Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

Czeskie słowo „robot” ma 100 lat!

Слово Просвіти, №05 за 2021 рік

Ołena WASZCZENKO, tłumaczka, kandydatka nauk filologicznych, docentka katedry filologii ukraińskiej i slawistyki Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Lingwistycznego, członkini Stowarzyszenia Nauczycieli Języka Czeskiego jako Obcego w Republice Czeskiej. Niestety, imię czeskiego eseisty, dramaturga i poety, klasyka czeskiej literatury dziecięcej Karela Čapka jest ukraińskiemu czytelnikowi mało znane. Chociaż niektóre jego utwory zostały przetłumaczone na język ukraiński: „Rozmowy z Tomaszem Masarykiem” (2010), „Wojna z salamandrami” (2011), „Opowiadania z obu kieszeni” (2012), zbiór historii z elementami gatunku detektywistycznego „Opowiadania z jednej kieszeni” (2015) oraz „Opowiadania z drugiej kieszeni” (2017), zbiór opowiadań o małym szczeniaku „Daszeńka, czyli żywot szczeniaka” (2018) oraz sztuka „Z życia owadów” (2019), którą wystawiono na scenie Lwowskiego Teatru im. M. Zańkowieckiej. Lata 2020 i 2021 zarówno dla czeskiej wspólnoty kulturowej, jak i dla światowej w ogóle stały się znamienne. W 2020 roku znane na całym świecie słowo „ROBOT”, które pojawiło się w sztuce Karela Čapka „R.U.R. (Rossumovi Univerzální Roboti)”, świętowało swoje pierwsze stulecie, a 100 lat temu, 25 stycznia 1921 roku, odbyła się pierwsza oficjalna premiera „R.U.R.” na scenie Teatru Narodowego w Pradze. Sztuka była tłumaczona na wiele języków, włącznie z esperanto, i wystawiana na różnych scenach świata. Jednak nigdy nie była tłumaczona na język ukraiński i nie miała swojej realizacji na ukraińskiej scenie. Ukraiński czytelnik powinien poznać prawdę dotyczącą pochodzenia słowa oraz jego wynalazców! Niewielu Ukraińców wie, że to właśnie Karel Čapek podarował światu człekokształtne stworzenie o imieniu robot. Chociaż, jak zauważył K. Čapek, „...samo słowo nie jest neologizmem autora sztuki R.U.R.” — on jedynie wprowadził je w życie. A było to tak: pomysł sztuki zrodził się u pisarza niespodziewanie. I dopóki jeszcze tlił się w nim, szybko wyruszył do swojego starszego brata Josefa, malarza, którego zastał przy sztalugach... — Josefie, posłuchaj — zwrócił się do niego, — mam pomysł na sztukę. — A mianowicie? — wymamrotał malarz (rzeczywiście wymamrotał, ponieważ w tym czasie trzymał w ustach pędzel). Autor od razu wyłożył fabułę utworu. — No to napisz o tym — zaproponował malarz, wyjmując pędzel z ust i przerywając pracę nad płótnem. — Ale nie wiem, jak nazwać tych sztucznych robotników — odpowiedział pisarz. — Chcę nazwać ich laborami, ale to słowo wydaje mi się zbyt sztuczne. — To nazwij ich robotami — wycedził malarz... Tak właśnie było. Tak narodziło się słowo „robot”... (Lidové noviny, 24. 12. 1933). Warto zaznaczyć, że słowo „robota” w języku czeskim istnieje od XVII wieku i oznacza „ciężką, katorżniczą pracę”, „pańszczyznę”, a to całkowicie odpowiadało zamysłowi sztuki. W 1928 roku w pierwszym wydaniu „Oksfordzkiego słownika języka angielskiego” słowo „robot” było już w rejestrze słownikowym, zaznaczono, że stworzył je autor sztuki „R.U.R.” Karel Čapek. Jednak w gazecie „Prager Tagblatt” ten od razu sprostował informację, wskazując, że w rzeczywistości twórcą słowa jest jego brat Josef, i dał jasno do zrozumienia, że słowo ma czeski rodowód: „Słowa „robot”, „roboty” wymyślił mój brat. Zatem nie ma potrzeby doprecyzowywać, skąd pochodzi to słowo... jest ono pochodzenia słowiańskiego...” (Prager Tagblatt, 23. 9. 1935). Pojawienie się tłumaczenia „R.U.R. (Rossumovi Univerzální Roboti)” to swoiste literacko-detektywistyczne śledztwo. Z reguły bierze się za podstawę utwór, który jest w ogólnym dostępie, upewnia się, czy ma się prawo do jego tłumaczenia (prawa autorskie to prawa autorskie!) — i do pracy. U mnie wszystko tak właśnie się stało. Za podstawę wzięłam wersję sztuki z 1994 roku wydania. Sumiennie starałam się tłumaczyć blisko tekstu, gdyż dobrze wiem, że tłumacz nie ma prawa wprowadzać własnych korekt czy sądów. Wydawało mi się, że zrobiłam genialne tłumaczenie, jednak dzięki intuicji mojej redaktorki pani Iryny Olijnyk musiałam zejść na ziemię. Okazało się, że tak bardzo zachwyciłam się tłumaczeniem, iż nie zwróciłam uwagi na istotne niespójności w kwestiach. Oto tutaj rozpoczęło się śledztwo. Udało mi się odnaleźć oryginał sztuki z 1920 roku, porównać teksty obu wydań i zrozumieć, że dość mocno różnią się między sobą — w niektórych kwestiach usunięto poszczególne frazy, co spowodowało utratę mnóstwa niuansów. Przez to niektóre epizody stały się po prostu bezsensowne. Zdarzały się też takie miejsca, gdzie brakowało sporego fragmentu tekstu. Zrozumiawszy głęboki sens pierwowzoru i odtworzywszy go w języku ukraińskim, zauważyłam, że wszystko wskoczyło na swoje miejsce. Tekst utworu jest zrozumiały, logiczny, nasycony emocjami i dość prowokacyjnym podtekstem. Akcja sztuki rozgrywa się w fabryce, gdzie produkują „sztucznych ludzi” — tak zwanych robotów, stworzonych z wyhodowanych tkanek i organów. Każdy z głównych bohaterów sztuki uosabia dominującą w tamtym czasie narodową cywilizację euroatlantycką. Na przykład Harry Domin, główny dyrektor, to Amerykanin, reprezentuje Stany Zjednoczone Ameryki z jej top-menedżerami, przemysłowcami, naukowcami; dr Gall to Francuz, reprezentuje Galię, czyli Francję; Fabry to Włoch, Włochy; Hallemeier to Niemiec, Niemcy; Busman to Żyd, Brytanię. Ponadto wszystkie imiona nie są przypadkowe, a obdarzone pewnym ładunkiem znaczeniowym. Rossum — od czeskiego „rozum, racjonalizm”; Domin — od łacińskiego Dominus, czyli „władca, bóg”; Fabry — od łacińskiego faber (rzemiosło, technika); Busman — od angielskiego biznes (handel). Helena, według Homera, jest uosobieniem piękna i miłości; Alquist — od łacińskiego aliquis (ktokolwiek, zwykły człowiek) lub od hiszpańskiego el quisto (faworyt); Nana — od rosyjskiego „niania”, Robot Primus — „pierwszy”. Według fabuły jeden z postaci sztuki miał bardzo szczytny cel dotyczący wykorzystania cud-maszyn: „...pragnąłem, aby żadna dusza nie tępiała przy cudzych warsztatach, żeby nic nie zostało, nic, nic z tego przeklętego społecznego śmiecia!”. Zamiast tego te genialne stworzenia, które miały pomagać człowiekowi, ostatecznie powstają przeciwko swojemu twórcy, przeciwko Człowiekowi. I jako wniosek: „Wytwarzać roboty — to zbrodnia!”. Czyż nie jest to przestroga od Čapka przed możliwym negatywnym wpływem techniki na ludzkość? Któż to wie. Przecież roboty to już nie utopia! Są wśród nas. Robotyzacja to już nie brednie, to rzeczywistość. I mamy nad czym się zastanowić. Tłumaczenie zrobione, książka w druku. A dalej — współpraca z utalentowanym reżyserem Wołodymyrem Borysiukiem. Dalej, mamy nadzieję, premiera spektaklu „R.U.R.” w języku ukraińskim na ukraińskiej scenie! Czekamy na wieści. A wam, drodzy czytelnicy, życzę otrzymania tylko pozytywnych emocji z lektury sztuki. Sztuki, w której narodziło się słowo „robot”. Z okazji 100-lecia pierwszego wydania utworu (2020) oraz 100-lecia premierowego pokazu (2021) dokonano pierwszego i jedynego od stu lat tłumaczenia na język ukraiński. Dom Wydawniczy „Komora” wspólnie z Ambasadą Republiki Czeskiej w Ukrainie, Czeskim Centrum w Kijowie, Kijowskim Narodowym Uniwersytetem Lingwistycznym prezentuje ukraińskiemu czytelnikowi znaną na całym świecie sztukę Karela Čapka „R.U.R. (Rossumovi Univerzální Roboti)”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIKA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn