Strona · s. 12strona oryginału ↗
Mykoła Szuhurow: „Znaliśmy na pamięć liczne wiersze Szewczenki…”
Слово Просвіти, №05 за 2021 рік
Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” zainaugurowano w styczniu 2019 r. Jest on umotywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. W tym roku nasze publikacje poświęcone są 160. rocznicy śmierci narodowego Geniusza i Proroka. W kolejnym artykule Wołodymyr Melnyczenko opowiada o ukraińskim szewczenkoznawcy, literatcie, prawniku M. W. Szuhurowie, który w kwietniu 1861 r. towarzyszył trumnie z ciałem Tarasa Szewczenki w Moskwie, był obecny na panichidzie w arbackiej cerkwi świętego Tichona z Amathus. Pod koniec tego roku mija 120 lat od śmierci M. W. Szuhurowa. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Płakaliśmy, gdy dotarła do nas wieść o jego śmierci” 27 kwietnia 1861 roku osiemnastoletni Mykoła Wasylowycz Szuhurow (1843–1901), pochodzący ze wsi Koreniok w powiecie głuchowskim guberni czernihowskiej, był wśród ludzi, którzy powitali na Dworcu Mikołajowskim w Moskwie pociąg z Petersburga z trumną Tarasa Szewczenki, eskortowaną na Ukrainę przez Hryhorija Czechtakiwskiego i Ołeksandra Łazarewskiego. Jeszcze ucząc się w gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim, marzył o zobaczeniu Kobziarza. Wspominając później studentów z Ukrainy na Uniwersytecie Moskiewskim, Mykoła Szuhurow zaświadczył: „Znaliśmy na pamięć liczne wiersze Szewczenki i płakaliśmy, gdy dotarła do nas wieść o jego śmierci”. On i teraz stał wzruszony, zmieszany, a kiedy wyniesiono trumnę i postawiono na konny wóz, nie powstrzymywał łez... Kondukt żałobny, w którym najwięcej było studentów, w tym Rosjan i Polaków, kilku oficerów i panien, wyszedł na bulwar Cwietnoj, a niedaleko wieży Suchariewej, o jakieś pięćdziesiąt sążni, Mykoła Szuhurow zauważył, jak Hryhorij Czechtakiwski, zobaczywszy w sklepiku portret Jemieliana Pugaczowa, podbiegł do swojego towarzysza Ołeksandra Łazarewskiego i powiedział mu: „Patrz, oto Pugaczow w kajdanach kłania się Tarasowi”. Wychodząc na ulicę Sadowo-Samotiecznuju, kondukt pogrzebowy skręcił ostro na południe w bulwar Cwietnoj, a potem — na zachód w bulwar Pietrowskij. W polu widzenia ludzi pojawił się majestatyczny zespół Monasteru Wysoko-Pietrowskiego, założonego jeszcze w XIV wieku przez metropolitę Piotra, który na początku wieku został poświęcony przez patriarchę Konstantynopola. Ludzie z konduktu żałobnego przeżegnali się… Mykoła Szuhurow obserwował, jak stawało się ich coraz więcej… Niektórzy przystawali, najwyraźniej wiedząc, czyje prochy wiozą, inni pytali i, usłyszawszy imię Szewczenki, milcząc przyłączali się do żałobnego pochodu… Dalej wszyscy przeszli na bulwar Strastnoj i znowu żegnali się przed Monasterem Strastnym, obok którego Szewczenko przechodził trzy lata wcześniej — w marcu 1858 r. Już na dole na bulwarze Twierskim wyłoniła się z zaułka Bogosłowskiego cerkiew św. Jana Teologa z XVII wieku, lecz procesja ruszała dalej, i oto po stu krokach widać już cerkiew Wielkiego Wniebowstąpienia, a przed nią — cerkiew Teodora Studyty, które Szewczenko widział na własne oczy. Bulwarem Nikitskim, obok domu Tałyzina, w którym zmarł Mikołaj Gogol, trumna z prochami Szewczenki wjechała na plac Arbacki, i przed zasmuconymi i zmęczonymi ludźmi, którzy przeszli pieszo prawie sześć wiorst, stanęły dwie cerkwie: świętych Borysa i Gleba oraz świętego Tichona z Amathus przy bramie Arbackiej. Właśnie tę świątynię wybrał przyjaciel Szewczenki, moskiewski profesor Osyp Bodianski z ukraińskiej Warwy na postój trumny poety w Moskwie i panichidę nad jego prochami. Ołeksandr Łazarewski, który w 1898 r. opublikował listy Hryhorija Czechtakiwskiego o pogrzebie Tarasa Szewczenki, w niewielkim wstępie do tej publikacji krótko wspomniał o pobycie trumny z ciałem poety w Moskwie: „Prosto ze stacji kolei żelaznej trumna została przewieziona i postawiona do następnego dnia w cerkwi Tichona na Arbacie. Tę okoliczność dobrze pamięta także M. W. Szuhurow, wówczas student Uniwersytetu Moskiewskiego. W cerkwi ciału poety kłaniali się O. M. Bodianski i M. S. Tichonrawow…”1. Ta informacja stała się jedynym dokumentalnym znakiem tego, że w panichidzie nad prochami poety wzięli udział, po pierwsze, bliscy przyjaciele Szewczenki, jak Osyp Bodianski, po drugie, zwolennicy jego talentu z kręgów inteligencji, nieznający go osobiście, jak profesor Uniwersytetu Moskiewskiego Mykoła Tichonrawow i, wreszcie, młodzi ludzie, jak Mykoła Szuhurow. Czyli oni we trzech uosabiają znaczną część moskwian, którzy przyszli pożegnać wielkiego ukraińskiego poetę.
„To dobrze pamięta także M. W. Szuhurow, wówczas student Uniwersytetu Moskiewskiego”. O ważnej dacie w biografii Mykoły Szuhurowa. We wszystkich publikacjach, począwszy od nekrologu z 1901 r., aż po Wikipedię, czytamy, że ukończył on w 1861 r. gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim. Jednak Ołeksandr Łazarewski, jak już wiemy, twierdził, że w kwietniu tego roku był on studentem Uniwersytetu Moskiewskiego, o czym mógł mu powiedzieć tylko sam M. W. Szuhurow. Wychodzi więc na to, że Mykoła Szuhurow wstąpił na uniwersytet w 1860 r. O licznych niedokładnościach i błędach w Wikipedii nawet nie będę wspominać, jednak mogły się one zdarzyć także we wspomnianym nekrologu. Powiedzmy, że mowa tam o tym, iż M. W. Szuhurow skłaniał się ku wydziałowi historyczno-filologicznemu Uniwersytetu Moskiewskiego; w rzeczywistości został on utworzony na mocy Statutu Uniwersyteckiego z 1863 r., a w czasie wstępowania M. W. Szuhurowa działał jedynie oddział literatury lub oddział historyczno-filologiczny wydziału filozoficznego. Pozostała opowieść Mykoły Wasylowycza o tym, że wybór wydziału prawa był „czystym przypadkiem”. Dowiedział się, że egzamin z łaciny, z którą nie był za pan brat, na oddziale historyczno-filologicznym przyjmował profesor P. M. Leontjew, „i egzaminował stosunkowo surowo, a przyszłych prawników egzaminował inny profesor i egzaminował łatwo. To właśnie przesądziło o wyborze wydziału”. Przynajmniej, znając z dokumentów charakter i usposobienie profesora-filologa P. M. Leontjewa, mogę potwierdzić prawdziwość zebranych przez młodego Szuhurowa studenckich plotek, które tak zdecydowanie wpłynęły na jego los. Jeśli jednak mimo wszystko przyjąć, że Ołeksandr Łazarewski nazwał studentem uniwersytetu gimnazjalistę, który w kwietniu 1861 r. dopiero przyjechał do Moskwy na egzaminy (w tamtym roku przyjmowano je już w maju), to aby zaprzeczyć bliskiemu przyjacielowi Mykoły Szuhurowa, należy wreszcie przedstawić czytelnikowi odpowiednie dokumenty. Równie bezsensownie wygląda twierdzenie, że M. W. Szuhurow ukończył uniwersytet w 1867 r. Nauka na nim trwała cztery lata, na wydziale medycznym — pięć lat. Udało mi się znaleźć w archiwum nieznany dokument, datowany właśnie na początek 1867 r., który świadczy, że nasz bohater w tym czasie już pracował: „Wydano niniejsze zaświadczenie z Moskiewskiego Sądu Okręgowego pracującemu w tymże sądzie kandydatowi na stanowiska sądowe Mykole Wasylowyczowi Szuhurowowi na swobodne zamieszkanie w m. Moskwie na okres jednego roku. 3 lutego 1867 roku”. Swoją drogą, Mykoła Szuhurow mieszkał w dzielnicy Arbackiej miasta. Jakby sam los nie pozwalał mu oddalić się daleko od miejsca, w którym swego czasu znajdowała się trumna z prochami Szewczenki… Mamy do czynienia jedynie z oczywistymi, wiarygodnymi faktami i, trzymając dokumenty w rękach, możemy powiedzieć, że studia M. W. Szuhurowa na Uniwersytecie Moskiewskim przypadły na niełatwy okres jego historii. Właśnie wtedy uniwersytet, w związku ze zniesieniem poddaństwa, przeżywał czas przełomowy i wzrost wolnomyślicielstwa, ciągnęła do niego nowa młodzież z prowincji. Na uniwersytecie zniesiono nawet tradycyjny strój, co było poważnym znakiem demokratyzacji życia studenckiego, gdyż przez wiele lat studenci musieli ściśle przestrzegać noszenia munduru. Nieprzypadkowo L. N. Tołstoj pisał swego czasu: „Wstępując na Uniwersytet, nie myślałem już o polu nauki… a o mundurze z niebieskim kołnierzem…”. W 1861 r. egzaminy wstępne na uniwersytet przebiegały bardziej demokratycznie, egzaminatorami byli nauczyciele gimnazjów pod przewodnictwem któregoś z profesorów uniwersyteckich, odnosili się oni bardziej życzliwie do przybyszów z ludu. Jednocześnie, próbując uspokoić studenckie namiętności, władze uniwersyteckie wprowadziły nowe zasady, które ograniczały prawa studentów i utrudniały dostęp do uniwersytetu elementom demokratycznym. Formalne reformy nie wykluczały nadzoru politycznego nad procesem nauczania, a nawet wzmacniały kontrolę nad studentami w postaci kuratorów, inspektorów, pedli (nadzorców), policji… Niemniej jednak, w tak surowych warunkach na uniwersytecie działały podziemne kółka społeczno-polityczne, do których należeli studenci ukraińscy. Powiedzmy, do kółka „Wertep” (1856–1859) należeli O. Kotlarewski, M. Swyrydenko, P. Jefymenko. Na przełomie lat 50. i 60. XIX w. na uniwersytecie istniało kółko I. Arhiropuły – P. Zajcznewskiego, które wydawało metodą litograficzną i rozpowszechniało utwory Szewczenki. W konkluzjach specjalnej komisji uniwersyteckiej zaznaczano, że „litografia wykładów posłużyła za powód do rozpowszechniania niedozwolonych utworów”. Z reguły członkowie tych kółek byli zaznajomieni z nieocenzurowaną poezją Szewczenki. Nawet wezwanie P. Zajcznewskiego „do topora”, rzucone w opinię publiczną, prawdopodobnie zaczerpnięte zostało od poety. Jeden z aktywnych uczestników wspomnianego kółka L. Jaszczenko korespondował z „wertepowcem” P. Jefymenkiem. Podczas aresztowania L. Jaszczenki i I. Arhiropuły znaleziono u nich utwory Szewczenki. Podżegaczy studenckich wystąpień już wtedy usuwano z uniwersytetu. Istnieje na to ciekawe świadectwo M. O. Maksymowycza z jego nieopublikowanego listu z Moskwy do żony na Ukrainę na Górę Michajłową jeszcze w listopadzie 1858 r.: „Na uniwersytecie panuje nieład: studenckiej młodzieży dano było nadmierną swobodę, więc tak się rozzuchwalili, że profesorów zaczęli wyganiać, a rektorowi i kuratorowi zaczęli ubliżać. Ale… była już, mówią, rozprawa i wielu przywódców usunięto ze złymi świadectwami”. Wszakże właśnie w tym czasie – pod koniec lat 50. XIX w. – na Uniwersytecie Moskiewskim uformowała się Ukraińska Hromada Studencka, która liczyła około 30 osób, a w 1865 r. – 63 osoby. Studenci pragnęli, słowami Marko Wowczok, „pracować dla Ukrainy”. Wśród głównych członków Hromady wymieńmy Feliksa Wołchowskiego, Iwana Syłycza, Wałeriana Rodziankę, Iwana i Mychajła Rohowyczów, Pawła Kapnista, Mykołę Kałenyczenkę, Wasyla Huka, Wołodymyra Tchorżewskiego, Illę Derkacza. Członkami Hromady mogli być także Ananij Breżynski, Semen Hyrchycz, Mykoła Dynnyk, Mychajło Maksymowycz, Ołeksandr Myłoradowycz, Pawło Prokopenko, Iwan Samojłowycz, Wiktor Skypski. Mykoła Szuhurow został bibliotekarzem.
ukraińskiej społeczności i w tej zaszczytnej roli pozostawał aż do 1866 r. Jego wspomniane już świadectwo dotyczące studentów, którzy „znali na pamięć liczne wiersze Szewczenki”, potwierdza, że to właśnie postać i twórczość Kobziarza jednoczyły w Moskwie ukraińskich patriotów. M. W. Szuhurow znał się z O. M. Bodianskim, jako bibliotekarz ukraińskiej społeczności wielokrotnie spotykał się z profesorem z Warwy. W swoich wspomnieniach Mykoła Wasylowycz opowiadał między innymi o studencie Uniwersytetu Moskiewskiego z Czernihowszczyzny, Wasylu Huku, który „dostarczył kilkanaście zebranych przez siebie ukraińskich pieśni do bogatego zbioru O. M. Bodianskiego”. Ale to jeszcze nie wszystko. M. W. Szuhurow trafił do prestiżowego radzieckiego słownika „Diejatieli riewolucjonnowo dwiżenija w Rossii”, wydanego w Moskwie w 1928 r. Dosłownie napisano o nim: „Ukończył Uniwersytet Moskiewski z tytułem rzeczywistego studenta. W 1866 r. był przesłuchiwany przez Moskiewską komisję śledczą w sprawie z 4 kwietnia 1866 r. za udział w charakterze bibliotekarza „małorosyjskiej społeczności”, założonej w 1863 r. przez studentów uniwersytetu, lecz został zwolniony od odpowiedzialności. W 1868 r., mieszkając w Moskwie, brał udział w „Rublowskim towarzystwie” H. Łopatina — F. Wołchowskiego”. O udziale w ukraińskiej społeczności już była mowa. Jeśli chodzi o „Rublowskie towarzystwo” (nazwane od wysokości składek członkowskich), to była to dość umiarkowana organizacja, działająca w obu rosyjskich stolicach, a w Moskwie kierowana przez F. W. Wołchowskiego — sekretarza Ukraińskiej społeczności studenckiej i towarzysza M. W. Szuhurowa. Stawiała sobie za cel zorganizowanie „chodzenia w lud” i oświecanie chłopów za pomocą legalnych i nielegalnych wydawnictw. W lutym 1868 r. większość członków, w tym F. W. Wołchowski, została aresztowana, jednak nie dotknęło to M. W. Szuhurowa, który zajęty pracą w sądzie okręgowym, nie zagłębiał się zbytnio w działalność narodnicką. Ale Mykoła Wasylowycz zmuszony był opuścić Moskwę. Mykoła Szuhurow — szewczenkoznawca Mykoła Szuhurow przeniósł się do Symbirska, gdzie pracował jako towarzysz prokuratora Waleriana Rodzianki, z którym przyjaźnił się w Ukraińskiej społeczności studenckiej w Moskwie. Później Mykoła Wasylowycz przeniósł się na Ukrainę, został mianowany towarzyszem przewodniczącego Odeskiego sądu okręgowego, następnie przeniesiony do Staroduba na Czernihowszczyznę, gdzie ponownie pracował jako towarzysz przewodniczącego sądu. Pod koniec 1874 r. M. W. Szuhurow został przyjęty na rzeczywistego członka oddziału południowo-zachodniego Towarzystwa Geograficznego (w Kijowie), zorganizowanego przez znanych ukraińskich działaczy w celu naukowego badania historii Ukrainy; był aktywnym członkiem oddziału aż do jego zamknięcia w 1876 r. W 1887 r. przy wsparciu Ołeksandra Łazarewskiego Mykołę Wasylowycza wybrano członkiem Kijowskiej organizacji izby sądowej, pracował jako rewizor instytucji sądowych, a w ostatnich latach życia — jako przewodniczący sądu okręgowego w Nieżynie. W latach 1880–1890 szczególnie zaprzyjaźnił się z O. M. Łazarewskim i W. W. Tarnowskim (młodszym). W 1888 r. wszedł do kręgu redakcyjnego „Kijewskoj stariny”, w którym pozostał aż do śmierci. Zamieścił w czasopiśmie szereg artykułów, notatek i recenzji z zakresu historii Ukrainy, krajoznawstwa, etnografii, historii sztuki. W nekrologu z okazji śmierci M. W. Szuhurowa zaznaczano również, że wniósł on wkład w napisanie biografii „wybitnych działaczy w sferze życia kulturalnego Małorosji… Największą z nich była biografia I. F. Tymkowskiego”. Rzeczywiście, znany historyk D. I. Bahalij nazwał ją niezwykle ważną pracą. Publikacje M. W. Szuhurowa o Illi Tymkowskim — doktorze prawa i filozofii, jednym z założycieli Uniwersytetu Charkowskiego, starszym wuju Mychajła Maksymowycza, do dziś są cytowane w najnowszych badaniach. Nawiasem mówiąc, mogę zaświadczyć, że odbitka dużej publikacji (73 str.) M. W. Szuhurowa „Ilja Fiedorowicz Tymkowskij, piedagog proszłowo wriemieni” z czasopisma „Kijewskaja starina” z 1891 r., wykonana w Kijowskiej drukarni G. T. Kor-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
