Strona · s. 11strona oryginału ↗
Represjonowani krewni Łesi Ukrainki. Poświęcone 150. rocznicy urodzin poetki i pamięci jej bliskich
Слово Просвіти, №05 за 2021 рік
Anna STOLAROWA, członek honorowy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, autorka książki „Charkowska wiosna Łesi Ukrainki”, laureatka nagrody im. Dmytra Bahalija, m. Charków
Zakończenie.
Początek w numerach nr 2-4 z 2021 r.
Lecz wkrótce rozpoczęła się II wojna światowa. W okresie okupacji przez wojska niemieckie w Kijowie utworzono sieć ukraińskich nacjonalistów, którzy założyli Ukraińską Radę Narodową, mającą stać się jądrem przyszłej niepodległej Ukrainy. Członkami Rady było 130 osób, a wśród nich Izy dora Kosacz-Borysowa. Pracowała w jednym z największych ośrodków członków OUN – truście „Cukrocentral”. Do pracy dobierano ludzi potrzebnych dla ukraińskiej sprawy. Na początku 1942 r. gestapowcy przeprowadzili masowe aresztowania ukraińskich nacjonalistów. Miejscem uwięzienia Izydory stały się katownie przy ul. Korolenki (obecnie Włodzimierska), gdzie przetrzymywano członków kijowskiego podziemia, członków OUN: poetkę, przewodniczącą Związku Pisarzy Ukraińskich Ołenę Telihę, bandurzystę Mychajła Telihę. Możliwe, że fakt przebywania przed wojną w stalinowskich łagrach uratował Izydorę, gdyż poszczęściło jej się trafić do grona zwolnionych z więzienia gestapo.
Kiedy front radziecki zbliżył się do Kijowa, siostry Izydora i Olha postanowiły opuścić Związek Radziecki, gdzie nie widziały przyszłości ani dla siebie, ani dla swoich dzieci i wnuków. W 1949 r. Izydora, jej córka i wnuki dotarły do Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie osiedliły się na stałe w miasteczku Piscataway. Izydorę wybrano honorową przewodniczącą Komitetu przy UVAN w USA do wydania pracy Olhy Kosacz-Krywyniuk „Łesia Ukrainka. Chronologia życia i twórczości”. Do Ukrainy książkę zabroniono wwozić, stała się dostępna dla ukraińskich czytelników dopiero w Niepodległej Ukrainie. Izydora opublikowała w czasopiśmie „Nasze życie”, które było organem Związku Ukrainek Ameryki, wspomnienia ze swojego pobytu na katordze. 12 kwietnia 1980 r. zmarła. Na kamiennej płycie widnieje napis: „Dobranoc, słoneczko! / Idziesz na zachód…/ Widzisz Ukrainę – pozdrów ją!”. Ten napis to parafraza wersów z dramatu „Bojarynia” Łesi Ukrainki. Główna bohaterka dramatu zmarła na obczyźnie, Izydora – również.
Ostatni dokument sprawy Izydory datowany jest na kwiecień 1989 r., mowa w nim o tym, że „Kosacz-Borysowa Izydora Pietrowna podlega działaniu art. 1 Dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 16 stycznia 1989 r. „O dodatkowych środkach przywrócenia sprawiedliwości w odniesieniu do ofiar represji, które miały miejsce w okresie lat 30–40–tych i początku lat 50–tych”. Gorzki posmak pozostawia całkowita obojętność tych, którzy przygotowywali i zatwierdzali „dokument”. W rubryce „Dane o krewnych” zapisano „Nie ustalono”. I dalej: „Przyjętymi środkami ustalenie dalszych losów Kosacz-Borysowej I. P. nie jest możliwe”. Brak osoby poszkodowanej przez nielegalne represje lub jej krewnych zdejmował konieczność wręczenia zaświadczenia o rehabilitacji. Działo się to przy tym, że w ZSRR żyła rodzina starszego syna Olhy, a w USA — rodzina córki Izydory. Jej córka Olha Serhijew w latach 1989-1991 przekazała rodzinne archiwum do Ukrainy.
19 kwietnia 1912 r. Łesia pisze z Kutaisi do matki: „Właśnie otrzymałam Twój list. Pozdrawiam Dorunię i nowego szwagra, szczerze życzę szczęścia i wierzę w spełnienie swojego życzenia – są dobrą parą”. W kwietniu 1912 r. Izydora wyszła za mąż za Jurija Borysowa. Tylko nie spełniło się życzenie Łesi. Borysow Jurij Hryhorowycz ukończył Kijowski Instytut Politechniczny, pracował jako agronom-inspektor w truście nasiennym Hołowcukru. W 1930 r. został aresztowany i administracyjnie zesłany na cztery lata na wolne osiedlenie 80 km od stacji Charowskaja północnej kolei. Mieszkał we wsi Żytiewo, gdzie przy kołchozie dano mu możliwość prowadzenia badań nad jarowizacją buraka cukrowego, które później były wspierane przez Hołowcukier (Moskwa). Ze stalinowskich łagrów już nie powrócił. Izydora, ile by nie próbowała, nie mogła go odnaleźć. Zobowiązała, by na jej płycie nagrobnej wyryto:
„W pamięć Jurija Borysowa 1886 – Zamęczony 1938–41” Jesienią 1898 r. w mieszkaniu M. Łysenki doszło do poznania Kłymenta Wasylowycza Kwitki ze znaną poetką Łesią Ukrainką, a 25 lipca 1907 r. pobrali się. K. Kwitka miał dwa wykształcenia – prawnicze (Uniwersytet Kijowski św. Włodzimierza) i muzyczne (Szkoła Muzyczna Kijowskiego Oddziału Cesarskiego Towarzystwa Muzycznego). W wolnym od służby prawnika czasie zajmował się pracą folklorystyczno-etnograficzną. Od pierwszych dni znajomości z Łesią K. Kwitka zaczął zapisywać z jej głosu pieśni ludowe. Po rewolucji 1917 r. zrozumiał, że jego zawód prawnika nie jest potrzebny władzy radzieckiej. Oni sądzili po swojemu. Dlatego w październiku 1918 r. K. Kwitka został wykładowcą w Wyższym Instytucie Muzyczno-Dramatycznym im. M. Łysenki, na zawsze porzucając karierę prawnika. Rozpoczyna się nowy etap jego działalności naukowej. Prace K. Kwitki „Profesjonalni śpiewacy ludowi i muzycy na Ukrainie” (1924) oraz „Do studiów nad życiem lirników” (1928) staną się najlepszymi podręcznikami dla studentów szkół muzycznych. Nastały takie czasy, kiedy stosunek władzy radzieckiej do wszystkiego, co ukraińskie, mało czym różnił się od carskiego przedrewolucyjnego. W lutym 1933 r. K. Kwitkę aresztowano, jednak po przesłuchaniach go zwolniono. Nie wytrzymując szalonego nacisku ze strony organów nadzorczych, przeprowadza się do Moskwy, pracuje w wydziale etnograficznym konserwatorium, czyta kurs wykładów „Muzyka narodów ZSRR”. Lecz czujne oko NKWD znalazło go i tutaj. W 1934 r. K. Kwitka trafia do Karagandy, potem osiedlił się w Ałma-Acie, gdzie pracował jako wykładowca języka łacińskiego w Kombinacie Szkoleniowym. Właśnie wtedy w szpitalu pisze raport o swojej działalności: „Wyjaśnienia, poprawki i uwagi samokrytyczne”. Po tym, jak uczony nazwał „niedociągnięcia” w swojej pracy, pozwolono mu wrócić do Konserwatorium Moskiewskiego. Ale mieszkać w Moskwie zabroniono, przez pewien czas mieszkał w mieście Aleksandrow w obwodzie iwanowskim. I dopiero w 1937 r. pozwolono mu osiedlić się w Moskwie i stanąć na czele Gabinetu Badań nad Twórczością Muzyczną Narodów ZSRR przy wydziale historycznym Konserwatorium Moskiewskiego. Od tego czasu K. Kwitka zaczyna badać folklor narodów północy (Komi ASRR), organizuje ekspedycje naukowe do obwodów briańskiego, orłowskiego, kalinińskiego. Latem 1953 r. kieruje ekspedycją parowcem po Wołdze, Kamie, Biełej, zapisuje pieśni ludowe.
Długie lata prześladowań i gnębienia, lata samotności po śmierci Łesi dawały o sobie znać. Po powrocie z ostatniej ekspedycji rzekami, K. Kwitka zachorował na zapalenie płuc. Rano 19 września 1953 r. K. Kwitka odszedł z życia. Ostatnie słowa jego brzmiały: „Jestem zmęczony życiem bez Łesi”. Przez swoje życie zawodowe pozostawił około 65 prac drukowanych i 74 rękopiśmienne. W Ukrainie o nim i jego pracach prawie nikt nic nie wiedział. Niepodległa Ukraina powoli odradza swoje tradycje. Prace utalentowanego muzykologa i folklorysty K. Kwitki wychodzą z zapomnienia. W 2006 roku ukazało się wydanie fototypiczne „Melodie ludowe. Z głosu Łesi Ukrainki zapisał i uporządkował Kłyment Kwitka” – 225 pieśni z tekstem i nutami.
Jest u Łesi Ukrainki poezja „Zapomniany cień”,
którą stworzyła 25 października 1898 r. Czy myślała, że wiersz będzie proroczy w odniesieniu do jej przyjaciela i męża Kłymenta Kwitki? Sam K. Kwitka długo będzie „zapomnianym cieniem” Łesi Ukrainki, ale te pieśni ludowe, które zapisał z jej głosu, zabrzmią jak te „kwiaty barwne wieczne”, o których pisała Łesia w poezji „Zapomniany cień”. Teraz odnośnie losu Łesi Ukrainki w związku z represjami. Nie dożyła rewolucji 1917 roku. Za władzy carskiej była aresztowana i przebywała pod „niejawnym nadzorem”. Procesję pogrzebową z trumną pisarki eskortowała kawalkada konnych żandarmów, zabronione były przemówienia, pieśni, słowa pożegnalne. W czasach carskich postanowieniem Kijowskiego tymczasowego komitetu do spraw druku 12. tom „Literacko-naukowego biuletynu” za 1910 rok, gdzie wydrukowano poemat dramatyczny Łesi Ukrainki „Na polu krwi”, został skonfiskowany, a redaktor pociągnięty do odpowiedzialności sądowej. S. Jefremow w pracy „Historia ukraińskiego piśmiennictwa” pisze: „Znane poematy dramatyczne Łesi Ukrainki z życia pierwotnych chrześcijan w swoim czasie były zakazywane przez carską cenzurę za brak szacunku do tradycji kościelnych, cenzor radziecki zakazał ich za religijność”. Poemat „Bojarynia” Łesia podarowała matce, został on wydrukowany w 1914 r. w czasopiśmie „Ridnyj kraj”. Władza radziecka poemat „Bojarynia” zakazała, ponieważ mowa w nim o najgorszym okresie w historii Ukrainy – okresie Ruiny. Osobistą lirykę „Przedświtowe ognie” przekształcono w manifest polityczny. Wymyślono na użytek radzieckiej doktryny ideologicznej, jakoby Łesia Ukrainka wykazała się przenikliwością, wyczuwając i widząc narodziny przedświtowych ogni pośród ciemnej samowładczej nocy i czyniąc ją „śpiewaczką” tych przedświtowych ogni. Studiując listy Łesi Ukrainki z tego okresu, kiedy powstała ta poezja, do I. Franki, M. Pawłyka, M. Drahomanowa, znajdujemy, że treść wiersza związana jest z pogorszeniem zdrowia poetki, kiedy brakowało informacji intelektualnej w Kołodiaznym, nie publikowano jej artykułów w redakcjach gazet. Sama mówi, że jej natura kocha kontrasty – „światło – ciemność”, „świt – noc”. Jej choroba wywoływała „wrogie sny”, a wers o źródle tych ogni „to świecą je ludzie pracujący” mówi o tym, że Łesia wykazuje zwykłą znajomość wiejskiego życia: chłopi wstają o świcie i zapalają światełka w swoich domostwach. Badacze uważają, że ten wiersz jest intymny w dorobku literackim Łesi Ukrainki. Dokumentalnie utrwalony epizod sprzed 120 lat, że wiosną 1881 r. Łesia Ukrainka wraz z bratem Mychajłem, siostrą Ołhą i matką odwiedzili Czekno – wołyńską wieś, aby zobaczyć i usłyszeć wiosenne obrzędowe gry wiejskiej młodzieży. Jak wspomina Ołha, od tego czasu czekniańskie „Podolianoczka”, „Żenczyk-brenczyk”, „Zajczyk”, „Czornuszka-duszka” i inne wiosnianki były ulubionymi w rodzinie. Łesia pamiętała je przez całe swoje życie. Etnokulturowa tradycja wsi Czekno sięga głębokich korzeni. Wieś Czekno według podań otrzymała swoją nazwę od tego, że książę Jarosław bił tu swoje monety. Aby zatrzeć ślady historii, zaraz po II wojnie światowej, w 1946 r., Czekno oficjalnie zostało przemianowane na wieś Meżyriczczia. Zostało zaliczone do kategorii „nieperspektywicznych”, a w konsekwencji – pozbawione oficjalnych placówek społeczno-kulturalnych – szkoły, sklepu, klubu itd. W przedmowie do książki „Pieśni ludowe. Z głosu Łesi Ukrainki zapisał i uporządkował Kłyment Kwitka” pisał on: „Te pieśni (wśród nich było 12 czekniańskich pieśni i wiosnianek) przejmowała Łesia Ukrainka najbardziej od ludu swojego rodzinnego i ukochanego wołyńskiego kraju w latach dziecięcych i wczesnej młodości, większą część Łesia trzymała w pamięci przez cały swój wiek i podyktowała mi pod koniec maja i na początku czerwca 1913 roku w Kutaisi”. Po 110 latach w 1991 r. w Czeknie przebywała grupa badaczy w celu usłyszenia wiosnianek i pieśni wiejskiej młodzieży. Obeszli całą wieś, ale nie znaleźli żadnej młodzieży, z nimi nie chcieli starsi ludzie rozmawiać. Tylko od jednej starszej kobietki dowiedzieli się, że po II wojnie światowej cała wieś była represjonowana. Dlatego też oduczyli się śpiewać, nie lubią przyjmować gości, wszak nie widać, co mają za pazuchą – kamień czy chleb. A Łesia uważała, że „Te wieczne pieśni, te jedyne spadki”. Swego czasu siostry Ołha i Izydora odmówiły przekazania do radzieckich muzeów korespondencji Łesi Ukrainki: „Przewróciłaby się w trumnie od tak brudnej chamskiej ingerencji w jej duszę. Oni ją jeszcze komunistką zrobią, podczas gdy ona była taką zatwardziałą nacjonalistką. Korespondencję i dokumenty zachowamy do innych czasów”. Później Izydora, odpowiadając na pytanie, jaki byłby los Łesi, gdyby żyła za bolszewików, powiedziała: „Odpowiedź zna każdy, kto czytał utwory Łesi. Uczciwa i konsekwentna, nigdy nie pogodziłaby się z władzą w nowożytnym kraju niewoli”. Bo u Łesi Ukrainki, tak jak u jej bohaterki poematu „Pieśń leśna” Mawki, „marzenia tkały się ZŁOTO-BŁĘKITNE”. Łesia Ukrainka z krewnymi. Zełenyj Haj, lato 1906 r. Od lewej do prawej: pierwszy rząd (siedzą): S. M. Drahomanow, Ołeksandra Szymanowska. Drugi rząd (siedzą po prawej): Marija Kartaszewska, Łesia Ukrainka. Trzeci rząd (stoją): K. W. Kwitka, Ołena Pcziłka, Izydora Kosacz, Ołha Kosacz-Krywyniuk, M. W. Krywyniuk (zdjęcie i podpis z otwartych źródeł)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
