Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Oświeciciel spragniony Wolności

Слово Просвіти, №05 за 2021 рік

Zakończenie. Pocz. w nr 4 z 2021 r. Oceniając podobną sytuację w zakresie wychowania narodu oraz politykę władz w relacjach ze społeczeństwem, Ołeksandr Danyłowycz wspominał Jewhena Małaniuka, który twierdził, że „to nie polityka, a nawet nie taktyka, jedynie zawsze aprioryczna i ogólna kapitulacja jeszcze przed bitwą”. Zatem musimy przezwyciężać ruinę gospodarczą, duchową i moralną, kształtować w społeczeństwie taką powszechną atmosferę, aby uniemożliwić chęć „poddania się narodowemu lenistwu” i handlowania znaczącymi dla narodu wartościami języka ojczystego, pamięci historycznej, kultury, tradycji i wiary. Dlatego składam hołd temu utalentowanemu i opętanemu ukraińską ideą wybitnemu Oświeceniowcowi współczesności. Dla młodzieży i dla ludzi szanowanych był godnym wzorcem norm zachowania obywatela, ponieważ nieustannie tworzył, nauczał, wychowywał innych własnym przykładem, nie był konsumentem i nie cierpiał na „chlebojedztwo”, nie wykorzystywał w działalności społecznej i zawodowej prawa i szans na to, by „zwinąć się w obwarzanek koło pieca”. Wydawało się, że sama jego obecność w towarzystwach oświatowych czy akademickich zobowiązywała serce, by nie zarastało tłuszczem, nie było obojętnym, nie oszukiwało siebie i ludzi obcym słowem, zdradliwą myślą, nie kusiło się inną wiarą. Kiedy obecnie w różnych formatach wybrzmiewają twierdzenia o utracie punktów odniesienia w wartościach, przejawia się sceptycyzm wobec perspektyw budowania państwa narodowego, narzekania na niesprawiedliwość społeczną i narodową, przypomina mi się nieposkromiony, uparty optymizm Ołeksandra Danyłowycza, jego niezwykle energetyczna wiara w prawdziwą siłę ukraińskiej sprawy. Jego postawa wykraczała daleko poza granice tradycyjnego wyobrażenia o współczesnej inteligencji, nawet wśród jej niewielkiej pasjonarskiej części. Największy zachwyt budził hart ducha i wiary, harmonia w jego słowie i czynie, dla którego „ratunek i chwała narodu – najwyższym prawem” (salus et decus populi suprema lex esto – łac.). Patriotyzm Ponomariwa w stosunku do Ukrainy, ukraińskości, języka ojczystego, kultury narodowej, wiary przodków, przeszłości historycznej, z oparciem na osobistej godności ludzkiej, miał swoją doskonałość, nosił niemal religijny charakter. Nie grzeszymy, wokół nas jest niemało tych wojowników i niegasnących budzicieli naszego ducha, którzy nie dadzą zboczyć na manowce. W tej sferze narodowego bytu narodu dla niego nie było tematów i problemów drugorzędnych. Przeciwnie, jakiekolwiek pytanie dotyczące języka ukraińskiego w jego rozumieniu i postrzeganiu świata nabierało szczególnej wagi i znaczenia, ponieważ święcie strzegł dla narodu testamentu O. Tychego – „dla każdego Ukraińca język musi stać się świętością, najdroższym skarbem”. Przypominają się jego jeszcze całkiem niedawne ostre polemiczne wystąpienia w budynku Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy na Głównej Radzie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (10 grudnia 2019 r.) dotyczące niedopuszczenia do dalszego ignorowania postanowień obecnie obowiązującej Ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, w szczególności przez urzędników państwowych, wykładowców uczelni, pedagogów, pracowników instytucji kulturalnych i informacyjnych; ważności programu państwowego „Ukraińska książka” dla wychowania narodowo-patriotycznego i obywatelskiego, rozwoju intelektualnego młodzieży; negatywnej tendencji pogarszania się wiedzy uczniów z języka i literatury ukraińskiej według wyników ZNO ostatnich lat; konieczności jakościowych zmian w polityce edukacyjnej dotyczącej doskonalenia nauki państwowego języka ukraińskiego, historii Ukrainy w placówkach oświatowych, gdzie uczą się dzieci mniejszości narodowych; przyjęcia Państwowego kompleksowego programu rozwoju języka ukraińskiego itp. Adekwatnie reagował na świat, rezygnując w ciągu swojej życiowej drogi z „siedzenia na przyzbie”. Mówią, że nie ma ludzi niezastąpionych, ale przewartościowujesz ten utarty pogląd, gdy dotykasz osobowości Ołeksandra Danyłowycza, jego sensów i punktów odniesienia, czynu etycznego i zawodowego. Był wśród tych niewielu, którzy pragnęli, będąc zaangażowani w Ukraińską komisję narodową ds. pisowni, przywrócić sprawiedliwość historyczną, zwrócić narodowi podstawy narodowe, odwieczne tradycje ortografii i oryginalność języka ukraińskiego, zasady ukraińskiego tworzenia terminów. Walka, która toczyła się i toczy obecnie o wprowadzenie współczesnej ukraińskiej pisowni, nie jest formalnymi dyskusjami lingwistycznymi, jak chcą nam przedstawić niektórzy ideolodzy z nieprzyjaznego elementu i obcego chowu. Zawsze znajdowała się ona w płaszczyźnie politycznej, ideologicznej. Zrusyfikowanie języka ukraińskiego, a w konsekwencji jego całkowite zniknięcie – to strategiczne zadanie, które niezależnie od zmian reżimów państwowych było nieprzerwanie wykonywane przez carat, bolszewików, stalinistów i putinistów. Krótki ekskurs historyczny pokazuje prawdziwy imperialny stosunek do Ukrainy, nakreślony w tajnym raporcie (17 punktów) gubernatora połtawskiego Baggowuta z 4 lutego 1914 roku do ministra spraw wewnętrznych Rosji. Proponuje się: „wyjaśnienie, że „Ukraina” oznacza „kraj obrzeżny” (okrainę), że nigdy żadnego „ukraińskiego” narodu nie było”; o roli współczesnego języka małoruskiego, jako prostego ludowego i nieposiadającego literatury i przyszłości; przyciągać na stanowiska nauczycieli tylko samych wielkorusów, takimi muszą być też dyrektorzy; każdego nauczyciela przejawiającego skłonności do ruchu ukraińskiego natychmiast usuwać; wywierać najostrzejszy nacisk na księży, którzy są zarażeni ukrainofilskimi dążeniami; stawiać na czele seminariów rektorów wyłącznie wielkorusów. Personel nauczający musi być tylko z wielkorusów; postawić prawidłowo nauczanie historii Rosji, wyjaśniając sens słowa „Ukraina”, to jest „kraj obrzeżny”. (O ukraińskim ruchu i środkach walki z nim. Tajny donos gubernatora połtawskiego Baggowuta do ministra spraw wewnętrznych. 4 lutego 1914 r. / Połtawa. – 1917. – Drukarnia elektr. M. G. Amczisławskiego. – (Centralna Biblioteka Naukowa ChNU im. W. N. Karazina. Inw. nr 113355). Krótkotrwałe odrodzenie języka ukraińskiego, kultury w latach 20. ubiegłego wieku przez władzę bolszewicką (Kaganowicz, Kosior, Postyszew i inni im podobni) traktowane było w kontekście wzmocnienia walki przeciwko burżuazyjnemu nacjonalizmowi. Ukrainizacja stała się podłożem, na którym stalinizm zorganizował wojnę przeciwko „nacjonalizmowi” i „odchyleniom narodowym”, „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistom”. „Wykryto” wielką liczbę ukrainizatorów jako bazę społeczną dla organizacji masowego terroru. Po sterroryzowaniu ukraińskości Hołodomorem, represjami przeciwko inteligencji, zniszczeniu instytucji humanistycznych i językoznawczych, polityka zrusyfikowania języka ukraińskiego, imperialna praktyka denacjonalizacji i asymilacji stała się podstawą polityki państwowej totalitarnego reżimu komunistycznego. Sąd nad ukraińską inteligencją w Charkowie w 1930 roku (474 osoby, z których 15 rozstrzelano, 192 zesłano do obozów koncentracyjnych), likwidacja skrypnykowskiej „nacjonalistycznej” pisowni (1926) i zatwierdzenie w 1933 roku pisowni zbliżonej do języka rosyjskiego świadczyło o zwijaniu ukrainizacji zgodnie z dyrektywą Stalina dla Kaganowicza z 26 kwietnia 1926 roku. Ukraińskość w różnych hipostazach, w różnych okolicznościach kontynuowała strzeżenie języka ojczystego, uświadamiając sobie realne zagrożenie lingwocydem dla narodowego istnienia. M. Skrypnyk, O. Szumski, M. Chwylowy w niezwykle trudnych warunkach występowali przeciwko unifikacji języka ukraińskiego według rosyjskich imperialnych szablonów. Później urodzeni na Donbasie, wybitni dysydenci-szestdziesiątnicy – Wasyl Stus, Mykoła Rudenko, Iwan Dziuba, Ołeksandr Tychyj (niemal ziomkowie Ołeksandra Ponomariwa), kontynuowali walkę o rozwój ukraińskiego Słowa w warunkach bezpaństwowego istnienia Ukrainy. Rozważanie tych wcale niebłahych kwestii żywotności narodu, syntetyzując je z pozycją w słowie i czynie naszego znanego współczesnego językoznawcy i pedagoga, działacza społecznego, profesora Ponomariwa, skłania do poszukiwania odpowiedzi na przyczyny jego nieustępliwości, bezkompromisowości, światopoglądowej obsesji w kwestii ochrony języka ojczystego. I nie chodzi o to, że charakteryzował się wszechstronnością w swojej aktywnej naturze: przygotował na uniwersytecie całą kohortę pedagogów, dziennikarzy, działaczy kulturalnych; napisał cały szereg prac monograficznych i jest autorem podręczników oraz pomocy dydaktycznych „Stylistyka współczesnego języka ukraińskiego”, „Kultura słowa: Porady językowo-stylistyczne”, „Ukraińskie słowo dla wszystkich i dla każdego”, zrealizowano cztery wydania podręcznika „Współczesny język ukraiński”; brał udział w pisaniu „Etymologicznego słownika języka ukraińskiego” w 7 tomach, „Słownika mitologii antycznej”, „Słownika mitologii antycznej”, „Słownika ukraińsko-nowogreckiego”, „Słownika nowogrecko-ukraińskiego”. W Ukraińskim radiu, telewizji, w wydawnictwach drukowanych i elektronicznych wybrzmiewały wystąpienia, które językowo-kulturowo i patriotycznie wychowywały wiele pokoleń Ukraińców, oczyszczały język ukraiński z zastawionych przez rusyfikatorów pułapek, przestrzegając norm współczesnego języka literackiego. Od 2015 r. brał aktywny udział w pracach Ukraińskiej komisji narodowej ds. pisowni, kształtując i propagując nową redakcję „Ukraińskiej pisowni”, był redaktorem naczelnym „Zapisek Naukowego towarzystwa historyczno-filologicznego im. Andrija Biłeckiego”, redaktorem gazety „Uniwersytet Kijowski”, członkiem kolegiów redakcyjnych gazety „Słowo Proświty” i czasopisma „Dywo słowo”, członkiem Narodowego związku pisarzy Ukrainy i Narodowego związku dziennikarzy Ukrainy, zastępcą przewodniczącego Ogólnoukraińskiego towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, był hojny na niwie przekładu artystycznego z języka nowogreckiego i języków słowiańskich. Ale w tej różnorodności jest rdzenne źródło organizujące – ukrainocentryczność ideałów, dążeń, pracy myślowej i uczuciowej. Zaprawdę, kiedy człowiek żyje „naciągniętą struną”, rodzi muzykę, która uczłowiecza duszę, poi spragnionego, nadaje siłę osłabionemu, inspiruje wiarą obojętnego, obdarowuje wolą godnego. Ale takie melodyjne struny duszy mają szansę być często zerwanymi, bo tylko obwisłe żyją długo, wegetują, jednak i nie poruszają. Życie jako stały plebiscyt (według Renana) nieustannie wymaga wyboru. Jak żyć? Rodzić melodię, wybuchać duszą na granicy zerwania, czy istnieć długo, bez drżenia, jako pozbawiona sensu osobowość, będąc samotnie szczęśliwym w nieszczęściu… Ten niemal hamletowski dylemat dotyka wszystkich – bezpośrednio i pośrednio, jednak nie wszyscy są zdolni dokonać tego wyboru. Jest on jednym z najbardziej znaczących problemów psychologiczno-pedagogicznych i społecznych w sprawie wychowania młodzieży, narodu w całości. Na tym tle jakościowe charakterystyki postaci Ołeksandra Ponomariwa, jako natury twórczej i obywatelskiej odwagi, są społecznie pożądane, ponieważ jest to ten przypadek, kiedy w pełni artykułuje się wielka zasada pedagogiczna – „rób, jak Ja”. Bo obecne i przyszłe pokolenia młodych obywateli zdolne są wychowywać się tylko osobistym przykładem „wychowawcy”, kimkolwiek by on nie był. Pedagogiem, oświeceniowcem, wojownikiem, mężem stanu, ojcem, towarzyszem broni czy nauczycielem. Wszystko inne to lot motyli do fałszywego światła. Takiego potencjału etycznego, jaki posiadał Ponomariw, zawsze będzie nam brakować. Szczególnie odczuwalny jest dziś deficyt tego kapitału ludzkiego, gdy nad Ukrainą formuje się dziura ozonowa, z której wyziera ukrainofobia, agresja, kolaboracja, narodowa infantylność, zdrada, bezczynne działanie. Niemal konwulsyjnie szukamy obecnie następców podobnych do tego świetlanego imienia. Zrozumiałe, że trzeba ich wychowywać. Jednak, wybaczcie idealizację, utalentowani często nie zostawiają następców, ale powinniśmy poczuć bicie jego serca, zamysły, sensy działań, bo w XXI wieku wojna o ukraińską tożsamość będzie trwać, więc trzeba być gotowym na nowe wyzwania, zagrożenia i próby. Musimy niezawodnie bronić swojego narodowego „Ja” zarówno przed rosyjską agresją, jak i przed kremlowskimi „piątokolumnowcami”, i przed wyznawcami fałszu „jaka różnica”, i przed wszystkimi tymi, którzy narzucają Ukrainie obcy model czczenia bohaterów narodowych, którym bogom się modlić, jakim językiem się posługiwać i jak wychowywać Ukraińców. Bo jeśli nie będziemy tego robić, położymy się na dnie, gdzie leżą tylko martwi, jeśli nie stworzymy własną wolą narodowego uniwersum, to zamienimy się w „słodką” Małorosję bez rodu i honoru. „W swoim domu” mamy żyć według Szewczenki, który przeciwstawił złu i zjawom naszą równowartość oraz niegasnącą wolę „i teraz, i zawsze, i na wieki wieków”. Bo kiedy zabijają w swoim państwie, na ojczystej ziemi młodego człowieka za język ukraiński, jak to stało się rok temu w Bachmucie z działaczem społecznym i wolontariuszem Artemem Mirosznyczenką; kiedy nauczycielka znęca się nad dzieckiem za jego prawo do mówienia po ukraińsku w Odessie; kiedy bezkarnie szydzą z grobów żołnierzy-obrońców Ukrainy; kiedy gniazdo „zjadaczy ukraińskiego mięsa” i „ukraińscy” moskalofile w Radzie Najwyższej Ukrainy (i nie tylko) krzyczą za niszczeniem języka państwowego; kiedy obcokrajowcy, naruszając suwerenność Ukrainy, bardzo nie po europejsku swobodnie wydają paszporty obywatelom Ukrainy; kiedy obrońcy Ukrainy przed rosyjską agresją, żołnierze pułku „Azow” są szkalowani na zamówienie za wymyślony „ekstremizm”; kiedy zagraniczni dyplomaci „niedyplomatycznie” wypowiadają obraźliwe oceny (na korzyść moskiewskich kolonizatorów) pod adresem przywódcy narodowo-wyzwoleńczych zmagań Stepana Bandery, to czy warto te wyzwania zamieniać na społeczny „spokój nirwany”, który zawsze będzie podsycał żarłoczność i nienawiść do Ukraińców wiecznych nieprzyjaciół i wrogów? Co uchroni i wzmocni Ukrainę? Tylko Naród spragniony wolności i ten „ludzki materiał, z którego lepią kule”. Bezcenne jest to, że Ukraińcy nie stracili ideałów żywotności – „Kajdany zerwijcie”, „Łupcie tę skałę”!! Taki życiowy wir zamiast spokoju towarzyszył Ołeksandrowi Ponomariwowi, wybitnemu współczesnemu Oświeceniowcowi, obrońcy Ukraińskości, Pedagogowi-Nauczycielowi, uczciwemu i oddanemu Idei Narodowej. Heorhij FILIPCZUK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn