Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Nauczać nauczycieli, gdy zawisł cień… Zadoja I. „…Słoneczku mojego życia”. Szkice do biografii Serhija Tasina (Honczarowa) / Iwan Zadoja. – Odessa : Astroprint, 2020. – 288 s., 24 s. fot.

Слово Просвіти, №05 за 2021 рік

Antonina CARUK, m. Kropywnycki Nauczycielstwo jako ogrodnictwo. Nauczycielstwo jako ojcostwo. Poczucie wsparcia i widzenie perspektywy. Pielęgnowanie duchowości na przykładzie własnego życia. Takie refleksje wywołuje książka, którą poprzedziły „Zaszpory serca: Opowieści o niezapomnianym” (2007) o ulubionym nauczycielu – wykładowcy Aleksandryjskiego Kolegium Pedagogicznego (obecnie noszącego imię W. O. Suchomłynskiego) Serhiju Hryhorowyczu Honczarowie, który wszedł do literatury ukraińskiej prawie wiek temu pod pseudonimem Serhij Tasin. Nawet na terenach rodzinnych stron to imię jest mało znane. Mogą wspomnieć go w kontekście więzi rodzinnych z Leonidem Czernowem-Małoszyczenkiem, ponieważ Honczarow ożenił się z siostrą poety. Jeszcze wypłynie to imię w kręgu znajomych Ołeksandra Dowżenki z okresu kształtowania się ukraińskiej kinematografii. Z Południowej Palmyry powraca do ojczyzny słowo i świat duchowy Serhija Honczarowa we wspomnieniach kolegów-pedagogów i byłych absolwentów, w korespondencji z mistrzami słowa i rodakami, ciepłem rodzinnego epistolarnego dorobku, poetyckim czy nowelistycznym wersem o burzliwej młodości. Był blisko znajomy z M. Trubłainim, W. Sosiurą, J. Smołyczem, J. Janowskim, W. Poliszczukiem, W. Mysykiem, O. Włyźkiem, J. Kisełowem, kiedy pracował jako korespondent gazety „Gudok” w Charkowie. Jego los był szczodry na spotkania: P. Tyczyna, O. Dowżenko, M. Bażan, M. Chwylowy, M. Semenko, M. Johansen, Ostap Wysznia… Z zwięzłych autobiograficznych wersów („literacki pseudonim przyjąłem na pamiątkę jedynej siostry Tasi”, która zmarła na tyfus; „z Donbasu wśród kopalń” rozpoczął swoje dziennikarstwo), z charakterystyk rodaków ożywa obraz człowieka, który kochał pracę i młodzież, słowo drukowane i żywe kontakty, był czuły wobec wychowanków i bezdomnych psów… „Ubierał się bardzo biednie (…) Zadowalało go to, co małe i niezbędne. Człowiek wielkiej duszy, wielki humanista”, który uczył, że dziecko to taki sam człowiek, tylko bez wiedzy i doświadczenia, „On nas wszystkich kochał. (…) Pomagał, czym tylko mógł, nawet odrywając pieniądze od swojej nędznej pensji”. „Potrafił cieszyć się z cudzych sukcesów”, „byt miał straszny”, „to był potężny intelekt” – takimi kreskami nakreślił S. Honczarowa krajoznawca Anatolij Kochan. Ciekawa kompozycja książki: od fotografii (wzrokowe postrzeganie obrazu) i wspomnień rodaków, kolegów i byłych uczniów (zestawienie zewnętrznych warunków życia i wewnętrznego charakteru, wychowanego przez wolę) – do szeroko zaprezentowanej korespondencji, gdzie ujawniają się najmniejsze poruszenia duszy, jej bezwarunkowe „obnażenie”. Gatunek epistolarny ma zdolność psychologicznej rentgenografii. I. Zadoja składa hołd ludzkości, wrażliwości, talentowi ojcostwa swojego literackiego mentora. Dzięki zebranym listom postać S. Honczarowa, skromnego w samocharakterystyce, postrzegana jest stereoskopowo. Dlatego rozdział „Dodatki” jest najbardziej obszerny i najciekawszy. Korespondencja pozwala „zobaczyć” człowieka czynu nie na tle czasu, a jako aktywnego respondenta i twórcę. Zobaczyć życie i wpływ słowa. Pouczająca jest epistolarna dyskusja, która wybuchła między S. Honczarowem a L. Perwomajskim. Powodem do niej stało się słowo „wyrzekam się” w poetyckim wersie. Honczarow bronił swojego prawa do wątpliwości, nie zważając na zachwyt siłą sugestii, która podniosła, najwyraźniej, falę wspomnień o literackim Charkowie lat 20.–30., falę donosów-oskarżeń, aresztowań... Obecnie nikomu pomóc autorowi wyjaśnić przyczynę zerwania Serhija Tasina, którego wtedy szeroko publikowała wszechzwiązkowa prasa, z ówczesną stolicą Ukrainy, jak i tego, co spowodowało jego przekwalifikowanie. Możemy jedynie rozważać wersje. Prawdopodobnie młodego pisarza „pilnowano” i był „na haczyku”. Zrozumiałe, że ponosił odpowiedzialność nie tylko za siebie, swoje słowo, ale i za życie żony oraz swojego „Słoneczka” – córki. Odpowiedzialność, którą wyniósł z własnego wczesnego sieroctwa. O uświadomieniu sobie moralnego wyboru w sytuacji na granicy życia i śmierci mówi i pseudonim, i unikanie prób napisania wspomnień o artystach, z którymi był na „ty” (zachowało się tylko poruszające detalami wspomnienie o jednej odeskiej nocy w rodzinie O. Dowżenki), i refren zastygłej w oknie trolejbusu postaci towarzysza, nad którym już wtedy zawisł cień… Bezradność zakładników totalitarnej maszyny. Metafora losu ukraińskiej inteligencji. Czy nie dlatego poruszył Honczarowa-czytelnika wers z poezji L. Perwomajskiego „Nie wyrzekam się ja od niczego…”: „…ani od tej niewinnej krwi, która i moją być mogła”. Ten wers stał się „przełomem” w stosunku do poety, w rezultacie czego „wszystkie Pana utwory nagle zajaśniały mi słowem poezji”. Wnikliwy krytyk literacki, jasno uświadomił sobie, że epoka dyktuje inny wektor konfliktów: na zmianę widocznemu, zewnętrznemu przeciwstawieniu nadchodzi epoka wewnętrznych, duchowych cierpień, zrodzonych z konieczności dokonania samodzielnego wyboru. Za każdym z wariantów – własna cena. Wcześnie zrozumiał: „Dla twórczości, niestety, trzeba cierpieć, tracić znacznie więcej, niż zyskiwać i cieszyć się”, „Praca twórcza jest kiepska i niebezpieczna” (z listów do młodego I. Zadoi). Odpowiedziawszy listem z 3 lipca 1969 r. w odniesieniu do książki wspomnień J. Smołycza „Opowieść o niepokoju”, gdzie opisano Charków w latach 1924–1933, S. Honczarow przyznaje, że brakowało mu „takiego materiału”, dlatego „miał wątpliwości”, „by oddać straszny tragizm tamtych wydarzeń”, a ponadto „było jasne, że takich wspomnień nie uznają”. Zatem zadziałał cenzor w nim samym? Ucieczka od powołania jako odruch samozachowawczy? Z perspektywy czasu łatwo być sędzią-moralizatorem. Lecz nie łudźmy się co do jednoznaczności. Pozostawała rodzinna Aleksandria, gdzie czekały żona z córką. I mały przyczółek wewnętrznego oporu wobec systemu – bycie wykładowcą literatury ukraińskiej doby „ukrainizacji”, stawianie oporu biurokratycznemu systemowi oświaty, inercyjnemu w swojej istocie, czego dowodem jest presing dyrektora szkoły, niejednokrotnie wspominany w listach. Opór człowieczeństwem i pomocą materialną dla dzieci-sierot. W listach Serhija Honczarowa (Tasina) bije żywa myśl, wybuchają iskry olśnień: „Skoro jest źle, znaczy, że jest możliwość ruchu ku lepszemu”, „Akt twórczy pisarza kończy się aktem czytania-odbioru czytelnika”, „Twórczość rodzi twórczość”, „Tworzyć swobodnie, jak ptak pieśni”, „Aby zrozumieć mnie, trzeba zrozumieć całą złożoność naszego losu, związaną z samotnością Luby (córki. – A. C.). My i wy wszyscy żyjemy jakby na różnych planetach. Ty wycieńczasz się pisaniem, a ja chcę pisać, ale nie mam na to czasu”. Wydaje się, że tutaj adresat nieco skłamał. Jeśli przeanalizować, ilu sławom wysyłał listy, dążąc do celu otrzymania w prezencie książki z autografem, to nasuwa się wniosek, że nie czas jest winny, a znowuż wybór. Wybór priorytetów. Dlatego Smołycz pracował nad pamiętnikami, a Honczarow już podchwycił oświatowy „wirus”: „Pisz i drżyj, »żeby czasem coś się nie stało«”, – i gorycz przejrzenia: – A milczenie jest jeszcze gorsze, ciśnie nieznośnym ciężarem, póki żyjesz”. Wydaje mi się, że nie pozwolił sobie pisać po 1937 roku. Była to dobrowolna pokuta, którą się karał. I nie wiem, czy wybaczył sobie. „Słoneczko” było jego usprawiedliwieniem. A jej zawodowa nieustawność i samotność – jego niewypowiedzianym bólem. Jego przyczółek po przejściu na emeryturę okazał się zasypany odłamkami niezrealizowanych planów. A „Żywi i martwi” (1930) z okresu twórczej młodości nabrali metafizycznych przekształceń: na Ukrainę zaczęły wracać przemilczane przez długi czas nazwiska. Czy nie dlatego z zadziwiającym pedantyzmem czytał wszystko, na wszystko miał własne zdanie, spierał się, czyli dawał znać o sobie, że żyje… „…Słoneczku mojego życia” – to danina wdzięcznej pamięci temu, kto uczył się pracą i szczerze dzielił nabytym doświadczeniem życiowym. Książka otrzymała nazwę od wersu z listu, adresowanego do małej córeczki, Luby. Ciepło miłości, natchnienia i służby dociera do nas po dziesiątkach lat. W listach, pisanych nie na pokaz. W olśnieniu małej siostrzenicy Niny, która zrozumiała, jaki mądry jest jej wujek, bo on UCZY NAUCZYCIELI! Dociera, aby przypomnieć, że duchowe skarby przechowuje słowo, a duch czasu i odczucia człowieka w nim – literatura. Być może właśnie dlatego S. H. Honczarow większą część swojego życia wykładał język i literaturę ukraińską w kraju, gdzie pańszczyznę odrabiali i kozaczyli jego dziadowie. Świadomie stał się Czytelnikiem. Zrozumiał nierozerwalność związku autor – utwór – czytelnik, aby słowo stało się gwarantem trwania i najdelikatniejszym instrumentem kształtowania osobowości. Ostatni akcent, ale nie w odniesieniu do Nauczyciela, a w odniesieniu do autora, Wdzięcznego Ucznia i mojego ziomka. Z jaką starannością, zasługującą na najwyższą pochwałę, opracowano komentarze, które objętością przekraczają pół setki stron: tutaj i toponimy, i antroponimy, i odniesienia do utworów, zacytowanych z odchyleniem od oryginału w listach – słowem, aparat, który poświadcza niesamowitą pracę badawczą badacza. Zrealizował marzenie Nauczyciela – Tasin powrócił do literatury. Obecnie oni jakby zamienili się rolami: na pierwszej stronie okładki – młody Serhij Tasin (fotografia z 1928 roku), na ostatniej – siwowłosy Iwan Zadoja, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, który występuje z nowelami i artykułami literaturoznawczymi, przywracając na ojczyste tereny imię swojego Nauczyciela. Jak przywrócił imię Leonida Czernowa-Małoszyczenki, opracowując „Kobzar na motocyklu” (2005), Borysa Neczerdy – książką „Żyłem jak mogłem, nie łgałem…”: Literackie dziedzictwo Borysa Neczerdy. Wspomnienia o pisarzu” (2010), jak na gorących śladach opracowywał „Wybrałem swoją drogę…”: Leonid Kucenko we wspomnieniach, listach, pamięci” (2012). Ta książka zawiera wiele cennych praktycznych rad, dlatego może przydać się neofitom, którzy szukają swojej ścieżki do literatury. I na koniec – puenta: „…poeta i wychowawca są bardzo bliscy z pewną przewagą wychowania poezją”. NARODOWA AKADEMIA NAUK PEDAGOGICZNYCH INSTYTUT EDUKACJI PEDAGOGICZNEJ I EDUKACJI DOROSŁYCH IMIENIA IWANA ZIAZIUNA INSTYTUT LITERATURY IMIENIA TARASA SZEWCZENKI NAN UKRAINY OGÓLNOUKRAIŃSKIE TOWARZYSTWO „PROŚWITA” IMIENIA TARASA SZEWCZENKI KATEDRA UNESCO „USTAWICZNA EDUKACJA ZAWODOWA XXI WIEKU” SUMSKI PAŃSTWOWY UNIWERSYTET PEDAGOGICZNY IMIENIA A.S. MAKARENKI KIJOWSKIE KOLEGIUM ZAWODOWO-PEDAGOGICZNE IMIENIA ANTONA MAKARENKI GIMNAZJUM-INTERNAT NR 13 M. KIJOWA Z inicjatywy Katedry UNESCO „Ustawiczna edukacja zawodowa XXI wieku” oraz Instytutu edukacji pedagogicznej i edukacji dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy 18 lutego 2021 roku o godz. 14.00 odbędzie się coroczny webinar „Edukacja w języku ojczystym i wielojęzyczna w kontekście zrównoważonego rozwoju społeczeństwa”. Połączenie z webinarem ZOOM: https://us02web.zoom.us/j/87828098016?pwd=RFlPSHEzMH- RLVE1PU0xmZGRSZUVidz09 Identyfikator konferencji: 878 2809 8016 Kod dostępu: 447870 Miejsce przeprowadzenia: online na bazie Instytutu edukacji pedagogicznej i edukacji dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy (Kijów, ul. M. Berłynskiego 9). Wydarzenie poświęcone jest Międzynarodowemu Dniu Języka Ojczystego UNESCO 21 lutego 2021 r. (International Mother Language Day 2021). Uczestnicy webinaru: pracownicy naukowi, naukowo-pedagogiczni i pedagogiczni, działacze społeczni, trenerzy, doktoranci, studenci. Kierunki pracy: 1. Problemy rozwoju edukacji wielojęzycznej i w języku ojczystym we współczesnym społeczeństwie ukraińskim – autorytatywna opinia. 2. Europejskie tendencje edukacji wielojęzycznej. 3. Doświadczenie nauczania wielojęzycznego i w języku ojczystym w placówkach zawodowej przedwyższej i wyższej edukacji pedagogicznej. 4. Utrwalanie tradycji edukacji w języku ojczystym w warunkach placówek edukacji średniej. 5. Zachowanie dziedzictwa kulturowego w przestrzeni muzealnej. Tematy wystąpień podczas panelu dyskusyjnego prosimy przesłać do 15 lutego 2021 r. na adres poczty elektronicznej: [kontakt ukryty]. Format zgłoszenia tematu: Priorytety edukacji w języku ojczystym na Ukrainie i w świecie Wowk Myrosława Petriwna – doktor nauk pedagogicznych, starszy pracownik naukowy, kierownik działu treści i technologii edukacji pedagogicznej Instytutu edukacji pedagogicznej i edukacji dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy, członek Katedry UNESCO „Ustawiczna edukacja zawodowa XXI wieku” Z poważaniem – komitet organizacyjny Katedry UNESCO „Ustawiczna edukacja zawodowa XXI wieku”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn