedzenie u was przykryte jest kołpakiem... – Jakim? – No, chatą... – I co? Trzeba ją podryć i przewrócić. – I wtedy? – Wtedy wszystko jasne: bierz co chcesz, jedz co chcesz, najadłeś się – tutaj możesz i nałożyć... Jednym słowem – używaj! Oto wolność... Oto demokracja... – A chata? – Po co ci chata? To już będzie moje terytorium... Ja już tu będę gospodarzyć, póki wszystko pożrę, zdepczę, wydeptam... – I co? – Oto ja teraz pokażę... I zaczęła świnia płot podrywać, żeby do mojego ogrodu wleźć. – E-e-e, Liocha, poczekaj. Na cudzy ogród gęby nie rozdziawiaj! Dałem po ryju, a ona i rozkrzyczała się: – Samowola! Uciskają demokrację! Aha! Trindaj, trindaj!.. Jak świńskie masz ryło, to do ludzkiego ogrodu nie leź. A zza mojego ramienia – błądzący głosik sąsiadki: – Lio-o-ocha moja... Lio-o-ocha... Zaprawdę! KOKA-MOKA BIEŃ Zadzwonił kolega i powiadomił, że za kilka minut na żywo będzie znakomita postać – oryginalny pisarz ze stolicy. Koka-Moka Bień. O nim już zagadała publiczność: oryginalny, nieuczesany i niepowtarzalny. On nie poddaje się wpływom literackości, śmiały, niestandardowy i wyjątkowy, jednym słowem – słynny. – Zaraz, zaraz on we własnej osobie będzie na żywo i będziesz mógł przekonać się sam. Włączaj swoją ulubioną falę i czekaj. Czekaj... Kiedy to do drzwi dzwonią. Kto tam? Sąsiadka. Co? Prądu zabrakło? A u nas... Włączam – nie świeci. – Zadzwońmy. Póki dzwonili, dowiadywali się, już i znakomity na żywo zaczął opowiadać o swoich osiągnięciach, twórczych zdobyczach. Przysłuchuję się... Rozmowę z nim prowadzi znana dziennikarka mojego radia. – Jacy są wasi ulubieni pisarze, jakie ich książki? – Ja nie czytam – mówi sławna osobistość – ja sam piszę. – Jakie filmy wam się podobają? – Ja filmów nie oglądam. Ja sam je robię. – Jakie postacie wpłynęły na wasze formowanie, na waszą twórczość? – Nie znam ja takich ludzi – powiedział Koka-Moka Bień. – Ich nie ma. – A z jakimi pisarzami się przyjaźnicie? – Nie znam ja żadnych pisarzy. Ja jestem pisarzem. Koka-Moka Bień. Pamiętajcie każdy dzień. Oto co! W głośniku zatrzeszczało i... ucichło. Znowu zadzwoniła do drzwi sąsiadka. Switłana KARPENKO, kandydat nauk filologicznych, docent, Biała Cerkiew Pod koniec ubiegłego roku opublikowano drugi tom „Ukraińskiej encyklopedii folklorystycznej”, opracowanej przez znanego uczonego i pisarza, doktora nauk filologicznych, profesora Mykołę Dmytrenkę, który właśnie skończył 65 lat. Jest to unikatowe fundamentalne dzieło, które na 100-lecie Narodowej Akademii Nauk Ukrainy stworzyli pod kierownictwem profesora Mykoły Dmytrenki folkloryści Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii imienia Maksyma Rylskiego oraz doktorzy i kandydaci nauk z całej Ukrainy (w pierwszym tomie autorów jest stu dziesięciu, w drugim osiemdziesięciu, łącznie haseł prawie dwa tysiące). Wydanie jest hojnie ilustrowane kolorowymi i czarno-białymi fotografiami: portrety, zdjęcia zbiorowe zbieraczy, badaczy, wykonawców folkloru, wizerunki okładek rzadkich wydań, periodyków, autografów z archiwów. W pierwszej na Ukrainie encyklopedii folklorystycznej w dwóch tomach, jak zaznaczono w drugim tomie w artykule Mykoły Dmytrenki „Od redaktora”, ujawniono fenomen tradycyjnej kultury Ukraińców od starożytności do dziś; odnotowano synkretyczność i syntetyzm folkloru, jego związki z mową, mitem, rytuałem, magią, religią, historią, etnografią, literaturą, sztuką ludową i profesjonalną; naświetlono pochodzenie i gatunkową różnorodność folkloru, jego narodową specyfikę, poetykę; prześledzono narodziny i rozwój ukraińskiej folklorystyki jako nauki; podano informacje o badaczach, zbieraczach, nosicielach-wykonawcach folkloru (kobzarzach, lirnikach, śpiewakach ludowych, bajarzach, opowiadaczach); scharakteryzowano główne terminy, pojęcia i zjawiska z teorii folkloru, historii folklorystyki, współczesnego stanu badań, zapisywania, przechowywania archiwalnego, publikacji folkloru. Encyklopedia zbudowana jest według zasady alfabetycznej. W artykułach naświetlono wkład uczonych, pisarzy, kompozytorów, pedagogów, duchownych, pracowników kulturalno-oświatowych i medycznych w badanie, zbieranie i popularyzację ustnej twórczości ludowej. Noty o postaciach zawierają nazwisko, imię, imię ojca, pseudonimy i kryptonimy, dane biograficzne, informacje o głównych pracach drukowanych, zapisach, publikacjach, obecności materiałów w archiwach itp. Uhonorowano pamięć wielu pokoleń uczonych i zbieraczy, którzy zachowali dla potomnych wielkie dziedzictwo folklorystyczne: zapisy i badania ukraińskich dum ludowych, pieśni, bajek, legend, podań, zagadek, przysłów i powiedzeń, wróżb… Mowa nie tylko o wybitnych postaciach – takich jak Zorian Dołęga-Chodakowski, Mychajło Maksymowycz, Josyp i Fedir Bodianscy, Mykoła Kostomarow, Pantełejmon Kulisz, Ołeksandr Potebnia, Mychajło Drahomanow, Pawło Czubynski, Wołodymyr Hnatiuk, Filaret Kołessa, Osyp Rozdolski, Kłym Kwitka, Ołeksij Dej oraz inni przedstawiciele instytucji, organizacji, ośrodków naukowych, ale także o setkach entuzjastów-zbieraczy z miast, miasteczek, wiejskiej głuszy. Są unikatowe fakty. Na przykład nauczyciel Mykoła Zinczuk z Galicji w ciągu czterdziestu lat zapisał ponad osiem tysięcy bajek, legend, podań! Materiały te zawarto w bezprecedensowym na Ukrainie i w Europie wydaniu bajek w 40 tomach! Fenomenalnym faktem w historii światowej folklorystyki jest również taki: na Podolu od ludowej śpiewaczki Jawdochy Zujchy wiejski nauczyciel Hnat Tanciura zapisał 1008 pieśni ludowych. W 1965 roku w wydawnictwie „Naukowa dumka” opublikowano fundamentalny tom o objętości 810 stron. Ponad dziesięć tysięcy kołomyjek zapisał w osadzie Kołoczawa w rejonie międzygórskim na Zakarpaciu i wydał w osobnej kolekcji „Spiwanoczky moji myli” nasz znany współczesny – zbieracz i badacz folkloru Iwan Chłanta… Wybitni kompozytorzy, śpiewacy, pisarze, malarze, mistrzowie sztuk pięknych na Ukrainie zawsze czerpali inspirację z ustnej twórczości ludowej, kochali i zapisywali pieśni, legendy, bajki, przysłowia… Mykoła Hohol, Hryhorij Kwitka-Osnowjanenko, Taras Szewczenko, Mykoła Łysenko, Petro Niszczynski, Lew Żemczużnykow, Porfyrij Martynowycz, Opanas Słastion, Iwan Manżura, Borys Hrinczenko, Iwan Franko, Łesia Ukrainka, Mychajło Kociubynski, Marija Zańkowećka, Sołomija Kruszelnyćka, Hnat Chotkewycz, Ołeksandr Koszyć, Pawło Tychyna, Maksym Rylski, Ołeksandr Dowżenko, Hryhorij Werowka, Mychajło Stelmach, Płaton Majboroda, Stepan Puszyk, artyści ludowi Ukrainy Nina Matwijenko, Wałerij Marenycz, Wasyl Neczepa… Szczególnie dużo uwagi artyści poświęcali pieśni ludowej. Kompozytor Mykoła Łeontowycz dokonał genialnego opracowania ludowej pieśni obrzędowej „Szczedryk”, która zasłynęła na cały świat. W encyklopedii naświetlono również rolę zagranicznych zbieraczy i badaczy ukraińskiego folkloru. Wymieniono dziesiątki postaci, które przysłużyły się ukraińskiej nauce i kulturze: Czesi Jan Blahoslav, Ludvík Kuba, Francuz Guillaume Levasseur de Beauplan, Polacy Zorian Dołęga-Chodakowski, Żegota Pauli, Wacław Michał Zaleski, Oskar Kolberg, Gruzin książę Mykoła Certelew (Cereteli), Serb Vuk Karadžić, Węgier Béla Bartók, Niemcy Friedrich Bodenstedt, Eduard Mertke, Rosjanie Izmaił Sriezniewski, Ołeksandr Alabjew, Ołeksandr Pypin, Bułgar Nikołaj Kaufman, nasz współczesny Japończyk Hiroshi Kataoka… Z bliskiej i dalekiej zagranicy znani są tacy folkloryści jak Orest Zylinski, Mychajło Szmajda, Mychajło Hyriak, Mykoła Muszynka (Słowacja), Bohdan Medwidski, Robert-Bohdan Kłymasz, Natalia Kononenko, Andrij Nahaczewski (Kanada), Iwan Ihnatiuk (Polska), Iwan Reboszapka (Rumunia), Oksana Hrabowycz, Inna Hołowacha-Hicks (USA), Wiktor Miszałow (Australia, Kanada) i inni. Sporo informacji podano o kobzarzach, lirnikach, bandurzystach, śpiewakach-wykonawcach. W Imperium Rosyjskim byli prześladowani, więzieni, niszczono im bandury, a w czasach radzieckich także gnojono w więzieniach, rozstrzeliwano… Kobzarze zachowali ukraińskie dumy ludowe jako fenomen światowej kultury. Kobzarze Ostap Weresaj, Terentij Parchomenko, lirnik Iwan Hrebin – kto nie słyszał tych sławnych imion? „Marsz kozacki” Jewhena Adamcewycza w opracowaniu Wiktora Hucała nie ma sobie równych pod względem piękna brzmienia i siły ducha. W encyklopedii naświetlono instrumentalną tradycję muzyczną, poruszono kwestie choreografii ludowej. Wydanie pełni również rolę słownika terminologicznego i informatora. W dziesiątkach artykułów ujawniono pochodzenie, specyfikę gatunkową, funkcje, osobliwości funkcjonowania utworów folkloru: anegdota, bajka, ballada, bylina, buwalszczyna, duma, baśń, legenda, wyliczanka, podanie, przysłowie, powiedzenie, przymawka, wróżba, pieśń (wiosenna, hajdamacka, żartobliwa, żniwna, historyczna, kozacka, kołomyjka, kolęda, najmicka, rekrucka, strzelecka, czastuszka, czumacka, szczedriwka…), wyliczanka… W artykułach o terminach folklorystycznych, pojęciach podano krótką definicję, przykłady zastosowania w źródłach naukowych, a także próbki ustnej twórczości ludowej lub charakterystyczne fragmenty jako przykłady bezpośredniego przejawu pewnych zjawisk. Do terminów naukowych podano synonimy z terminologii ludowej. Przy użyciu terminów stosowanych w innych pokrewnych dyscyplinach naukowych (etnologii, literaturoznawstwie, językoznawstwie, psychologii, historii itp.) uwzględniono specyfikę folklorystyczną, odpowiednią zawartość przedmiotową. Zatem unikatowa „Ukraińska encyklopedia folklorystyczna” w dwóch tomach to wkład w ukraińską, europejską i światową naukę i kulturę. Jako skarbnica usystematyzowanej informacji i wiedzy przysłuży się naukowcom, pisarzom, dziennikarzom, wykładowcom, studentom, wszystkim, którzy interesują się tradycyjną kulturą. Ukraińska encyklopedia folklorystyczna: W 2 tomach / Opracowanie, redakcja naukowa doktor nauk filologicznych, profesor M. K. Dmytrenko. – T. 1: A – L. – Kijów: Wydawnictwo “Stal”, 2018. – 740 s.; T. 2: M – Ja. – 2020. – 688 s.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn