Strona · s. 1strona oryginału ↗
Niezbadana sprawa z ortografią
Слово Просвіти, №05 за 2021 рік
Iwan JUSZCZUK, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy
W przyrodzie i w społeczeństwie czasem zdarzają się rzeczy, których nie można pojąć. Na ziemi zachodzi globalne ocieplenie. I nikt nie potrafi powiedzieć dlaczego. Ktoś uważa, że takie zjawisko poprzedza kolejne zlodowacenie. Nie ma na to rady, klęska żywiołowa.
Wydawałoby się, że w kwestii językowej wszystko toczy się swoim trybem, choć z trudem. 22 maja 2019 roku Gabinet Ministrów Ukrainy uchwalił rozporządzenie nr 437:
„W celu zapewnienia konstytucyjnych postanowień o państwowym statusie języka ukraińskiego oraz ujednolicenia stosowania norm ortograficznych Gabinet Ministrów Ukrainy postanawia:
1. Zgodzić się z propozycją Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz Narodowej Akademii Nauk dotyczącą zatwierdzenia Ukraińskiej ortografii w nowej redakcji, opracowanej przez Ukraińską Narodową Komisję ds. Ortografii.
2. Uznać za tracący moc punkt 1 rozporządzenia Gabinetu Ministrów Ukrainy z 8 czerwca 1992 r. nr 309 „Kwestia ukraińskiej ortografii” (Zbiór Praw Ukrainy, 1992 r., nr 6, art. 145).
3. Ministerstwom, innym centralnym organom władzy wykonawczej, Radzie Ministrów Autonomicznej Republiki Krym, obwodowym, kijowskiej i sewastopolskiej miejskim administracjom państwowym sprzyjać stosowaniu w nowej redakcji Ukraińskiej ortografii w administracji biurowej, oświacie, wydawnictwach, sferze telewizji i radiofonii, w innych dziedzinach życia społecznego”.
Gabinet Ministrów swoim postanowieniem wyraził zaufanie do kompetencji Narodowej Akademii Nauk i Ministerstwa Oświaty i Nauki — i jest to normalne podejście państwa do tak autorytatywnych instytucji. Ale…
Zaraz, 5 czerwca 2019 roku adwokat w imieniu uczennicy siódmej klasy składa pozew przeciwko tej decyzji Gabinetu Ministrów, żądając uchylenia ortografii. Czy uczennica siódmej klasy zdążyła przeczytać ortografię w nowej redakcji i czy w ogóle ją czytała? Ostateczny tekst ortografii opublikowano na oficjalnych stronach Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz Narodowej Akademii Nauk 3 czerwca 2019 roku. Zadziwiająca szybkość!
27 czerwca 2019 roku w środkach masowego przekazu pojawia się już komunikat: „Do sądu pozwano w sprawie nowej ukraińskiej ortografii. Dzisiaj odbyła się pierwsza rozprawa. Powódka – 12-letnia mieszkanka Chersonia. Pozwany – Gabinet Ministrów. Pokonały prawie 600 kilometrów. Z Chersonia do Kijowa rodzina Pirhasów przyjechała na pierwsze posiedzenie w sprawie zaskarżenia nowej ukraińskiej ortografii. Powódka – siódmoklasistka Julia – domaga się powrotu do poprzedniej redakcji”. Jej argument: „Uderzyło mnie to, że tak łatwo zmienili nasz wspaniały język na jakąś pośmiewisko, to wcale nie jest nowoczesne”. Na to, jak szczere były jej słowa, wskazuje taka informacja: „Prawda jest taka, że podczas wywiadu nie zawsze udaje jej się dobierać ukraińskie słowa”.
Poprzednia redakcja ortografii to nieco poprawiona ortografia z 1992 roku, którą wcześniej (redakcje z 1933, 1946, 1960 roku) konsekwentnie zbliżano do języka rosyjskiego i psuto.
Ortografia z 1992 roku, nawet bez tego, już wymagała rewizji. We wszystkim, czego używa się przez długi czas, gromadzą się błędy. A także wiedza o języku i jego prawidłowościach z czasem się udoskonala. Czy nie dlatego też Konstytucja Ukrainy wymaga, by prezydenta wybierać nie dłużej niż na dwie kadencje z rzędu, aby nie powtarzały się te same błędy?
Zatem w pisowni z 1992 roku, której przywrócenia domagała się uczennica siódmej klasy, obficie przeniesiono niedopatrzenia i przekręcenia poprzednich wydań. Już w pierwszym paragrafie czytamy: „W niektórych wyrazach w miejscu o przed akcentowanym stale a (я) w wymowie i piśmie mamy a: … kałacz, nietoperz, kaczan…” i tak dalej. Naprawdę zaś: kałacze, nietoperze, kaczany – akcent nie jest stały. W spisie wyrazów obcego pochodzenia słowo panno (dzieło malarskie lub rzeźbiarskie do zdobienia ścian lub sufitu) zostało zastąpione słowem panna. Dopełniaczowi liczby mnogiej rzeczownika rodzina przypisano zakończenie -ej, chociaż w formie rodzin w rzeczywistości jest zakończenie zerowe.
W sformułowaniu w § 30, punkt 3, od razu pojawiły się cztery nieścisłości: „Przez łącznik pisze się: a) przysłówki złożone, utworzone od przymiotników i zaimków za pomocą przyimka po i zakończenia -ому lub (-к)и: po-ojcowsku… po-ojcowsku…”. Po pierwsze, te przysłówki mają jedną podstawę, zatem nie są złożone, lecz proste; po drugie, po w nich jest przedrostkiem, a nie przyimkiem (to dawny przyimek); po trzecie, -ому jest sufiksem, a nie zakończeniem (to dawne zakończenie); po czwarte, podobne przysłówki kończą się nie tylko na -(к)и, ale też na -(ч)и (po-zajęczy) i -(ж)и (po-niedźwiedzi).
Albo takie położenie w przypisie 1 do § 55: „Niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego mają też zakończenie zerowe: … ojców (ojciec)…” Tak samo można twierdzić, że możliwe są formy ojców i ojc! Takiego w języku ukraińskim nie ma i nie może być!
Ciąg dalszy na str. 4
ANNA STOLIAROWA
ANTONINA CARUK
s. 4 · strona oryginału ↗
Zakończenie. Początek na str. 1. A oto w kwestii interpunkcji: (§ 118, punkt 3. „[W zdaniu prostym przecinek stawia się] między jednorodnymi członami zdania: … Choć żyjemy z garści, a jednak i dla nas jest miejsce w cerkwi… Poleciałabym do ciebie, lecz skrzydełek nie mam”. To przecież zdania złożone, a nie proste, jednorodnych członów nie ma tu nawet w pobliżu!). Takimi niedokładnościami, przeinaczeniami, a nawet błędami dosłownie obfitowała pisownia z 1992 roku. Niepokoiło to opinię naukową. 15 czerwca 1994 roku utworzono Narodową Komisję Ortograficzną, ale wypracowane przez nią rekomendacje nic nie dały. I oto wreszcie Gabinet Ministrów Ukrainy 17 czerwca 2015 roku przyjmuje uchwałę nr 416 „O zatwierdzeniu nowego składu Ukraińskiej narodowej komisji ds. pisowni”. Do komisji weszło pięciu akademików, 18 doktorów nauk. Wypracowany przez nich tekst pisowni ponad pół roku wisiał na stronach Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni. Kto chciał, mógł się zapoznać. Wnoszono propozycje. W cywilizowanych krajach pisownię kształtują nie tłumy, a językoznawcy, i to nie wszyscy — nawet z wysokimi tytułami. Pisownię układa się nie według dowolnych życzeń, a uwzględniając wewnętrzne prawa języka. Jakość pisowni to troska specjalistów-filologów, a nie siódmoklasistki, nie „ogółu” i nie sądów różnych instancji. Oto niedawno w jednym z szanowanych czasopism zamieszczono propozycję językoznawcy, by pisać przez dwa łączniki przysłówki typu „raz u raz” (kiedyś tak właśnie pisano). Ależ on, ten językoznawca, nie wziął pod uwagę, że tutaj ten sam rzeczownik stoi w różnych przypadkach — mianowniku i bierniku. Według jego logiki przez dwa łączniki trzeba by pisać także przysłówki „noga w nogę”, „ręka w rękę”. Ależ to nonsens. Układając pisownię, trzeba kierować się logiką, a nie własnym widzimisię. Nowy wariant pisowni jest jeszcze daleki od doskonałości. Tutaj zadziałało i oglądanie się na „wszechwiedzących” krytyków, i strach przed zbyt dużym naruszeniem jednoczących tradycji radzieckich. Ale te zmiany, które przestraszyły siódmoklasistkę, a raczej jej rodziców czy wujków, są całkowicie logiczne. Mamy teraz pisać „проєкт” (projekt), bo przecież „об’єкт” (obiekt), „суб’єкт” (subiekt), „траєкторія” (trajektoria). Będziemy pisać „пів яблука” (pół jabłka) (bez apostrofu czy twardego znaku), bo przecież „пів” oznacza połowę: „Пів дня вітер дув з півдня” (Pół dnia wiatr wiał z południa). Będziemy pisać „мариво” (miraż), tak jak „паливо” (paliwo), „вариво” (potrawa), „морозиво” (lody) — o jeden wyjątek mniej. Słowo „хабар” (łapówka) będziemy odmieniać tak, jak „календар” (kalendarz). Nie będziemy pisać zbędnej litery także w słowach „фоє” (foyer), „конвеєр” (taśmociąg) i podobnych. Wprowadzono pewien porządek w użyciu łącznika w wyrazach złożonych. Uporządkowano pisownię „и” oraz „і” we własnych nazwach obcego pochodzenia (ale, niestety, nie zracjonalizowano) itd. Czymże tutaj zniekształcono język? Najbardziej niektórych drażni to, że pisownia pozwala na równoległy zapis „Афіни” i „Атени” (Ateny), „міфи” i „міти” (mity), „алгорифм” i „алгоритм” (algorytm), „аудиторія” i „авдиторія” (audytorium), „пауза” i „павза” (pauza) — ależ teraz znormalizowały się nasze kontakty z Europą, więc trzeba brać pod uwagę także europejskie (ostatecznie, także nasze ukraińskie) tradycje. Dziwi reakcja na nowy wariant pisowni nie dwunastoletniej uczennicy. Uczniom — gdyby tak w ogóle skasować wszelkie zasady. Rodzice zaś wszystko robią na własny (czy własny?) koszt, jeszcze do tego drogiego adwokata opłacają — prestiżowo, widzicie, poprawiać akademików i doktorów nauk. Przecież kiedyś dojarki mogły rządzić państwem. Czy może tutaj jest jakiś inny interes? Dziwi zachowanie dorosłych ludzi w tej kwestii — w szczególności Okręgowego sądu administracyjnego Kijowa, który na żądanie siódmoklasistki, ni z tego ni z owego, 28 stycznia 2021 roku uchyla postanowienie Gabinetu Ministrów i przekreśla długotrwałą pracę Ukraińskiej narodowej komisji ds. pisowni: „Sąd uznał za bezprawne i nieobowiązujące postanowienie Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 437 z 22 maja 2019 roku „Kwestia ukraińskiej pisowni””. Podstawowe zadanie sądownictwa administracyjnego polega na sferze ochrony praw obywatela. Czym narusza nowa redakcja pisowni prawa uczennicy czy, w ogóle, kogokolwiek? Jeszcze wybrano odpowiednią datę — po 16 stycznia, kiedy zaczął się jeden z decydujących etapów utwierdzenia języka ukraińskiego jako państwowego. Cóż to za język, jeśli nie ma nawet pisowni? To ten sam sąd, który na żądanie odrażającego Portnowa niedawno zabronił wspominać znanych ukraińskich działaczy-pisarzy Ułasa Samczuka i Jurija Łypę oraz encyklopedystę Wołodymyra Kubijowycza, którzy mają niezaprzeczalne zasługi dla ukraińskiego społeczeństwa. Sąd przejmuje uprawnienia rządu i ignoruje potrzeby państwa oraz ukraińskiego społeczeństwa, a nawet szkodzi im. W jakim celu? Co do adwokata, to nie ma w tym nic dziwnego. Płacą mu — odrabia pieniądze. Złożył pozew niby w obronie praw uczennicy, a w trakcie przekwalifikował go w ogóle przeciwko normalnemu funkcjonowaniu języka ukraińskiego, złośliwie rozprawiając przy tym: „Pozew był skierowany na obronę języka ukraińskiego przed jego zniekształceniem na korzyść regionalnych dialektów”. Fałszywie, po faryzejsku powiedziane. Cała ta historia z ukraińską pisownią z 2019 roku bardzo przypomina Cyrkularz wałujewski z 1863 roku. Nawet w szczegółach. Iwan JUSZCZUK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
