Z głębokim smutkiem informujemy, że 29 stycznia przestało bić serce Dmytra Wasylowycza Pawłyczki, sławnego ukraińskiego poety, tłumacza, krytyka literackiego, publicysty, szestydziesiątnika, Bohatera Ukrainy, kawalera Orderu Jarosława Mądrego IV i V stopnia, Orderu „Za zasługi” III stopnia, Orderu Wolności, laureata Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki.
W tym dramatycznym dla Ukrainy czasie, gdy naszą ziemię ojczystą ogarnęły płomienie wojny rozpętanej przez Rosję, przerwało się życie wielkiego syna Ukrainy, potężnego męża stanu, wybitnego światła ukraińskiej kultury, Dmytra Pawłyczki. Jego śmierć to niepowetowana strata dla całego narodu ukraińskiego, strata, która na zawsze pozostawia głęboką i niegojącą się bliznę w duszy każdego Ukraińca. Osierocony został Kijów, osierocona została Ukraina, osierociliśmy wszyscy my…
Nasz naród utracił wybitnego Człowieka, któremu Bóg darował potężny talent poetycki i dar słowa, które również po śmierci Twórcy będzie żyć wiecznie w każdym ukraińskim sercu.
Dmytro Pawłyczko na zawsze wszedł do historii jako wielki pisarz, autor wielu znakomitych dzieł, a wśród nich pieśni „Dwa kolory”, śpiewanej przez miliony ludzi na wszystkich kontynentach. Dmytro Pawłyczko na zawsze wszedł do historii również jako wybitny mąż stanu, jeden z założycieli Ludowego Ruchu Ukrainy, deputowany ludowy Ukrainy pierwszej kadencji, jeden z autorów Deklaracji o state suwerenności Ukrainy.
Potężne słowo utalentowanego Poety i silnego Trybuna zawsze stało na straży Ukrainy, jej narodu, języka, historii, a trudne i pełne dramatyzmu życie Dmytra Pawłyczki stało się dla każdego z nas wzorem wysokiego autorytetu moralnego, odwagi, wytrwałości, szlachetności, nieugiętości, prawości i miłości. Ta śmierć to bolesna strata dla każdego z nas, bo w zaświaty odeszedł Człowiek, pełen niegasnącego światła i potężnej energii twórczej.
Dmytro Pawłyczko pozostawił po sobie ogromną spuściznę artystyczną, której niezłomna siła wzmocniła duchowe granice naszej Ojczyzny. Dziś nasza Matka-Ukraina owinięta jest czarną chustą żałoby za najgodniejszego ze swoich synów, a my wszyscy, naród ukraiński, chylimy czoła w żałobnej modlitwie za wybitnego naszego Nauczyciela i Twórcę.
Wyrażamy współczucie rodzinie i przyjaciołom zmarłego.
Narodowa Spółka Pisarzy Ukrainy Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Narodowe Muzeum Literatury Kongres Inteligencji Ukraińskiej Ukraińska Światowa Rada Koordynacyjna Towarzystwo Związków z Ukraińcami poza granicami Ukrainy «Ukraina-Świat» Międzynarodowy Fundusz Dobroczynny Pamięci Narodowej Ukrainy
W WIENIEC PAMIĘCI DMYTRA PAWLYCZKI
8–11
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro Wasylowycz Pawłyczko dołączył do niebiańskiego wojska krutian. Kiedy był równie młody jak oni, Mytro ze Stopczatowa wstąpił do UPA. Jednym z jego dobrych uczynków pod koniec życia były wielokrotne, nieustanne starania o nadanie tytułu Bohatera Ukrainy setniku Symczyczowi, który obecnie także znajduje się w gronie niebiańskich wojowników, obrońców Ukrainy różnych pokoleń. Przeżył 93 lata, a zaplanowano dojście do stulecia... I choć siwe oczy Pawłyczki, oczy Patriarchy, zdradzały ogrom przeżyć, spojrzenie pozostawało równie niestrudzone, zrozumiałe, uważne, celne – jak i Słowo. Kiedy Ukraina traci takiego człowieka, chce się wierzyć, że przemiany i powroty na pewno nastąpią. Podobnie jak Zwycięstwo, dla którego Dmytro Pawłyczko zrobił tak wiele. W poezjach były wizje: „Niesiecie mnie, bocianeczki, umarłego, do domu…”, „W Stopczatowie się urodziłem, a w Kijowie umarłem i zmartwychwstałem!” Dmytro Pawłyczko wraca do Stopczatowa. Rejon kosowski, obwód iwanofrankiwski. Pierwszego lutego pochowano go tam, gdzie się urodził, zgodnie z jego testamentem. Człowiek od swego rodu i narodu powrócił i spoczął w ziemi ojczystego kraju, gdzie po raz pierwszy zaczął poznawać świat i słowo. Dmytro Wasylowycz w swoim długim życiu nie tylko objechał cały świat, ale także ogarnął go słowem – przetłumaczył dzieła najlepszych poetów wielu krajów, zarówno klasyków, jak i współczesnych. Jego pracowitość była w stylu Franki. I w tej codziennej pracy nie brakowało mu uwagi i szacunku dla kolegów. Dmytro Pawłyczko był wieloletnim autorem „Słowa Proświty”, częstym gościem redakcji. Był krytyczny i ostry, był życzliwym doradcą, gorliwie jako honorowy przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. H. Szewczenki,
śledził, czy my, prosvitianie, zachowujemy i rozwijamy to, co zaczęli robić tumiwcy – członkowie Towarzystwa Języka Ukraińskiego, którym on kierował. Wiele jego nowych poematów i wierszy po raz pierwszy zostało wydrukowanych na łamach „Słowa Proświty”. Wiele wierszy przynosił do nas prosto z majdanów, prosto do numeru – i my je drukowaliśmy, bo to było gorące, pulsujące życie – nie tylko autora, lecz całego społeczeństwa danej chwili, zawsze jednak dzisiejszego dnia. Dmytro Pawlyczko jest poetą wszystkich pokoleń i takim pozostanie w swoich pieśniach, wspomnieniach, przekładach i wierszach. Trudno mówić o nim w czasie przeszłym. Jest z nami i z Ukrainą, dla której żył. Kiedy nadejdzie dzień Zwycięstwa i ludzie będą mieli siły, by zaśpiewać razem, ktoś z frontowców na pewno zacznie „Dwa kolory moje, dwa kolory”, a każdy z nas podchwyci: „Czerwone to miłość, a czarne to żal”. Ty, Dmytro Wasylowyczu, jesteś naszą prawdziwą miłością. A nasz żal za Tobą jest czarny...
Ljubow HOŁOTA, redaktor naczelna „Słowa Proświty”
MYKOŁA TYMOSZYK
12–13
PRENUMERATA 2023. Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach Ukrposhty za pomocą Listu informacyjnego nr 1 (wkładka nr 1) do dodatku do „Katalogu wydawnictw Ukrainy »Presa pocztą« na 2023 rok (I półrocze)” z dostawą: na 1 miesiąc – 28,39 hrn., na 3 miesiące – 80,17 hrn., na 6 miesięcy – 154,34 hrn. Gazetę można także zamówić na stronach Ukrposhty https://pered-plata.ukrposhta.ua/ oraz PP „Presa” http://presa.ua/
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor SKORYK Dziesięć dni, które minęły od szczytu Ramstein-8, całkowicie zmieniły światowy krajobraz geopolityczny. Świat stał się jakościowo inny. Przyszło zrozumienie, że: 1) zło, które prezentuje Moskiewskie imperium zła, jest absolutne, dlatego dogadanie się z nim „po dobroci” jest bezsensowną, daremną sprawą, a zatem zatrzymać je można jedynie siłą broni; 2) precedens „prawa” siły, który próbuje realizować Kreml, jest niszczycielski dla całego światowego porządku, a dlatego strategią odpowiedzialności świata demokracji powinna stać się mobilizacja wszystkich swoich sił po to, aby a) przynajmniej zatrzymać drapieżnika-agresora i zawrócić go do swojej budy, i b) najlepiej – potem udusić go w tej budzie, stopniowo, humanitarnie i delikatnie, zrobić to w taki sposób, aby zminimalizować możliwe kłopoty dla otoczenia wokół imperium zła i samej ludności imperium. Oczywiście, to tylko wstępne wnioski, które wyciągnął świat, i tak, nie mają one jeszcze pożądanych wyraźnych konturów, które wyżej zaznaczyłem. Ale na drodze do takiej wizji najnowszej geopolityki został teraz zrobiony ważny i szeroki krok – właśnie to jest głównym rezultatem, który utrwalił ostatni Ramstein. I 10 dni po nim – to zdumiewający rezultat trzystu trzydziestu poprzednich, kiedy ta potrawa, ugotowana przez heroiczny Naród Ukraiński na polach bitwy o swoją wolność, nabierała smaku. Do tych wniosków potrzebny był czas i fakty tej cynicznej antykonwencyjnej wojny barbarzyńców, zjednoczonych w szaloną Ordę, wojny przeciwko nowoczesności, przeciwko światu wolności i demokracji, wojny, którą terytorialnie prowadzi ona na Ukrainie w formie ludobójstwa, ale która w istocie jest wojną tej Ordy przeciwko całemu współczesnemu cywilizacyjnemu porządkowi prawnemu. Świat przez ostatnie trzy dziesięciolecia naiwnie wierzył i miał nadzieję, że mrok strasznych wojen minął na zawsze, i w ten sposób dał czas na dojście do siebie Moskiewskiemu imperium po jego częściowym upadku, dał mu możliwość napompowania swoich mięśni narkotycznymi węglowodorami, przekonwertowania swoich zysków z zasobów w odrodzenie swojej odwiecznej, ordyńskiej pychy, skierowania zdobytych zysków w produkcję broni i nienawiści. W ten sposób Moskwa w ciągu zaledwie 30 lat przeszła swoją prawidłowymi ścieżkę od imperialnego komunistycznego totalitaryzmu do swojej faszystowskiej teraźniejszości,
totalitaryzmu w formacie nazistowskim. Wolny świat potrzebował dziewięciu lat wojny hybrydowej Moskwy przeciwko Ukrainie, a zwłaszcza niemal roku pełnoskalowej fazy tej wojny, aby wreszcie zrozumieć, przynajmniej częściowo w tym czasie, że tego imperium nie da się inkorporować do współczesnego cywilizowanego świata; ta misja jest niewykonalna, to imperium jest nieprzerabialne w swojej istocie i w swojej odwiecznej państwowej genezie. Nie może ono być częścią współczesnego światowego organizmu, jest przerzutami z barbarzyńskiej przeszłości historii ludzkości. Leczenie przerzutów to nonsens, niedorzeczność. Przerzuty muszą zostać usunięte na zawsze, aby przetrwał cały światowy organizm, innej drogi do ratunku nie ma. Usunięte ostatecznie, ale ostrożnie, po mistrzowsku, chirurgicznie precyzyjnie, aby nie zaszkodzić żywym, zdrowym organom społeczno-państwowym światowego organizmu, zwłaszcza tym, ku którym przez wieki ciągnęły się te śmiercionośne przerzuty. I udzielić pomocy tym wycieńczonym państwom, dać im możliwość wyzdrowienia, nabrania zdrowej siły po walce z tymi usuniętymi kancerogennymi mackami, które dręczyły je przez wieki. Na jakościowo nowym, zwrotnym etapie uświadamiania sobie tych realiów odbywał się kolejny szczyt Ramstein, który potwierdził znacznie większą determinację i zwartość zachodniego świata w walce ze światowym złem. Szczególnie wyraźnie przejawiło się to w dniach następujących po szczycie. Lista tabu dotycząca dostaw tej czy innej broni dla Sił Zbrojnych Ukrainy gwałtownie się zmniejszyła. Faktycznie pod tabu pozostają na razie lotnictwo zachodnich wzorców oraz rakiety dalekiego zasięgu. Warto zauważyć, że te tabu to nie zachcianki „złych” polityków, ponieważ świat demokracji bierze pod uwagę przede wszystkim nastroje społeczne, opinię publiczną w swoich państwach; dopiero wtedy, gdy te nastroje i opinie są ukształtowane i mają zdecydowaną większość, kierownictwo polityczne daje „zielone światło” decyzji. Nad nastrojami społecznymi w zachodnim świecie wobec Ukrainy w ciągu ostatniego roku najwięcej popracowała właściwie sama wojna i jej relacjonowanie w mediach, a co najważniejsze – ten heroiczny opór, który stawia naród ukraiński ordyńskim barbarzyńcom, oraz ten udany przypadek wojny, który zyskały Siły Zbrojne Ukrainy w oczach zachodnich społeczeństw; otrzymały one od Zachodu prawo do zaufania i do potężnej pomocy. W tym kształtowaniu społecznego postrzegania i rozumienia Ukrainy na świecie nieprzeciętną rolę odegrali także nasi obywatele, miliony których zostały zmuszone do wyjazdu za granicę podczas wojny – kobiety wraz z dziećmi, osoby starsze itd. Zachód ma duże doświadczenie w przyjmowaniu migrantów, więc: Ukraińcy okazali się jednymi z najlepszych migrantów. Łatwo i zgodnie wpisali się w zachodnie, europejskie realia. Europa i świat zobaczyli Ukraińców, dowiedzieli się o nich. Wrażenia są przeważnie pozytywne. Kulturowa wspólnota europejska, dziedziczna pracowitość, wysoki poziom wykształcenia – wszystko to dobre wkłady w dyplomację ludową, która dodatkowo przyciągnęła zachodnią opinię publiczną na korzyść Ukrainy. Zmniejszyła się do minimum lista tabu, a w zamian lista i skala dostaw gwałtownie wzrosły. Jeśli wziąć pod uwagę to, ile na dzień dzisiejszy Zachód zainwestował pieniędzy w pomoc Ukrainie, to już teraz wychodzi kolosalna suma – około 120-130 mld dolarów wszechstronnej pomocy, zbrojnej, finansowej, materialnej itd. Dlatego drugą kwestią, którą szczególnie w tym czasie przejmuje się Zachód, jest kontrola swoich wydatków na pomoc Ukrainie. Wydatków ze swoich budżetów, które są napełniane przez podatników. To obowiązek i odpowiedzialność przed swoimi obywatelami, co jest imperatywem demokratycznego społeczeństwa – przejrzystość działań i rozliczalność. Dlatego teraz na Ukrainie zaczęła działać potężna grupa audytorska USA – państwa, które jest głównym darczyńcą i organizatorem pomocy Ukrainie wśród krajów Zachodu. O potrzebie takiej kontroli jako pierwsi zaczęli mówić Republikanie, którzy są obecnie w opozycji do Demokratów w USA. To normalne i jest zaletą ustroju demokratycznego, gdy poszukiwanie najlepszych rozwiązań określane jest nie przez monopolistyczne deklaracje, a konkurencyjnie, w wyniku walki partii wyznaczane są optymalne rozwiązania. Republikanie w USA nie są wielkimi sympatykami szerokiej pomocy Ukrainie, dlatego ich propozycja kontroli pomocy Ukrainie była przeważnie ruchem w walce partyjnej. Dlatego właśnie teraz, po wizycie Zełenskiego w USA w grudniu – dla przyzwoitości po pewnym czasie – Biały Dom podjął decyzję o wprowadzeniu stale działającego audytu udzielonej pomocy Ukrainie za pomocą potężnych instytucji specjalnych USA. Czas na taką twardą kontrolę nadszedł właśnie teraz, a nie wcześniej, ponieważ w pierwszych, najcięższych, najbardziej piekielnych miesiącach wojny głównym celem było za wszelką cenę uratować Ukrainę. Co więcej, w tamtym czasie niezwykle potrzebne było jak najszybsze ukształtowanie i zaangażowanie nastrojów społecznych w zachodnich społeczeństwach na korzyść Ukrainy. Taka praca intensywnie prowadzona była za pomocą agencji informacyjnych, licznych przekazów instytucji rządowych, analityków, liderów politycznych i społecznych nastrojów itd. I jedną z pilnych potrzeb w tamtym czasie była propaganda Ukrainy, która zapoznawała świat z naszym krajem, jego osiągnięciami i kształtowała opinię publiczną zbiorowego Zachodu co do konieczności maksymalnej pomocy narodowi ukraińskiemu w jego zwycięskiej walce z okupantami imperialistycznej Moskwy. Właśnie w tym celu, między innymi, przez zachodnich partnerów zostały zorganizowane wystąpienia Zełenskiego w parlamentach państw zachodnich.
wystąpieniach, w których nie tyle ważny był wygłoszony tekst, co znaki Ukrainy, symbolika narodu ukraińskiego, który w heroicznej walce obronił swoją Ojczyznę w czasie, gdy wszystkim wydawało się, że jest to niemożliwe, że opór wobec tej imperialnej machiny śmierci jest daremny. Właśnie temu heroizmowi narodu Ukrainy na stojąco biły brawo parlamenty państw zachodnich. I miało to wówczas pewien wkład w sprawę organizacji pomocy dla Ukrainy. Teraz, gdy śmiertelne niebezpieczeństwa pierwszych miesięcy wojny minęły, nadszedł czas systemowej pracy w organizacji prowadzenia wojny przeciwko Moskwie, w tym w zakresie kontroli udzielanej pomocy. Brak kontroli w warunkach wojennych jest niebezpiecznym marnotrawstwem, tym bardziej w warunkach korupcji, która jest dziedzictwem kilkusetletniego przebywania Ukrainy w sidłach Imperium Moskiewskiego. Korupcja, którą widzieli i widzą nasi partnerzy, i która stała się jeszcze bardziej zagrażająca dla Ukrainy teraz, gdy skorumpowani urzędnicy zaczęli dokonywać swoich transakcji, nawet nie przejmując się zbytnio wymyślnymi schematami, faktycznie chwaląc się swoją „umiejętnością życia”, cynicznie i bezczelnie. Właśnie dlatego nadszedł czas, kiedy USA mają prawo i obowiązek wraz z ukraińskim społeczeństwem powiedzieć – „stop korupcji!”. Warto przypomnieć, że działania korupcyjne, niepłacenie podatków w USA uznawane są za najcięższe przestępstwa, za które orzeka się najwyższe kary i za którymi prowadzi się najuważniejszą obserwację. Skazani za takie czyny przeciwko finansom USA zgodnie z ich prawem otrzymują ogromne, czasami nawet astronomiczne wyroki więzienia i są ścigani faktycznie bez przedawnienia i wszędzie, nie tylko na terytorium USA. Dlatego wprowadzenie potężnego audytu na poziomie wyższych instytucji rządowych USA jest silnie działającym środkiem, który nie daje szans na uniknięcie kary skorumpowanym urzędnikom, którzy postanowili ogrzać swoje lepkie ręce na pomocy dla Ukrainy ze strony USA. Oprócz audytu w kwestiach pomocy dla Ukrainy, instytucje zbiorowego Zachodu również wzmocniły uwagę i nacisk na kręgi władzy w celu stworzenia rozwiniętego systemu prawnego na Ukrainie, jako środka minimalizacji korupcji. Ukraina musi stać się członkiem UE i NATO – jest to już zrozumiałe dla większości na Zachodzie i na samej Ukrainie. Innej drogi nie ma. Bo tylko w ten sposób Ukraina zagwarantuje sobie prawo do wolnego życia i spokojnego nieba w przyszłości, i to samo dotyczy zbiorowego Zachodu – bez Ukrainy pokój i rozkwit w Europie nie są już możliwe, bo tracąc Ukrainę, Zachód straciłby swoje prawo do własnej przyszłości. Dlatego walka o wolną, demokratyczną Ukrainę jest walką całej Europy, całego świata demokracji o swoją przyszłość. Odnośnie bieżących wydarzeń na frontach wojny Dostawy broni i amunicji, zapowiedziane na posiedzeniu Ramstein-8 i po nim, nabiorą pełnej mocy wiosną, w kwietniu-maju, właśnie wtedy, gdy rozwiną się główne, decydujące wydarzenia na wszystkich frontach wojny, właśnie wtedy, gdy czołgi, jako główna broń ofensywna, zyskają możliwość niegrzęźnięcia w czarnoziemach Ukrainy, a będą efektywnie działać w operacjach ofensywnych Sił Zbrojnych Ukrainy. Ale do tego czasu musimy utrzymać fronty przed działaniami ofensywnymi agresora, który obecnie ze wszystkich sił próbuje posunąć się w głąb ukraińskich terytoriów. Dla skutecznej obrony, a w miarę możliwości także dla kontrofensywy Sił Zbrojnych Ukrainy, na Ukrainę w maksymalnie krótkim czasie dostarczana jest obecnie dodatkowa broń i amunicja. Właśnie dzisiaj stało się wiadomo, że USA wysłały na Ukrainę pierwszą partię ponad 60 Bradleyów. To potężne wzmocnienie potencjału Sił Zbrojnych Ukrainy w trudnym czasie, gdy wróg, pomimo ogromnych własnych strat, posuwa się w ofensywie na kierunku bachmuckim, próbuje kontratakować w rejonach Kreminnej, Swatowego, wznawia nacisk na kierunku kupiańskim, tworzy zagrożenia na Zaporożu i wzmacnia barbarzyńskie ostrzały wyzwolonej lewobrzeżnej Chersońszczyzny. Bradleye to silna pomoc, ale to tylko początek tych zakrojonych na szeroką skalę dostaw, które zaplanował Ramstein-8. W dalszej perspektywie pomoc zbrojna dla Ukrainy ze strony naszych partnerów nabiera charakteru systemowego. Całemu zbiorowemu Zachodowi staje się coraz bardziej zrozumiałe, że na pół gwizdka wojny z imperium zła nie da się wygrać, a tym, którzy dotąd próbowali stać z boku, „w białym płaszczu”, ta wojna również nie pozostawiła szans na pozostanie poza walką. Zło, które demonstruje Moskwa, faktycznie nie pozostawiło krajom demokracji szans na pozostanie „ponad bitwą”. Tradycyjnie „neutralne” Szwecja, Szwajcaria, wcześniej zdystansowana Norwegia i inne również zmuszone są stanąć w szeregu. Obecnie prowadzone są prace ukierunkowane na włączenie do tej walki Korei Południowej. A Holandia, która wcześniej była, delikatnie mówiąc, sceptyczna w stosunku do Ukrainy, dzisiaj stała się niemal największym promotorem pomocy dla Ukrainy. Oni jako pierwsi ogłosili swój zamiar dostarczenia samolotów F-16 Ukrainie, tym samym inicjując upadek kolejnego tabu w dostawach wzorów zachodniej broni – lotnictwa. Krąg przyjaciół i partnerów Ukrainy staje się za każdym razem szerszy i bardziej przyjazny. Jesteśmy na właściwej drodze, razem ze swoimi partnerami – do Zwycięstwa Ukrainy o swoją wolność, zwycięstwa świata wolności przeciwko siłom zła. Wszystkie uprzedzenia i tabu dotyczące Ukrainy, które panowały na świecie wcześniej, zburzyliśmy swoim niezłomnym charakterem, swoją mężną walką z imperium zła. A zatem pomoc będzie nadal płynąć, bez tabu i bez wątpliwości. Będą też śmigłowce uderzeniowe, będą samoloty myśliwskie, będzie amunicja dalekiego zasięgu. Na wszystko przyjdzie czas. Więcej zaufania i partnerstwa. Będzie dalekosiężna pomoc dla Ukrainy. Zwyciężymy razem, bo jesteśmy tego warci! Sława Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…lekceważąc przynależność, niszczył ukraiński język, kulturę, historię, wyśmiewał nasze wartości, a ogólnie – ukraińską państwowość. Dziś, za pośrednictwem środków masowego przekazu, w tym przez jedyny telewizyjny maraton, przebijają się jawnie kolaboracyjne inicjatywy: ponownie zepchnąć na dalszy plan kwestie ukraińskiej historii i języka, co jawnie toleruje się przy narracjach Kremla. Mam pytanie: o co walczymy, za co giną nasi żołnierze? I składam propozycję: pilnie uregulować skandal, który potępia całe świadome ukraińskie społeczeństwo, i przywrócić historię Ukrainy oraz literaturę ukraińską do ZNO. Uważam, że nadszedł czas na stworzenie zaktualizowanych podręczników historii i kultury Ukrainy, bo, niestety, dotąd historię rewidowała Rosja za pośrednictwem swoich kolaborantów we władzach naszego kraju. Bądźmy czujni, aby nie dopuścić nikczemnych do antyukraińskich inicjatyw, bo z nami Bóg i Ukraina! Chwała Ukrainie!
Mykoła HOŁOMSZA
Tłumaczenie maszynowe
Bukowińscy prosvitianie wyrażają zaniepokojenie z powodu wykreślenia historii Ukrainy i literatury ukraińskiej z wykazu zagadnień na egzamin ZNO. Takie stanowisko właściwego ministerstwa wydaje nam się nie do przyjęcia i wrogie wobec ukraińskiej państwowości. Domagamy się przywrócenia wykazu zagadnień programowych z tych przedmiotów i niepowoływania się w tej sprawie na argumenty dotyczące stanu wojennego. Brak wiedzy i obojętność wobec własnej historii i kultury są bowiem również elementem wojny przeciwko Ukrainie.
Wira KYTAJHORODSKA
Tłumaczenie maszynowe
Spróbujemy rozstrzygnąć pytanie, które pojawiło się po moim materiale o piosence „Батько наш Онуфрій”. I zrobimy to na poziomie analizy DNA. Bo tylko taka analiza jest uznawana na świecie i stanowi konkretną odpowiedź, która rozwiewa wątpliwości.
Wasyl KUZAN
Ale najpierw odpowiem na inne pytanie. Czytelniczka pyta: czy urodziłem się w Związku Radzieckim, czy gdzie indziej? Urodziłem się na Ukrainie, która w tamtym czasie była pod moskiewsko-komunistyczną okupacją. Tak, byłem pionierem i komsomolcem, śpiewałem w szkolnym chórze. Ale czy ja, czy ktokolwiek z moich rówieśników, czy ta czytelniczka, która pyta, mieliśmy wybór? Czy ktokolwiek z nas mógł nie być pionierem w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych, osiemdziesiątych? Nie. Nie mieliśmy żadnych szans, by być inni, bo okupanci każdą inność albo rozstrzeliwali, albo wtrącali za kraty, albo wysyłali do syberyjskich obozów koncentracyjnych. Wszystkich innych „wychowywano” w duchu komunizmu. Również za pomocą śpiewu chóralnego. Wszyscy, w tym także duchowni w średnim i starszym wieku, śpiewaliśmy chwałę Leninowi, partii komunistycznej i jej zakładnikom-sługom. Tak, przez długi czas byłem zombie. Aż do 1986 roku myślałem stereotypami, którymi nafaszerowali mnie słudzy i pachołkowie imperium zła. Tak, kochałem rosyjską literaturę i rosyjskie piosenki. Niektóre z nich uwielbiałem. Bo, znowu, ja, tak jak wszyscy inni, nie miałem wyboru. Ukraińskiej piosenki, z rzadkimi wyjątkami, nie puszczano w eter. A jeśli pojawiał się ktoś jaskrawo ukraiński, jak Wołodymyr Iwasiuk, to po prostu go zabijano. W głowach pokornej masy „narodu radzieckiego” we wszystkich republikach kształtowano poczucie niższości i osiągano w tym znaczne sukcesy. Większość z nas była przekonana, że dobrych współczesnych ukraińskich piosenek po prostu nie ma. A wszystko, co najlepsze na estradzie, jest moskiewskie. Chociaż zdecydowana większość tak zwanych „rosyjskich” wykonawców pochodziła z Ukrainy. Czyli byli przystosowancami, kolaborantami, śpiewakami-niewolnikami okupantów. Ale to już temat innej rozmowy. Niektóre „rosyjskie” piosenki lubiłem tak bardzo, że wykonywałem je z gitarą. Jak romans w wykonaniu Aleksandra Malinina „Porucznik Galicyn”. Wielu moich przyjaciół także teraz słuchałoby tego piosenkarza. A ja już nigdy nie będę. Bo, jak się okazało, ten romans jest ukradziony. Do oryginalnej ukraińskiej piosenki Mykoły Matoły „Druhu Kowalu” napisano nowe słowa w obcym języku i wydano to dzieło za swoje. Kiedy się o tym dowiedziałem, nie mogłem jeszcze twierdzić, że mamy sąsiada-złodzieja w skali granic Moskowii. Ale, jak się okazało, dziesiątki naszych popularnych piosenek wróg najpierw przemilczał i nie wypuszczał na scenę i ekrany, a potem przerabiał i przywłaszczał. Oto podpowiedź: „Powstań, powstań, narodzie mój” – „Wstawaj, kraju ogromny”; „W jesiennym ogrodzie białe astry” – „Ktoś tam z górki zszedł”; „Ech, jabłuszko!” – „Ech, jabłuszko!”; „Mrozie, mrozie, nie chłodź mnie” – „Mrozie, mrozie, nie mroź mnie”; „Słyszysz, mój druhu, sławny młodzieńcze” – „Śmiało w bój pójdziemy za władzę sowietów”; „Pożegnał się strzelec” – „Tam w dali, za rzeką…”. W niektórych piosenkach złodzieje nawet nie zmieniali tekstu – po prostu zamiast ukraińskich słów wstawiali swoje i zmieniali nazwisko „autora”. Przywłaszczanie cudzej pracy intelektualnej naród ordyński wziął sobie za nawyk. Nie będę tu mówić o nauce, wynalazkach, badaniach kosmicznych… Powiem tylko o kinie. To najważniejsza ze sztuk, która daje nieograniczone możliwości propagandy! Tak mówił ktoś z ideologów reżimów okupacyjnych. A na tworzenie „arcydzieł” ideologii podporządkowania narodów przeznaczano miliardy rubli. Niektóre sowieckie filmy zrobiono tak mistrzowsko, że je uwielbialiśmy, a niektórzy do dziś tęsknią za nimi z nostalgią. Jak film Gajdaja „Kaukaska branka”. Błyskotliwe postacie, niezrównani aktorzy, znakomite wykonanie, doskonała reżyseria, żywy humor – oto cechy, które przychodzą na myśl, gdy wspomina się o Jurija
Nikulina i kompanię. Ale, jak się okazało, ta komedia Leonida Hajdaja, która weszła na ekrany w 1967 roku, została niemal w całości skopiowana z francuskiego filmu „Le triporteur”, który widzowie poza granicami imperium zła mogli oglądać już od 1957 roku. Tytułowany sowiecki reżyser-złodziej splagiatował nawet efekty specjalne: dźwiękowe osobliwości, przyspieszone i odwrotne ujęcia, loty i upadki, grymasy, gestykulację... Namioty, pościg, szpital, tańce, posiedzenia przy stole z Szurikiem, a także sam wizerunek Szurika, inne postacie głównych bohaterów...
Wróćmy zatem do piosenki o Onufrym. Jej „twórcy” poszli drogą narodu-terrorysty, narodu-okupanta, narodu-złodzieja i splagiatowali (przywłaszczyli, ukradli) ludową pieśń powstańczą, przerabiając ją i dostosowując do swojego światopoglądu część tekstu. Melodię i sposób wykonania skopiowali przy tym w całości, zapominając o jednym z Bożych przykazań. To pierwsze. Za coś takiego w świecie sądzi się, a nie tylko pisze w mediach społecznościowych.
Drugie. I to także będzie odpowiedzią na jedno z pytań: dlaczego o Banderze można śpiewać, a o Onufrym nie? Stepan Bandera jest kanonizowanym Bohaterem narodu ukraińskiego. Jest oficjalnie Bohaterem Ukrainy, a także bohaterem ludowym, o którym układa się pieśni i legendy, o którym pisze się książki, którego próbują naśladować młodzi patrioci, którego dzieła się studiuje i na jego przykładzie hartuje się siłę woli przyszłych naszych obrońców. Stepan Bandera, ukraiński działacz polityczny, teoretyk i ideolog ukraińskiego ruchu narodowego XX wieku, przewodniczący Prowodu OUN, wraz z Jarosławem Stećką był autorem Aktu odnowienia Państwa Ukraińskiego 30 czerwca 1941 roku. W lipcu 1941 roku naziści umieścili Banderę w areszcie domowym, a następnie wysłali do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Zwolniono go we wrześniu 1944 roku i zaproponowano mu udział w kierowaniu antysowieckim ruchem zbrojnym na tyłach Armii Czerwonej, jednak Bandera nie zgodził się na współpracę z hitlerowcami. Zginął 15 października 1959 roku z ręki agenta KGB Bohdana Staszyńskiego. To powszechnie znane fakty, które okupacyjne sowieckie władze przez wiele lat przekręcały i starały się w ogóle wymazać je z naszej pamięci lub uczynić z narodowego bohatera faszystę, nazistę i bandytę...
Ale okupantom nie udało się tego zrobić. Pieśń „Batko nasz Bandera” jest bojowym hymnem ukraińskich nacjonalistów. Prowadzi do walki o wolność Ukrainy przeciwko wrogom-najeźdźcom, którzy na swojej drodze niszczą wszystko i zabijają wszystkich, niezależnie od tego, czy jesteś prawosławny, czy nie. Ławrę Świętogórską Patriarchatu Moskiewskiego w obwodzie donieckim również zbombardowali. Zniszczyli wiele cerkwi, a wielu duchownych zmusili do tego, by stawali się naprowadzającymi lub przechowywali w swoich świątyniach i klasztorach broń. A parafianie moskiewskich cerkwi na Ukrainie nadal modlą się za wrogów, „którzy nie wiedzą, co czynią”. Rzekomo nie wiedzą.
Onufry jest jeszcze żywy i nie został kanonizowany ani przez lud, ani przez Cerkiew; zasiada na tronie z wyrzeźbionym na nim herbem, który jest symbolem moskiewskiego samodierżawia – dwugłowym orłem. Dlatego uważam za cynizm najwyższej próby przerabianie ukraińskiej pieśni bojowej na odę-wysławianie zwierzchnika Cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego. Nota bene pisanie od na cześć carów-bałwanów to także tradycja kraju-wroga.
Pokój wam, drodzy bracia i siostry. Nie upodabniajcie się do złodziei i nie brońcie ich. Nie módlcie się za wrogów, bo oni wiedzą, co czynią. Módlcie się za Siły Zbrojne i za jedność Ukrainy. I pamiętajcie, że prawda, jakkolwiek gorzka by nie była, nie może stać się przyczyną niezgody. Ma ona inną funkcję – oświecać i jednoczyć.
Tłumaczenie maszynowe
Uważam, że większego absurdu, niż wykreślenie z egzaminów wstępnych języka ukraińskiej literatury i historii Ukrainy, nie sposób wymyślić. Niedawno na ogólnoukraińskim okrągłym stole przedstawiciele Kongresu Inteligencji Ukraińskiej, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, działacze kultury, nauki i innych organizacji społecznych potępili tę inicjatywę ministra edukacji i nauki. Domagamy się pilnego naprawienia sytuacji, przywrócenia do obowiązkowych egzaminów wstępnych tych dwóch niezwykle ważnych przedmiotów – literatury ukraińskiej i historii Ukrainy – i takiego rozstrzygnięcia tego wysokiego zgromadzenia. Dziś Siły Zbrojne Ukrainy, cały naród walczą z agresją Rosji, która od samego początku odrodzenia ukraińskiej nieza-
Tłumaczenie maszynowe
Ostatnimi tygodniami czytam wiadomości, które sprawiają, że raz po raz rozczarowuję się decyzjami ukraińskiej władzy wykonawczej. Na przykład zniesienie historii Ukrainy jako przedmiotu obowiązkowego przy zdawaniu ZNO. Szczerze mówiąc, ta wiadomość wytrąciła mnie z równowagi, a to bardzo przykre, kiedy jest się na froncie od roku i sześciu miesięcy. Jeśli historia Ukrainy jest dla kandydatów na studia przedmiotem nieobowiązkowym, to znaczy, że i znajomość historii Ukrainy nie jest obowiązkowa. Znajomość historii tego, za co ukraińscy żołnierze codziennie ryzykują, odnoszą rany, giną, nie jest obowiązkowa. A ta decyzja Ministerstwa Edukacji, podjęta w jedenastym miesiącu pełnowymiarowej rosyjskiej ludobójczej wojny przeciwko Ukrainie, to już nie tylko niekompetencja. To sabotaż i praca na rzecz wroga. Właśnie tak jest, zwłaszcza w czasie wojny. Uczniowie będą odtąd traktować historię Ukrainy jak jakiś bezwartościowy śmieć, który można ignorować, nie uczyć się go, bo państwo nie szanuje swojej historii i pokazuje to nawet w czasie zagrożenia własnego istnienia. Z smutkiem wspominam swoje 200 punktów z historii Ukrainy, kiedy w 2012 roku wstępowałam do Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Czuję się przegrana w tej wojnie, razem z tym moim ulubionym przedmiotem szkolnym. Czytałam argumentację UCOJO i są to śmieszne argumenty ludzi, którzy nie wyciągnęli wniosków z tego, co już od roku dzieje się w ich państwie. Którzy są daleko od wojny i od wartości, leżących u podstaw przetrwania Ukrainy jako państwa. Pewnie powinnam zwrócić się do deputowanych i kierownictwa państwa, by rozporządzeniem przywrócili ZNO z historii jako obowiązkowe i zwolnili wszystkich, którzy przyczynili się do podjęcia decyzji o jego zniesieniu, w tym czasie. Pewnie warto byłoby zwrócić się do dziennikarzy i społeczeństwa obywatelskiego, by napisali artykuły i zorganizowali protesty przeciwko tej decyzji. Wreszcie poprosić Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy, by było godne swojej armii i przywróciło szacunek do przedmiotu historia Ukrainy dla następnych pokoleń. Zapomnieliście chyba, że to właśnie na tej lekcji będzie się opowiadać uczniom o poległych i żyjących bohaterach SZU w rosyjskiej ludobójczej wojnie 2014–202..? Wśród tych uczniów będzie wielu dzieci, których tatowie i mamy zginęli za wolność Ukrainy. Ale swoją decyzją o zniesieniu ZNO z historii Ukrainy jako obowiązkowego sprawiliście, że ta wiedza nie jest warta funta kłaków. Powinnam, ale wiem, że większości z was po prostu jest wszystko jedno. Wy nie ryzykujecie własnym ciałem za prawo następnych pokoleń do znajomości historii Ukrainy i do obowiązkowego wykazywania tej wiedzy przy wstępie na uczelnię. Wiedzcie tylko: pogardzam wami wszystkimi, którzy przyczyniliście się do podjęcia tej decyzji. Sprawdzę w wyszukiwarce i zapamiętam wasze nazwiska. Szkarlecie, dawny ryhiwski ministrze oświaty, ty przede wszystkim. I wszystkich tych, którzy zamilkli i przemilczeli ten kolejny prorosyjski sabotaż. Coraz bardziej tracę ochotę, by wracać stąd do spokojnego życia. Prościej jest zakończyć swoją drogę na wojnie i nie patrzeć na wstyd, który czeka mnie po powrocie. Świat matematycznego konsumpcjonizmu i brak szacunku dla historii Ukrainy. I oto pojawiły się u mnie analogie z tym, że jesteśmy „straconym pokoleniem”, jak u Remarque’a. Oddaliśmy swoje zdrowie i życie za to, by inni nie musieli się zmieniać i dalej żyli w bezwładzie i bezpamięci. Bez honoru. Choć ogólnie nie zamierzam tracić wiary.
Jaryna CZORNOHUZ
Tłumaczenie maszynowe
Kruty! 105! Historia zwycięstwa, która zrodziła przyszłe bohaterstwo. Temat niedawno przeprowadzonej ogólnoukraińskiej konferencji, zorganizowanej przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Taki jest wiek tych znaczących, emblematycznych Krut, o których najpierw zaczęto mówić na Ukrainie, a później – daleko poza jej granicami. Heorhij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy
W tym czasie zmieniały się epoki, reżimy polityczne, ustroje państwowe, ideologie. Ukraina w różnych wcieleniach przechodziła w większości tragiczne drogi swojego rozwoju – od utraconej państwowości, wielkich głodów, ludobójstwa, wojen, czarnobylskich popiołów do odrodzenia swojego Państwa. I znowu (który to już raz!) – do niespotykanej w swoim okrucieństwie obecnej wojny moskwina (wiecznego wroga!) przeciwko ukraińskości w jej pełnym wymiarze – od spalonej ziemi, „kulturowego” kanibalizmu do masowego dziecio-ludobójstwa. Przez cały ten różnorodny, ponad stuletni okres, utkany marzeniami, bólami, zwycięstwami i skrzywdzonymi losami ludowymi, Kruty jako symbol, ideał i społeczno-etyczny drogowskaz nieustannie żyły w organizmie narodowym, w ukraińskiej duszy. Choć byłoby błędnie myśleć, że wartość „zrywu pod Krutami” zawsze, przez wszystkich, a zwłaszcza na szczeblu oficjalnym, była pamiętana i szanowana. Przecież, zaczynając od bandy leninowsko-trockich i murawiowów, a kończąc na swoich rodzimych władczych „Ukraińcach”, putinistach, tabacznikach i opozycyjnych murajewach, wobec „Krut” czy „mazepińsko-banderowskich” wydarzeń i bohaterów dominowała jedna zasada – zniszczyć i zapomnieć. I cała ta ukrainofobiczna plaga opierała się na żyznym dla siebie gruncie w znacznej mierze wykorzenionego, zdenacjonalizowanego, zrusyfikowanego, lumpenproletaryzowanego ukraiństwa, a także przybłędów, których zawsze było pod dostatkiem na ukraińskiej ziemi. Tacy próbowali zachować podobny stan uległości, mając nadzieję, że to środowisko nie zrodzi ani „nowych Krut”, ani „upowców”, ani „cyborgów”. Dlatego też na wszelkie sposoby tępili tych, którzy nieśli światło prawdy, wolności i sprawiedliwości temu narodowi. Tak postrzegał ten świat na długo przed dniem legendarnych Krut, które stały się symbolem ofiarności i niezłomności młodego ukraińskiego pokolenia, Borys Hrinczenko. W wierszu „Do narodu” napisze: Nie! Od dawna, kto światło w rękach swoich miał, – Nie szedł on do ciebie świecić, I ten tylko w chatę do ciebie wstępował, Co zazdrośnie na pracę twoją się łakomił I umiał cię tylko gnębić. I oto w tym bezbrzeżnym środowisku, gdzie i „szkoły rodzimej nie ma, bo u nas moskiewskie więzienie”, wybucha protuberancją na początku narodowo-wyzwoleńczych zmagań fenomen heroizmu Krut. Z czego i dzięki czemu zapłonął ukraiński gen wolności, walki, heroizmu, skierowany przeciwko moskwicinowi, dusigroszowi narodowej wolności? Badając zapomniane, nieprzebadane, sprzeczne strony bohaterów spod Krut, coraz częściej dotykamy treści światopoglądowej przyczynowości tego unikalnego zjawiska ukraińskiej historii. Przecież ówczesny rezonans tej militarnej epopei, jej istotny wpływ na przebieg wydarzeń politycznych, a nawet międzynarodowych, uczyniły wydarzenie pod Krutami społecznie znaczącym (jako godny przykład do naśladowania) dla przyszłych pokoleń Ukraińców. Rzeczywiście, właśnie młodzież wtedy bez zastrzeżeń i bez strachu przystąpiła do walki ze swoim tradycyjnym wrogiem, zatrzymując ceną własnego życia na kilka dni natarcie na Kijów; po drugie, umożliwiła zawarcie traktatu brzeskiego z państwami Czzwórprzymierza (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja, Bułgaria); po trzecie, jej wyczyn przyczynił się do uznania niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej, uzyskując pewną pomoc wojskową do odparcia rosyjskiej agresji. Warto zaznaczyć, że wtedy został odnotowany nawet podpis bolszewika Trockiego, którym Rosja zobowiązywała się uznawać zawarty pokój między Czzwórprzymierzem a URL oraz oczyścić niezwłocznie ukraińskie terytorium z rosyjskich wojsk, nie prowadząc agitacji przeciwko URL. Jednak to ostatnie przesłanie „bolszewickiej dyplomacji” przytoczono tylko po to, by przypomnieć słowa Bismarcka o tym, że żaden traktat z Rosją nie jest wart nawet papieru, na którym został podpisany. Bezsprzecznym jest również to, że bojownicy Kijowskiej Wojskowej Szkoły Junackiej, studenckiego kurenia Strzelców Siczowych, oddziału Wolnego Kozactwa w wyniku zaciętego pojedynku stworzyli to, co stało się prawdziwym zwycięstwem, które współcześni przez wiele dziesięcioleci nazywają „walką o przyszłość Ukrainy”. Kruty stały się świętym sztandarem dla bojowników o wolność Ukrainy. Wspomnijmy chociażby specjalny rozkaz Dowództwa Rewolucyjnej OUN, wydany w styczniu 1946 roku dla wszystkich wojsk, oddziałów bojowych i organizacji, które walczyły przeciwko rosyjskiemu totalitaryzmowi: „Rycerze Krut – to nasi poprzednicy i nasi wychowawcy! Nieśmiertelna, bohaterska legenda Krut – to nasz testament i źródło siły naszej rewolucji!” Najwyraźniej siłą zrywu pod Krutami żyli i walczyli wielu ukraińskich patriotów w szeregach powstańców, w stalinowskich łagrach, jak i Ołeksa Hirnyk z Kałusza, który 21 stycznia 1978 roku spalił się na Tarasowej Górze w Kaniowie na znak protestu przeciwko rusyfikacji. I kiedy w marcu 2022 roku niedaleko Krut ukraińscy żołnierze znów przywitali ogniem nowych murawiowów – moskiewskich przybłędów, morderców i gwałcicieli, którzy wdarli się, by zagarnąć naszą ziemię i zniszczyć państwo, to dokonanym faktem stała się prawda, że heroizm, tradycja honoru i odwagi w obronie Ukrainy żyje wiecznie. Bo źródła, początki tego epickiego działania znajdują się w naszej głębokiej historii, w duchotwórstwie ukraińskiej duszy, wyhodowanej i wzbogaconej niezgłębioną siłą narodowych Wojowników i Budzicieli Ducha. Bez wątpienia w tym Panteonie, który nieustannie promieniuje światłem prawdy, ogniem siły i ukraińskiej sławy, przede wszystkim nasze dążenia zwrócone są do Tarasa Szewczenki, do jego ideałów odczuwania świata, budowania świata. Są one widocznie i niewidocznie obecne w tym świętym zmaganiu cząstki ukraińskiej młodzieży, która dobrowolnie weszła na drogę bezkompromisowego oporu przeklętemu moskwicinowi, który przyszedł (według słów Murawiowa) brutalnie ścierać w proch wszystkich i wszystko, kto uznawał się za Ukraińca. Bo nie Ukraińska Centralna Rada, nie ugodowa postawa większości ukraińskich partii, zawszonych socjalizmem, autonomizmem, federalizmem i moskalofilstwem, nie jej przywódcy, zaczynając od Hruszewskiego i Wynnyczenki, inspirowali młodzież do czynu, który już wkrótce stanie się wyczynem, narodową legendą, i po ponad dwustuletniej przerwie (mazepińskiej Połtawie) znów będzie pobudzał gorące serca do wywalczenia ukraińskiej wolności. Przecież właśnie takie wysoce etyczne i patriotyczne czyny nie pozwalają umrzeć narodowemu duchowi, popaść w narodową niepamięć, a rodzą symbole wielkiej miłości do Ukrainy i wiecznej nienawiści do wrogiej siły. W 1918 roku w „Sijaczu” (Czerkasy) pojawił się artykuł D. Doncowa „Mazepa i mazepinstwo”, w którym on, analizując takie zjawiska i ludzi, twierdził, że należą oni do tych, „którzy rzucili w polityczny świat ideę, nieśmiertelną i wieczną, która wstrząsała samymi podstawami światowego porządku, budząc zdziwienie i zachwyt u jednych, paroksyzm wściekłości u drugich”. Do takich należeli Iwan Mazepa, Bohaterowie Krut, którzy walczyli za Ukrainę z taką wiarą i odwagą, by ta wysoka idea nigdy nie umierała wraz z wojownikami, którzy stanęli do walki z wrogami. Ta niepoznana wrażliwość szczytowego ducha wolności, zrodzona naszą historią i wyhodowana wolnościolubnością ukraińskiego narodu w obrazie jej najlepszych przedstawicieli, jest tą świętą przyczynowością wszechzwycięskiego triumfu heroizmu spod Krut. Najwyraźniej tej natchnionej siły nie można było nabrać u Drahomanowa, Kostomarowa czy Wynnyczenki, a jedynie u Szewczenki. Bo jeśli bezstronnie robić przekrój ówczesnych wydarzeń (1917 – początku 1918 r.), wniknąć w istotę deklaracji, uniwersałów, głoszonych haseł i działań (lub bezczynności) czołowych ludzi „Centralnej Rady”, to wyjaśnia się prawdziwość walk pod Krutami, które Jewhen Małaniuk nazwał „Narodzinami nowego Ukraińca”. Było to jedno z najbardziej znaczących dla Narodu i jego przyszłego rozwoju Zwycięstw okresu narodowo-wyzwoleńczych zmagań 1917–1921 lat. Wielkie, heroiczne, ofiarne, opętane wiernością Ukrainie. W tej legendarnej stronie Krut genetycznie mieści się ta swoistość narodowego marzenia, czynu i woli, która spowodowała „formowanie nowożytnego ukraińskiego człowieka już w narodowym stylu sfery wojskowej”. Przecież nie tylko narodowym oświeceniem, tym bardziej ideami autonomizmu, trzeba tworzyć Naród i Państwo, a bronią, militarnie. Tak, jak to brzmi w słowach powstańczej pieśni: „My pójdziemy naprzód – i zdobędziemy wolność…” I właśnie ta narodowa militarność została rozbudzona przez Bohaterów Krut. Stała się ona żywiołowym przejawem nieco „uśpionej przez Petersburg” kozackiej wolności, ale w żadnym wypadku nie zorganizowanej woli przywódców Rady. Nie dzięki, a wbrew… Bo dla wielu z nich „moskiewskie janczarstwo” przestało być chorobą, a uważane było za styl życia, który zwano wegetacją. Ponieważ znacznie bardziej komfortowo i bezpieczniej jest być w polityce i u władzy bez ideałów Mazepy i Orlika, najlepszych przedstawicieli Kozackiej Ukrainy, poza ideologią tworzenia życia i walki Tarasa Szewczenki. Natomiast w odpowiedzialnym okresie życia i śmierci Ukraińskiego narodu bardziej smakowała im pozycja zmoskwiczonego ukraiństwa, wykształconego i lojalnego wobec własnego jarzma. Ukraińscy esdecy, esefy, eserzy, kadeci i narodnicy jeśli i lubili coś z narodowego, to badać i wydawać romantyczne wątki historyczne, kochać się w folklorze i etnografii, zbierać i skupować starożytności, odzież i malownicze koszule. Tak się stało, że właśnie ten typ ludzi w najbardziej krytycznym czasie, kiedy leniny, trockie z ówczesnymi „zeko-wagnerowcami” Murawiowa snuli ludobójcze plany dla Ukrainy, nasz „przewodnik” kontynuował myślenie kategoriami „demokratycznego” moskiewskiego patriotyzmu, „braterskiego” sojuszu z „dobrymi ruskimi”, biorąc do rąk nie prawdziwą kozacką szablę, a jedynie ugodową antynaturalną ideę, którą „wyprowadzali na spacer” na początku ukraińskiego odrodzenia. Ów zwrot wybitnego (lecz nie w tym) H. Kwitki-Osnowjanenki, że „Car – ojciec, a Ukraina – matka”, wykrwawiał, rozbrajał, odurzał ówczesny „pierwszy szereg” ukraińskiej rewolucji, zakładając odurzenie gorliwości w duszach przyszłych pokoleń. Przypomina się wydarzenie na obchodach pięciolecia (1996) naszej odnowionej Niepodległości w pałacu „Ukraina”, kiedy „przez kogoś” zaproszony bogobójczy Kobzon znów zaskomlał na scenie tę obłudną ideę, „śpiewając” o matce Ukrainie i matuszce Rosji. Najbardziej zgubnym czynnikiem dla ukraińskiej sprawy jest to, że „elita” tamtych czasów nie była zdolna działać jako przewodnik wskrzeszonego narodu, bo, jak pisał Małaniuk, masa narodowa w ciągu tego okresu pozostawała bez przewodnictwa, wodząc go za sobą. I jedynym tego wyjaśnieniem jest to, że nie chcieli posługiwać się słowem i duchem Szewczenki, siłą jego nienawiści do „nowego Perejasławia”, jego wezwaniem-ostrzeżeniem – nie być synami „ojczyzny cudzej”, jego drogowskazem wolności – „kajdany porwijcie!”. Szewczenko, dobrze uświadamiając sobie korzyść dla Ukrainy z „małych czynów”, wyprzedzając o stulecia wszystkich, przemówił do narodu językiem wolności, jako Wojownik, jako Buntownik przeciwko zmoskwiczeniu ukraińskiego bytu. I każdy (nawet bliscy przyjaciele), kto próbował ukraińską wolność zamienić na różnoformatowe sojusze, autonomiczno-federalistyczne kulturalnictwo, stawał się dla niego przeciwnikiem. Takie coś wydarzyło się w relacjach z Kostomarowem, współzałożycielem Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, który niedługo przed śmiercią wielkiego Kobziarza (1860) napisał i zapragnął tego, przeciwko czemu całe życie walczył proroczy Taras. „My nie będziemy żądać i domagać się dla siebie niczego, poza wspólnymi z całą Rosją życzeniami… my chcielibyśmy, żeby wszyscy inni Słowianie (i nie tylko) złączyli się w jeden naród pod berłem rosyjskiego cara”. O tak. Czemu nie ideologia dzisiejszego neoputinizmu, z jego „jednorodnością”, „wyzwoleniem”?.. Oczywiste jest, że właśnie takimi moskiewskimi idejkami żyła większość w Centralnej Radzie, płodząc w 1917 roku ugodowe uniwersały, na wszelkie sposoby tworząc przeszkody dla realizacji idei samodzielności i ukraińskiej państwowości, blokując formowanie ukraińskiego wojska. Bo nawet wtedy, kiedy w listopadzie moskiewscy bolszewicy (zgodnie z leninowskimi instrukcjami) otwarcie przygotowywali się do zajęcia Kijowa, w III Uniwersale gorliwi przywódcy UCR zdołali przeforsować wstrętną tezę, że „Ukraina staje się Ukraińską Republiką Ludową… nie oddzielając się od Rosji i zachowując jedność jej”. Wymowne, że „Rosja” tutaj jest wspominana w tym kontekście „jedności” aż 13 razy! Ale czego się dziwić, przecież i w grudniu, kiedy leninowska Moskwa już ogłosiła wojnę Ukrainie, w Centralnej Radzie prawie nie było „samodzielników”, za to absolutne przesycenie obcymi (przede wszystkim moskwicinami), którzy kolonizowali Ukraińców i zawsze wspierali w każdym formacie moskiewską władzę. Tacy nie mogli zaszczepić sobie „muzy Szewczenki” historycznej prawdy o moskalu. Choć inny jego brat po tajnym Towarzystwie P. Kulisz jeszcze na długo (1885) przed zmaganiami pod Krutami pisał, że „Szewczenko zrobił z nas ludzi, którzy nienawidzili Moskali… My ich zwaliśmy kacapami…”. Tę główną linię prowadził on i wśród Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, potępiając tych, którzy wyznawali „ideę połączenia z Moskalami”. Dlatego, być może, jeszcze z większą pasją Taras potępiałby i ugodowość Centralnej Rady, która w decydującym dla narodu i państwowości czasie wyszukiwała moment, żeby zbratać się z moskwicinem. Żeby nie być emocjonalnie uprzedzonym, akcentuję uwagę tylko na jednym fakcie, który potwierdza słuszność Szewczenki i naświetla absurdalne zachowanie oraz poziom narodowej światopoglądowości przywódców Centralnej Rady. Przecież wtedy, kiedy rosyjscy bolszewicy ruszyli nawałą przeciwko Ukrainie, 2 stycznia 1918 roku Wołodymyr Wynnyczenko, nie troszcząc się o opór i wzmocnienie ukraińskiej potęgi wojskowej, w imieniu Sekretariatu Generalnego podpisuje pomoc dla Moskowszczyzny żywnością, cynicznie przypominając: „rząd wie, że wielkoruscy robotnicy i chłopi nie są wrogami, a braćmi, że nie wielkoruski naród poszedł wojną…” I to nie jest odosobniony przypadek zdrady czy kolaboracji naszego przewodnictwa. Do spokoju i konieczności utrzymywania kontaktu z Rządem Tymczasowym wzywali oni i na Pierwszym Zjeździe Wojskowym, który miał uformować platformę pojawienia się „siły wojskowej, która ma służyć wygnaniu kacapów z Ukrainy”. A samodzielnicza, militarnie zorientowana pozycja
Tłumaczenie maszynowe
M. Michnowskiego nie odgrywała, niestety, tam wpływowej roli. Przecież wysławszy do Petersburga swoją delegację (10 osób), Centralna Rada wolała jedynie wyżebrać u Moskali uznanie swojej autonomii oraz „ukrainizacji” poszczególnych jednostek wojskowych, prowadząc wobec nich niezwykle zgubną politykę „neutralności”. Dlatego nie tylko moskiewszczyzna, moskalofilstwo, ale także nowsza „dragomanowszczyzna” i „kostomarowszczyzna” przyćmiewały ukraińską perspektywę wyzwolenia. Wychowani na ich ideałach wynnyczenki wraz ze wszystkimi łyzohubami zdradziecko i bez ustanku śpiewali dla swojego narodu hosannę „wierzę moskwianinowi”, „leninowskiej wolności”, kiedy ten już gwałcił Ukrainę. Chociaż w tym samym czasie, w 1917 roku, Doncow w „Szliachach” (nr 3-4) ostrzega ukraińskich „patriotów” przed obłudą nowej (bolszewickiej) „wolności”. W artykule „Rosyjski torquemada” (W. Lenin) napisze o krwawym ukrainofobie Leninie tak: „Kiedy badam rany państwa, to nie boję się, że sonda chirurga zmieni się w sztylet zabójcy”. Wkrótce ten sztylet nienasycenie zabijał przez niemal cały wiek naród ukraiński. Jednak tego nie mogli, nie chcieli widzieć nasi ówcześni przywódcy, którzy melodyjnymi frazami i przebiegłymi deklaracjami tabuizowali stworzenie silnego ukraińskiego wojska, proponując kapitulancki „neutralitet” i tworzenie „milicji ludowej” dla ponad 2-milionowej armii uzbrojonego, ale niezorganizowanego, oszukanego przez swoich własnych wodzów i bolszewickie kundle ukraiństwa. W tych okolicznościach staje się zrozumiałe, dlaczego Dragomanow nie cenił Tarasa Szewczenki, nazywając go „nieedukowanym poetą”; dlaczego „radowscy” przywódcy zapomnieli o Pyłypie Orłyku i jego stwierdzeniu: „Ukraina powinna być wyzwolona od wszelkiego panowania cudzoziemców”, za to kochali „drago-kostomarowszczyznę” i nie cierpieli „samostijnyctwa” oraz militarnych dążeń Michnowskiego i Bołboczana; dlaczego Bohaterowie Krut stanęli niemal samotni (bez armii!), jak „trzystu Spartan”, kosztem własnego życia zamykając Murawjowowi drogę na Kijów, jak niegdyś Grecy – przejście przez wąwóz termopilski. Te „dlaczego” są wypowiadane nie dla krytykanctwa, tym bardziej jakiegoś potępienia, bo nie wzbogacisz się „tylnym” rozumem. Jedynie po to, aby bardziej poznać „siebie”, swoją przeszłość, opanowując gorzkie i zwycięskie lekcje dla przyszłości. Tego szczególnie potrzebują te do niedawna upokorzone i rozdzielone narody, którymi są Ukraińcy. Bo tacy, poczuwszy pragnienie Wolności, nigdy i nikomu już jej nie oddadzą. Ale do tego potrzebna jest nieustanna praca „Serca”. Człowieka, Narodu, Nacji. A żywią go wieczne filary-amulety naszej Identyczności, Państwowości: Kultura Narodowa, Język Ojczysty, Pamięć Historyczna, Tradycja i Wiara. To nasza duchowa broń, nasze punkty odniesienia, naszym stosunkiem do których Nacja ocenia swoich i wrogów. I kiedy już w okresie Niepodległości z programów nauczania historii zaczęto usuwać tematy dotyczące Mazepy, Bohaterów Krut, Strzelców Siczowych, Hołodomoru-Ludobójstwa, Ukraińskiej Powstańczej Armii, ukraińskich dysydentów, to bezbłędnie można określać „kto jest kim” w najbardziej strategicznej sferze budowania państwa – wychowaniu Nacji. Dlatego obecnie nie należy niektórym władcom „starać się”, usuwając z ZNO „nieobowiązkowe” dyscypliny – historię Ukrainy czy literaturę ukraińską, bo nie ma ważniejszej wiedzy niż ta, która chroni Ducha Narodu. W swoim czasie bolszewicki minister Zatoński zarządził zniszczenie miejsc pamięci poświęconych Bohaterom Krut, a już „niepodległościowy” minister Tabacznik wydeptywał ukraińskość, narzucając ukraińskiej młodzieży moskiewszczyznę i stołypinszczyznę, próbując ukryć i wyprzedać to, co ożywia Nację i Państwo. Nie wyszło. Tak już nie będzie. Nigdy! Piszę te pełne bólu wersy, otrzymawszy gorzką wieść o odejściu w zaświaty Wielkiego Ukraińca Dmytra Pawłyczki, wspominając jego filozoficzne i natchnione Słowo: Nie módl się językiem obcym, bo na kolanach stojąc umrzesz! Testament dla obecnych i przyszłych pokoleń Ukraińców. Pokaz filmu „Kruty 1918” W Połtawskim Obwodowym Teatrze Akademickim pokaz filmu fabularnego „Kruty 1918” zorganizował Departament Kultury i Turystyki Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej. Mowa w nim o tym, jak Ukraińcy mężnie stanęli w obronie swojego kraju przed rosyjską Czerwoną armią. W zdjęciach zaangażowano około 1000 aktorów i 2000 jednostek broni, a sceny batalistyczne kręcono z udziałem 150 żołnierzy Gwardii Narodowej Ukrainy.
Przypomnijmy, że w 2020 roku w Połtawie pojawiło się nowe miejsce pamięci poświęcone działaczom Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921, a jak dotąd, niestety, jedyne – Bohaterom spod Krut. Tablicę pamiątkową poświęconą Demydowi Burce odsłonięto z inicjatywy Połtawskiego biura Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej na fasadzie cerkwi św. Mikołaja Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Środki zbierano w ramach społecznej zbiórki. I tak, dzięki wspólnym wysiłkom UIPN, radnych rady miejskiej Juliana Matwijczuka, Tarasa Synjahowskiego, Ihora Sklara oraz radnego rady obwodowej Anatolija Chanki i parafian świątyni, tablicę pamiątkową zainstalowano. 29 stycznia udział w upamiętnieniu Demyda Burki wzięli: zastępca szefa Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Ołeksij Brusłyk, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiej Rady Obwodowej Ołeksandr Łemeszko, arcybiskup połtawski i krzemieńczucki PCU Fedir, przedstawiciele społeczeństwa, duchowieństwa oraz wierni. Minutą ciszy uczczono tych, którzy oddali swoje życie za Ukrainę: zarówno 105 lat temu za niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej, jak i Bohaterów Sił Zbrojnych Ukrainy, którzy kontynuują dzieło Armii URL. Uczestnicy uroczystości złożyli kwiaty pod tablicą pamiątkową Demyda Burki. „Cały kraj czci pamięć żołnierzy, którzy bronili naszej państwowości. 105 lat minęło od tamtych wydarzeń, ale bitwa pod Krutami jest przykładem zwycięskiej walki i heroizmu młodych ukraińskich obrońców, jeszcze jedną kartą o niepodległości. Można przeprowadzić historyczne paralele między tamtymi wydarzeniami a współczesnością, gdzie każde pokolenie Ukraińców walczyło z moskiewskim wrogiem – zauważył arcybiskup połtawski i krzemieńczucki Fedir. – Dziś po raz kolejny musimy się odrodzić, pamiętając, jaką cenę płacimy za niepodległość. Wieczna pamięć wszystkim obrońcom – zarówno tym dawnym, jak i współczesnym”. „Dla naszej wspólnoty ten dzień jest szczególny, ponieważ proboszczem naszej świątyni był ojciec Demyd Burko. Czcimy Bohaterów spod Krut. Nisko kłaniamy się Bohaterom Sił Zbrojnych Ukrainy. I pamiętamy, że zwycięstwo jest dane tylko wolnym” – powiedział proboszcz cerkwi św. Mikołaja PCU, radny Rady Miejskiej w Połtawie ks. Ołeksandr Dediuchin. W bitwie pod Krutami brało udział sześciu przyszłych prawosławnych duchownych. Dzięki niestrudzonej pracy krajoznawczej połtawskiego pisarza i działacza Proświty Petra Rotacza istnieje możliwość upublicznienia kart życia wybitnego działacza religijnego – Demyda Burki (Burki-Koreckiego). Urodził się 29 sierpnia 1894 roku we wsi Pyrohiw w obwodzie winnickim. Jednocześnie jego życie związane jest także z Połtawą oraz wsią Jaresky w rejonie szyszackim. Działacz kościelny i społeczny, historyk Kościoła, literat. Delegat I Wszechukraińskiego Zjazdu Wojskowego (05.1917). Referent biura informacyjnego Sekretariatu Spraw Wojskowych Centralnej Rady. Świadek ogłoszenia Czwartego Uniwersału. Uczestnik bitwy pod Krutami w składzie 1. Ukraińskiej Szkoły Wojskowej im. Bohdana Chmielnickiego. Po zajęciu Kijowa przez moskiewskich okupantów 8 lutego 1918 roku powrócił na Podole. Od jesieni 1918 roku – student wydziału historycznego Ukraińskiego Uniwersytetu w Kamieńcu Podolskim. Równolegle uczęszczał na wieczorowy kurs teologiczny. Od maja 1920 roku – w Armii URL, walczył w składzie Dywizji Wołyńskiej. Po klęsce Pierwszych Zmagań Wyzwoleńczych znalazł się w Polsce. Latem 1921 roku próbował potajemnie powrócić na Ukrainę, ale na granicy został aresztowany i oddany pod sąd. Otrzymał 5 lat więzienia, ale objęła go amnestia i po roku wyszedł na wolność. Kontynuował naukę na Uniwersytecie w Kamieńcu Podolskim. Pracował jako nauczyciel języka ukraińskiego i literatury w szkołach siedmioletnich. W 1931 roku z powodu represji porzucił pracę pedagogiczną, służył w spółdzielczości. W 1935 roku Demyda Burkę ponownie aresztowano, ale uciekł i żył nielegalnie. Pracował jako księgowy-rewident w spółdzielczej arteli inwalidów. W swojej encyklopedii „Połtawska Szewczenkiana” pisarz i krajoznawca, aktywista Proświty Petro Rotacz napisał, że Demyd Burko „w sierpniu 1936 roku odwiedził wieś Jaresky na Połtawszczyźnie. Ukrywał się pod fałszywymi dokumentami do 1941 roku. Podczas niemieckiej okupacji przebywał w Połtawie. Wspólnie z żoną był jednym z organizatorów Połtawskiego Ukraińskiego Czerwonego Krzyża. Od października 1941 – sekretarz Połtawskiego Zarządu Diecezjalnego Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (UAKP). Służył jako proboszcz cerkwi św. Mikołaja w Połtawie. Przygotował do druku wydanie Ewangelii (w przekładzie P. Moraczewskiego) oraz modlitewnika (Połtawa, 1942). W gazecie „Hołos Połtawszczyny” w latach 1941–1943 wydrukował szereg artykułów z historii literatury i sztuki, wiersze oraz wspomnienia z przeżytego”. Jesienią 1943 roku w strumieniu uchodźców trafił do Niemiec, gdzie w pierwszych powojennych latach kierował parafią św. Mikołaja w obozach dla osób niepowracających do kraju. Od 1973 roku – członek Rady Metropolii UAKP. Protoprezbiter. Aktywny współpracownik czasopisma „Ridna Cerkwa”, gdzie od 1954 roku publikował serię artykułów-wspomnień „Z księgi bytu Ukraińskiego Kościoła”. Autor wspomnień o wybitnych działaczach UAKP (wśród nich metropolici W. Łypkiwski, M. Borecki). Wspomnienia odtwarzają obraz komunistycznych prześladowań Kościoła i są ważnym źródłem do historii prawosławia na Ukrainie. Zwieńczeniem publicystyki religijno-kościelnej Demyda Burki stała się książka „Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny – wieczne źródło życia” (1988, Bound Brook, USA). Na jej poszczególnych stronach znalazły miejsce połtawskie wrażenia autora. Zmarł w wieku 94 lat, pochowany na cmentarzu w Stuttgarcie.
„Mimo że przez ponad 100 lat nie zmienił się ani wróg, ani jego metody wojny, Ukraina ma realną szansę postawić kropkę w walce o niepodległość. Ponieważ nasze społeczeństwo dokonało swojego wyboru i jest gotowe go bronić, każdy na swoim froncie – wojskowym, wolontariackim, historycznym” – powiedziała we wstępie kierowniczka biblioteki filii nr 7 Ludmyła Załywcza. Na wydarzenie do biblioteki zaproszono wolontariuszy, działaczy społecznych oraz regionalnego przedstawiciela Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim Ołeha Pustowhara. Jest on autorem i redaktorem książki „Bohaterowie Krut i Połtawszczyzna”, która ukazała się w 2020 roku z okazji obchodów 100-lecia Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921 w wydawnictwie „Dywoświt” przy wsparciu Rady Obwodowej w Połtawie oraz na zamówienie Departamentu Działalności Informacyjnej i Komunikacji Społecznej Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej zgodnie z planem wydawniczym publikacji o znaczeniu społecznym. Pan Ołeh opowiedział wiele ciekawych faktów na temat powstania tego wydania, a także o wydarzeniach tamtych czasów i ich uczestnikach, w szczególności o rodakach z naszego regionu. Ważną częścią książki są wiersze o Krutach, które wyszły spod pióra mieszkańców Połtawy. Rozdział ten otwiera wiersz znanej na Połtawszczyźnie literatki, publicystki, członkini Zarządu Połtawskiej Krajowej „Proświty”, współzałożycielki i pierwszej przewodniczącej Połtawskiego oddziału „Związku Ukrainek”, laureatki Orderu „Za Zasługi” III stopnia oraz nagrody obwodowej im. Symona Petlury Hanny Antypowycz (Denysko). Poległym pod Krutami pani Hanna poświęciła „Ukraiński romans”, napisany pod wrażeniem pierwszych po dziesięcioleciach milczenia publikacji o Bohaterach Krut. Do wiersza skomponowano muzykę, a połtawski bard Jurij Trejhel, tworząc własną interpretację, niósł „Ukraiński romans” przez place Rewolucji Godności. Ten romans obejrzano w nagraniu, a także minutą ciszy uczczono pamięć wszystkich poległych za wolność narodu ukraińskiego. Połtawskie biuro UIPN (na podstawie materiałów ze stron internetowych OAP oraz instytucji bibliotecznych)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
moje działaczki OUN, podziemniczki Marii Sawczyn, która niemal w nieprawdopodobnych okolicznościach, wpadłszy w łapy NKWD, zdołała przechytrzyć wroga i znaleźć się później aż… w Stanach Zjednoczonych Ameryki, gdzie osiadł Prowód OUN Stepana Bandery i gdzie napisała swoją książkę-wspomnienie, być może najlepszą z podobnych. Ale w książce mowa była o żyjącym Juriju Łopatynskim, bezpośrednio zaangażowanym w działalność zagranicznego Prowodu OUN około 1954 roku, a pieśniowy Łopatynski ginie gdzieś na początku lat czterdziestych, praktycznie o 15 lat wcześniej. Zatem nie ten. I oto w „Historii UPA” Petra Mirczuka natrafiam na informację, że podczas przekraczania granicy z Ukrainą w 40. roku zginęła grupa bojowa OUN pod dowództwem „Łopatynskiego” – Wołodymyra Tymczija. Czyli była to konkretna osoba z konkretnymi działaniami. A kim byli inni uczestnicy grupy? Przecież wynikało z tego, że reszta jego towarzyszy broni to nie postacie literackie, a żywi ludzie. Przejrzawszy niemało materiałów historycznych o działalności OUN-UPA, wspomnień uczestników tych wydarzeń, natrafiam na niezwykłą rzecz w książce utworów Stepana Bandery „Perspektywy Ukraińskiej Rewolucji” w artykule „W dziesiątą rocznicę utworzenia rewolucyjnego Prowodu OUN” (10.2.1940), na str. 204 czytam: „Rewolucyjny Prowód OUN cały ciężar położył na rozwinięcie działalności na Ziemiach Rodzinnych. Krajowy Prowidnyk Tymczij – „Łopatynski” wraz z innymi członkami Krajowego Prowodu zaraz po 10.2.40 udali się na Ziemie Rodzinne. Krajowy Prowidnyk Łopatynski z d. Opryszkiem-Wedmedem i towarzyszką Zenowiją Łewycką zaskoczeni przez oddział NKWD, zginęli w walce, rozrywając się granatami. Ale zaraz do Kraju wysłano więcej grup… i pracę na Ziemiach Rodzinnych postawiono w nakreślonym planie” (Wyd. „Naszyj format”, Kijów, 2021 r.). Teraz ostatecznie przekonuję się, że wspominani w pieśni Łopatynski, Wasylkiw, Wedmid, Zena, Ola istnieli naprawdę, byli działaczami OUN, którzy walczyli o odrodzenie niepodległego państwa ukraińskiego. Ale kiedy i gdzie to się stało, w jakich okolicznościach zginęli bohaterowie? Wreszcie, kim byli w życiu? Udało się ustalić następujące szczegóły: „Łopatynski” – Wołodymyr Iwanowycz Tymczij – w tamtym czasie krajowy prowidnyk OUN na ZUZ (Zachodnioukraińskich Ziemiach), urodzony w 1911 roku, wieś Hraboweć rejonu stryjskiego na Lwowszczyźnie. Ojciec Iwan był czotowym UHA. Wołodymyr ukończył gimnazjum w Stryju i wstąpił na Uniwersytet Lwowski, gdzie studiował na wydziale prawa. Członek OUN od 1929 roku. Za aktywną działalność polityczną polski reżim wielokrotnie rzucał Wołodymyra Tymczija do więzienia (w więzieniu w Stryju przebywał w latach 1934–1935, a także w znanym w Polsce obozie koncentracyjnym dla politycznych – „Berezie Kartuskiej”). Od 1939 roku – krajowy prowidnyk OUN na ZUZ. Na tym stanowisku wzmacniał i rozszerzał organizację, wspierał tworzenie oddziałów samoobrony, które aktywnie wykazały się, broniąc miejscową ludność ukraińską przed grabieżami i okrucieństwami polskiej armii oraz policji. „Łopatynski”-Tymczij był jednym z twórców rewolucyjnej OUN na czele ze Stepanem Banderą w lutym 1940 roku. „Wasylkiw” – Teodor Ołenczak, rodem ze wsi Poczapy rejonu złoczowskiego na Lwowszczyźnie, ur. w 1905 r. Powiatowy prowidnyk
Tłumaczenie maszynowe
Swiatosław WASYLCZUK, zasłużony dziennikarz Ukrainy, Żytomierz. Latem 1996 roku otrzymałem zaproszenie z Kostopola (obwód rówieński) od kuzynki (u nas mówiono – stryjecznej) siostry Żeni i jej męża Mykoły Morykonów na wesele ich syna – Ihora (nasze z Żenią matki Tekla i Paraska były rodonymi siostrami). Bez zbędnej zwłoki zbieram się i jadę w mój Powstańczy kraj, wszak nasze rodziny i ciotki Paraski były w przyjaźni i pomocne sobie nawzajem. Powiózł mnie tam z Żytomierza Tymur Nahalewski, przewodniczący organizacji „Młody Ruch”, która działała przy naszym krajowym Ludowym Ruchu Ukrainy, którego przewodniczącym zostałem wybrany w sierpniu 1989 roku. Starym „żygulikiem” Tymura wyruszyliśmy tam. Podróż była ciekawa również tym, że z takiej okazji, jak wesele, zbierają się bliscy i dalecy krewni – będzie można spotkać się i porozmawiać z nimi. Wszak nie jest tajemnicą, że kiedy masz ponad czterdzieści lat, pragniesz głębiej zajrzeć do swoich źródeł, wypełnić niektóre czyste karty rodzinnej pamięci, wyjaśnić u starszych krewnych wiele spraw z rodowodu ojca-matki, dziadka-pradziadka, babci-prababci, ciotek, wujków, ich dzieci. Aby dla siebie ustalić: skąd jesteśmy, kim jesteśmy i dokąd idziemy… Wesele wrzało, wznoszono toasty, częstowano się, śpiewano, tańczono, gwarzyło gwarnie i tłumnie. I kiedy pierwsze emocje opadły, podeszły do mnie moje rodzone ciotki Olha i Hanna (siostry matki). Młodsza z nich, Hania, zapytała: – Sławiku, czy ty przypadkiem nie słyszałeś w Żytomierzu czegoś o naszym bracie Iwanie, twoim wujku? Był żołnierzem UPA, chodził na rajdy z oddziałem UPA z lasu Pustomytowskiego na Wschód, na Żytomierszczyznę, Kijowszczyznę (tak mówił, pobywszy w domu przed wyprawą), stamtąd już nie wrócił. Mówili chłopcy, którzy byli z nim w wyprawie, że zginął gdzieś na Żytomierszczyźnie w walce z enkawudzistami. Już któryś raz śni mi się, młody, przystojny, ale smutny, i mówi: „Ja leżę za Słuczą. Usłyszcie mnie. Odwiedźcie mnie”. Wtedy znowu ciotka do mnie: – Ty przecież tam w Żytomierzu, mówią, wysoki urzędnik, dowiedz się czegoś o wujku. Mnie aż nie po sobie, że nie wiemy, gdzie jego smutna mogiłka, aby przyjechać tam, położyć bukiet kwiatów, wypłakać się, uspokoić jego cierpiącą duszę, zamówić mszę żałobną w cerkwi. Z przykrością odpowiedziałem, że danych o śmierci wujka Iwana Kornijczuka, który miał zaledwie dwadzieścia lat, kiedy zginął, nie mam. Chociaż zwracałem się do archiwów SBU. Ciotka kontynuowała: – A jeszcze pamiętam cię całkiem małego, roczków pięć, jak Tekla przywoziła was z siostrą Tamarą do nas na chutor Hrudy, aby ukryć się przed sowietami, którzy chcieli wywieźć waszą rodzinę na Sybir. Oto stoisz ty, mały, chudy, w krótkich spodenkach na szelkach, boso (bo za co biedna Tekla miałaby kupować wam obuwie?), przestępujesz z nogi na nogę i śpiewasz nam powstańczą pieśń o Łopatynskim. Ja pierwszy raz ją słyszałam. Pieśń dość długa, a ty zaśpiewałeś ją całą, nawet nie myląc się ani razu. Ja jeszcze powiedziałam Oli (skinęła ciotka na starszą siostrę) – patrz, jakie małe, a jaką ma dobrą pamięć, nauczył się tak długiej pieśni. Ja zapytałam: „Kto nauczył cię tej pieśni?” – „Sam nauczyłem się od partyzantów „Siwacza” oraz sióstr Hani i Nadii”… Rzeczywiście, tak ułożyło się w życiu naszej rodziny i moim osobistym, że nasz przestronny dom na chutorze koło wsi Antoniwka w pobliżu Kostopola na długie lata stał się powstańczą meliną, częstym schronieniem bojówek UPA, zwłaszcza zimą, kiedy wszystko wokół zasypywały głębokie śniegi, szalały mrozy. I jak mieli powstańcy przetrwać tę złą porę w lesie, w wilgotnych zimnych kryjówkach? Oto szli żołnierze na noc do wiernych rodaków, którzy przygarną ich, ogrzeją i poczęstują gorącą zupą, ziemniakami oraz kompotem. Do naszego domu przychodzili i nocowali, dniowali od czasu do czasu grupy bojowe sotnika „Siwacza” z naszej wsi, „Knopki”, „Łysa”, „Bohdana”, „Zińka”. I nie bez powodu. Wszak ojciec nasz Karpo Wasylczuk był znanym proświatowcem
„Łopatynski” — dowódca Wołodymyr Tymczij obecnie na Kostopolszczyźnie, członkiem podziemnej OUN, nawet przez pewien czas zajmował stanowisko nadrejonowego dowódcy OUN okręgu kostopolskiego pod pseudonimami „Hejdar”, „Morozenko”, „Sahajdaczny”. Wraz z powrotem w nasze strony na początku 1944 roku „drugich sowietów”, prawdziwej wojny czerwonych karnych oddziałów wojsk NKWD przeciwko powstańczej Ukrainie, ojca, który był w podziemiu, wydali swoi „ziomkowie”, zagitowani sowiecką propagandą. Sąd „trójki” w Równem wlepił mu „dwadzieścia lat katorżniczych robót i pięć lat zsyłki” w syberyjskich obozach koncentracyjnych. Stamtąd już nie wrócił… Z bronią w ręku walczył przeciwko czerwonym okupantom i zginął mój starszy brat Andrij. Zginęli także wujek Semko Wasylczuk, brat ojca, oraz wujek Iwan Kornijczuk, brat matki. Wielu krewnych zostało represjonowanych i wywiezionych do syberyjskich obozów koncentracyjnych. Dlatego kiedy bywały u nas na postoju oddziały UPA, żołnierze rano się modlili, a po śniadaniu odbywali swoje żołnierskie szkolenia. I już gdzieś pod wieczór dowódcy pozwalali im się rozluźnić, pośpiewać. Oto tak usłyszałem od nich tę pieśń o Łopatynskim, która mi się bardzo spodobała. I ja razem z siostrami oraz żołnierzami natchniony wyciągałem melodię i zapamiętywałem słowa pieśni. Żołnierze widzieli to, dziwili się, uśmiechali, zachęcali śpiewać dalej, bo i rzeczywiście było nieco niezwykłe, że pięcioletnie dziecko szybko przyswoiło tak długą pieśń i melodię. Słowa pieśni były takie: Jak Łopatynski zza granicy W swój rodzinny kraj, do Lwowa, wracał On niósł rozkaz na powstanie, Wtedy i czekistom w ręce wpadł. Ich prowadził Wasylkiw, znał drogę, I pierwszy w boju on upadł. Szumiały sosny głucho w lesie A karabin maszynowy terkotał… Szumiały sosny głucho w lesie Śpiewały piosenkę tobie. Na ciebie tam czeka naród Na twój rozkaz iść w bój. Ich otoczyli na skraju lasu, Krzyczeli: „Poddać się, bandyci, poddać!” A ty ścisnąłeś w ręce granaty, Wiedmid miał mauzera szykował. W odpowiedź ty im – granaty! A sam ległeś w jamę, w rów. Oni pobici – ty ruszyłeś W dalszą drogę, w podróż na Lwów. Upadła Zena przy sośnie Z krzykiem: „Sława! Nie poddawaj się!” Upadł Wiedmid, a Łopatynski Na wschód, na wschód wciąż się przebijał. Szedł trzy dni i trzy długie noce, A krew wciąż znaczyła ślady, I marzły ręce, ślepły oczy, Nogi odmówiły iść. I jak upadłeś przy pagórku, Ślepiło słońce z wysokości. I ty zobaczyłeś wieże Lwowa I rodzinny Kijów widziałeś ty. Ty widziałeś tysiące, miliony Rodzinnych braci, gnanych na Sybir, Ty słyszałeś ich płacz, i słyszałeś przekleństwa, I dziki śmiech Moskali. Ty widziałeś, jak podnosiła się burza, I zapłonął nasz wulkan, Jak naród nasz powstał do boju, I prowadził pułki w bój Stepan. Prędzej, druhu, pospiesz się, Bo za tobą śladem idą, A ty, znużony, zatrzymałeś się, Żeby choć te rany opatrzyć. Żeby opatrzyć te rany, Żeby krew nie znaczyła śladów, Oto znów osaczyli wilkami I gradem kule spadły… Nad Bugiem tam chodziła Ola, I na Ukrainę spogląda, Całuje tryzub maleńki, Odchodził – jej podarował. Bo tak ona go kochała, Jak on Ukrainę kochał sam. Po tamtej stronie – rodzinne wioski, Dlaczego one nie tu, a tam? Tam zginął w boju jej miły, Tam trwają boje o rodzinny kraj, A tu obczyzna i obczyzna, Wracaj, Olu, oj, wracaj. Daleko tam siedzi Bandera I myśl myśli swoją, Czy już przebił się Łopatynski, Czy Łopatynski już w Kraju? Czy już zbierają się setkami, Pułkami rodzinni bracia. Żeby odnowić swoje państwo Z Bohdana-hetmana ręki… Ta niezwykła powstańcza pieśń była ze mną cały czas: jako uczeń, żołnierz okupacyjnych wojsk sowieckiego imperium w Azerbejdżanie, gdzie odbywałem służbę, górnik w rejonie podbiegunowym (Workuta), student Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu imienia Tarasa „Zena” — Zenowija Łewyćka Szewczenki, korespondent gazet rejonowych i obwodowych na Ukrainie i w Uzbekistanie, gdzie przyszło pracować. Zwłaszcza zaś kiedy spotkałem się ze starszym bratem Tarasem, który studiował w Kijowie, w Ukraińskiej Akademii Rolniczej, a później pracował jako leśniczy w Jemiłowskim gospodarstwie leśnym na Kirowohradszczyźnie. Już za czasów niepodległego państwa ukraińskiego nie raz wracałem pamięcią do tej pieśni. O kim śpiewa się w niej? Kto jest jej bohaterem: Łopatynski, Wasylkiw, Wiedmid, Zena, Ola? Czy to konkretne postacie historyczne czy po prostu obrazy literackie? O jakich wydarzeniach mowa w pieśni, kiedy miały miejsce? Szczegółowe badanie wydarzeń wspomnianych w niej nasuwało myśl, że chodziło o jeden z epizodów walki Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów pod sztandarem Stepana Bandery z wrogą władzą sowiecką o odnowienie niepodległego państwa ukraińskiego. Z tekstu pieśni wynikało, że jej autor był dobrze zaznajomiony z działalnością Prowodu OUN, jasno orientował się w polityce, był przekonanym ukraińskim patriotą. Człowiekiem wykształconym, dobrze orientował się w skomplikowanych politycznych labiryntach tamtego czasu. Miał wystarczający talent literacki. Więc umiejętnie wypisał literacki obraz Łopatynskiego dla ukazania ówczesnego stanu politycznego, w jakim znalazła się Zachodnia Ukraina pod moskiewską okupacją 1939 roku: Ty widziałeś tysiące, miliony Rodzinnych braci, gnanych na Sybir, Ty słyszałeś ich płacz i słyszałeś przekleństwa I dziki śmiech Moskali. Ty widziałeś, jak podnosiła się burza, I zapłonął nasz wulkan (właśnie tak wymawiano) Jak naród nasz powstał do boju, I prowadził w bój pułki Stepan. Jaki Stepan? Oczywiście, Bandera, legendarny Przywódca OUN. Zaczynając od konkretnych imion i faktów, autor pieśni dochodzi do uogólnienia całej ówczesnej narodowowyzwoleńczej walki OUN o wolność i niepodległość Ukrainy, pokazując okrucieństwa okupantów w rodzinnym kraju oraz przygotowanie powstania przeciwko nim: „on niósł rozkaz na powstanie”. „na ciebie tam czeka naród na twój rozkaz iść w bój”. Więc zagłębiam się w studiowanie dokumentów OUN, UPA i historycznego okresu ich działalności. Przede wszystkim wielotomowy „Litopys UPA”, inne źródła legendarnej organizacji, która swoją bezkompromisową rewolucyjną działalnością wstrząsnęła ukraińskim społeczeństwem, dała mu nadzieję na wyzwolenie z pęt okupantów i, w końcu, stworzenie swojego niepodległego państwa, do czego ma prawo każdy naród na ziemi, zwłaszcza tak wielki, ze sławną historią i wiekowymi tradycjami, wysoko rozwiniętą kulturą, jak nasz. Zwróciłem, w szczególności, uwagę na nazwisko „Łopatynski” w książce-wspomnieniach „Tysiąc dróg” znanej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
OUN Złoczowszczyzny. Więzień polskich więzień. „Niedźwiedź” – Mykyta Opryszko, ur. 1911, wieś Hrabowiec w powiecie strыjskim obwodu lwowskiego. Od listopada 1939 roku – referent organizacyjny i zastępca Krajowego Przywódcy OUN Wołodymyra Tymczija. Jeden z organizatorów i kierowników powstańczej walki we wrześniu 1939 r., następnie narodowo-wyzwoleńczego podziemia w ZSRR. Więzień polityczny polskich więzień i obozów koncentracyjnych. Uczestnik narady czołowego aktywu OUN 9–10 lutego w Krakowie. „Zena” – Zenowija Jurijiwna Lewycka, ur. 1914, wieś Dolawa koło Drohobycza. Córka duchownego UKGK i nauczycielki. Uczyła się w ukraińskim gimnazjum w Drohobyczu, następnie w Szkole Gospodarczej we Lwowie. Działaczka OUN, prowadziła aktywną pracę wśród młodzieży uczniowskiej, studenckiej i robotniczej. W 1938 roku została aresztowana przez Polaków. Po wyjściu z więzienia wyznaczona na referentkę sektora kobiecego w Krajowej Egzekutywie OUN, którą kierował Wołodymyr Tymczij. Brała udział w naradzie aktywu OUN 9–10 lutego w Krakowie.
A jak zginęła grupa OUN „Łopatynskiego”? Po naradzie 9–10 lutego 1940 roku w Krakowie i utworzeniu Rewolucyjnego Przywództwa OUN na czele ze Stepanem Banderą, Krajowy Przywódca OUN na ZUZ Wołodymyr Tymczij „Łopatynskyj” wraz z Zenowiją Lewycką „Zeną”, Mykołą Opryszkiem „Niedźwiedziem” i Teodorem Oleńczakiem „Wasylkiwem” wracali z Krakowa do Lwowa. Przekroczyli granicę niemiecko-sowiecką, przebiegającą wówczas wzdłuż rzeki San, lecz czerwoni pogranicznicy zauważyli ich ślady na śniegu i zorganizowali pościg. W archiwum SBU zachowała się notatka ówczesnego NKWD: „Przy przekraczaniu granicy Tymczij, Opryszko, Wasylkow i Lewycka zostali wykryci i ścigani przez patrol sowieckich pogranicznikow, którym stawili uporczywy opór, a po tym, jak wyczerpała im się cała amunicja, i nie chcąc się poddać pogranicznikom, Tymczij, Opryszko, Wasylkow i Lewycka wysadzili się ostatnią granatą”. Stało się to we wsi Ustiyanów (obecnie Polska).
Oto szczegóły od świadków tragedii, w tym uczestnika narodowo-wyzwoleńczej walki na Zakerzonniu Antona Burego „Mściciela”. „Mroźnego ponurego lutowego poranka 1940 roku grupa Krajowego Przywódcy OUN Wołodymyra Tymczija – „Łopatynskiego” wyszła ze wsi Bachłowa, która znajdowała się na okupowanym przez Niemców terytorium ukraińskim, w kierunku rzeki San, wzdłuż której przebiegała wówczas granica państwowa między bolszewickim ZSRR a nazistowskimi Niemcami po rozgromieniu Polski we wrześniu 1939 roku. Rzekę San przeszli niepostrzeżenie i skierowali się na wschodnią stronę góry Żuków, do wsi Ustiyanowo. Tam ukryli się na strychu jednej z chat przy stacji kolejowej. Enkawudziści po śladach na śniegu szli za nimi i otoczyli chatę. Wydano ultimatum, by zeszli ze strychu i się poddali. Odpowiedzi nie było. Wtedy napastnicy wezwali trzy czołgi z pobliskiej jednostki czołgowej i gdy czołgi podjechały do chaty, wrogowie znów żądali od otoczonych poddania się, w przeciwnym razie czołgi rozstrzelają budynek. Ale ci się nie poddawali i wymiana ognia trwała całe pół dnia. Po obiedzie wszyscy usłyszeli śpiew hymnu „Ще не вмерла Україна”, a na końcu rozległy się strzały z pistoletów i wybuchy granatów. Strach przed ounowcami działał tak silnie, że nawet po ostatnich strzałach Sowieci nie odważyli się wejść na strych. Zaczęli szukać kogoś z miejscowych chłopów. Właśnie w tym czasie w pobliżu na saniach przejeżdżał mieszkaniec wsi Stefkowa Stepan Szymański. Enkawudziści zmusili go, by wszedł na strych i zdjął ciała poległych. Jak potem opowiadał S. Szymański, na strychu zobaczył wiele map i pieniędzy rozerwanych na drobne strzępy. Obok leżały ciała ounowców, trzech mężczyzn i kobiety. Ciała bohaterów zniesiono ze strychu i położono na sanie. Stepan pod strażą czerwonych odwiózł ich do miasteczka Lisko, oddalonego o 16 km, i zostawił przed budynkiem NKWD. Dwa lata później, w lutym 1942 roku, w miejscu, gdzie zginęli bohaterowie, usypano symboliczną pamiątkową mogiłę i odprawiono panichidę. Hołd bohaterom oddało do 200 osób miejscowych ludzi, które zebrały się z okolicznych wsi”.
I wreszcie taka postać z piosenki jak „Ola”, która „chodziła nad Bugiem”. Czy to obraz artystyczny, czy żywy człowiek? Bo w piosence jest ona postrzegana jako uosobienie kobiecego poświęcenia dla sprawy ukraińskiej, wierności ukochanemu powstańcowi, który zginął w boju za Ukrainę. Tam zginął w boju jej miły, Tam trwają boje za ojczysty kraj. A tu obca ziemia i obca ziemia, Wracaj, Olu, ach wracaj…
Wtedy, w latach czterdziestych ubiegłego stulecia, jej obraz był postrzegany jako przykład dla wszystkich ukraińskich dziewcząt, i nie na darmo moja starsza siostra Hania, kierowniczka antonowskiej stanicy „Junactwa OUN”, która miała wtedy zaledwie szesnaście lat, tak komentowała słowa piosenki i wspomnianą Olę dziewczętom, junaczkom OUN, które zbierały się w naszej chacie: „Widzicie, jaka ta dziewczyna jest oddana Ukrainie, swojemu miłemu, powstańcowi UPA. Uczmy się i my być takimi. Ale żeby nasi ukochani chłopcy nie ginęli, lecz po zwycięstwie nad wrogiem wracali do nas żywi i zdrowi”.
Jednak nie stało się tak, jak się marzyło. Jej ukochany, setnik UPA „Siewca”, Wołodymyr Kobrynowycz, z naszej wsi, zginął z przyjaciółmi 10 października 1946 roku w pobliżu Antonówki… Znów poszukiwania w archiwach. I oto co znajduję. Okazuje się, że rzeczywiście była taka dziewczyna, nazywała się Olha Bazylkiw. Z nią Tymczij „Łopatynskyj” często się spotykał w Strыju, w domu Krawcowych. Co więcej, Wołodymyr z Olhą siedzieli przy jednym stole w Wigilię w Krakowie w 1940 roku, na którą wśród innych aktywistów OUN zaprosił ich Stepan Bandera. Hanna Tymczij, żona starszego brata Petra, znała młodszego brata Olhy Byzylkiw, który pracował jako nauczyciel w szkole muzycznej w Strыju. Mówił on o przyjaźniOli i Wołodymyra, wspominał, że rodzice Oli chcieli mieć Wołodymyra za zięcia.
Nieco o Olhy Bazylkiw, „Oli” z piosenki. Pseudonim „Szuminka”, z Strыja na Lwowszczyźnie, członkini „Płastu”, aktywistka „Sokoła” i Związku Ukrainek. Członkini Strыjskiego powiatowego zarządu OUN. Uczestniczka grup wędrownych OUN (latem 1941 r.), referentka kobiet krajowego przywództwa OUN OSUZ (ośrodkowych ukraińskich ziem). Zginęła w walce z niemieckimi najeźdźcami w maju 1943 roku na Żytomierszczyźnie, niewiele przeżywszy swojego miłego „Łopatynskiego”-Tymczija…
Zatem w powstańczej piosence o Łopatynskim mowa o konkretnych ludziach, uczestnikach ukraińskich narodowo-wyzwoleńczych zmagań, którzy byli blisko Głównego Przywództwa OUN. Jednak nieznany autor piosenki zwrócił uwagę nie na nazwiska, lecz na imiona, uogólniając w ten sposób wszystkich uczestników narodowo-wyzwoleńczej walki, wielu z których nosiło takie same pseudonimy i imiona, walczyło za Ukrainę w ostrych starciach z moskiewskimi okupantami. Z piosenki wyłania się legendarny obraz ukraińskiego rewolucjonisty-nacjonalisty, który ponad wszystko stawia swój obowiązek wobec rodzinnego narodu – wyzwolenie go spod obcego jarzma i odbudowę niepodległego państwa ukraińskiego. W piosence za pomocą obrazów artystycznych mistrzowsko pokazano, jaką klęskę przyniosły na rodzinną ziemię moskiewskie okupanty.
Widziałeś tysiące, miliony
Rodzonych braci, gnanych na Syberię,
Słyszałeś ich płacz i słyszałeś przekleństwa,
I dziki rechot moskali.
Przedstawiono to tak, jakby widział to ranny „Łopatynskyj”, a także „wieże Lwowa i rodzinny Kijów”… Logiczne, że nawet „szczyt pagórka”, na którym leżał ranny, nie mógł tego widzieć, lecz tymi obrazami autor piosenki połączył zachód i wschód Ukrainy jako jedną polityczną całość dla wszystkich Ukraińców, którzy chwycili za broń i stanęli w obronie rodzinnej ziemi.
Kim zatem był autor piosenki? Sądząc po wszystkim, człowiek również bliski Głównemu Przywództwu OUN, bo dowiedzieć się o takich ludziach od zwykłych uczestników narodowo-wyzwoleńczych zmagań było praktycznie niemożliwe. Piosenka prawdopodobnie napisana nieco później, w latach 1943–1944, gdy rzeczywiście „zapalił się wulkan” (tak w oryginale) naszej narodowo-wyzwoleńczej walki, „i prowadził do boju pułki Stepan”.
O piosence i jej autorze swego czasu rozmawiałem z liderką Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów Sławą Stećko, żoną jednego z najbliższych współpracowników Stepana Bandery Jarosława Stećki, która wróciła na Ukrainę i prowadziła znaczną działalność społeczno-polityczną, była nawet wybrana posłanką do Rady Najwyższej Ukrainy. Pani Sława, niestety, nie znała piosenki, tym bardziej, kto był jej autorem. A gdy ją zaśpiewałem, była zachwycona tym, co usłyszała, i długo wypytywała, skąd znam piosenkę, od kogo się jej nauczyłem. Działo się to w latach 90. pod Beresteczkiem, dokąd my, członkowie Ruchu z Żytomierza, co roku przyjeżdżaliśmy uczcić pamięć bohaterów bitwy berestecznkiej z 1651 roku.
I na koniec o słowach piosenki, umieszczonych w tytule. Badając temat, ustaliłem, że Główne Przywództwo OUN-b rzeczywiście rozważało kwestię powszechnego powstania na zachodnioukraińskich ziemiach przeciwko moskiewskim okupantom w 1940 roku. To właśnie stało się główną przyczyną, dla której krajowy przywódca OUN „Łopatynskyj”-Tymczij pospiesznie wyruszył zza granicy z powrotem na Ukrainę po naradzie OUN 9–10 lutego 1940 roku, nie czekając nawet na wiosnę. A ślady na śniegu, pozostawione przez grupę podczas przekraczania granicy, stały się dla nich fatalne.
Powszechny zryw w kraju nastąpił nieco później, po trzech–czterech latach, i trwał do końca lat 40. – początku lat 50. Lecz zamiast działacza OUN „Łopatynskiego”-Tymczija walczyła piosenka o nim i jego przyjaciołach. Oto taka niełatwa i nieco niezwykła historia powstania jednej z znanych powstańczych piosenek o „Łopatynskim”-Tymczniju.
Sława Bohaterom!
dziś przychodzi pracować ukraińskim uczelniom i wszystkim placówkom edukacyjnym. Na posiedzeniu Konferencji Akademickiej jednogłośnie zatwierdzono również sprawozdanie prezydenta NaUKMA Serhija Kwita za 2022 rok. Zarówno przewodniczący Rady Nadzorczej NaUKMA, jak i członkowie Rady Nadzorczej oraz cała społeczność Mohylanki dotkliwie odczuwamy, że wojna bardzo wpłynęła na pracę uniwersytetu. Mohylanie stanęli w szeregach Sił Zbrojnych Ukrainy i poszli na pierwszą linię bronić Ukrainy, niestety są też poległi bohaterowie. Wojna zmodyfikowała tempo badań naukowych, ale liczba publikacji naukowych, choć zmniejszyła się, to jednak nie znacząco. Wojna zmusiła wielu studentów i wykładowców do szukania schronienia za granicą. Ale wojna nie osłabiła dążenia Mohylanki do rozwoju. Dlatego w 2022 roku zapoczątkowano szereg ambitnych projektów, a strategia rozwoju na najbliższe lata jest jeszcze bardziej ambitna. Pracy jest dużo, ale jestem pewien, że zespół Mohylanki da sobie radę. Sukcesów całej społeczności mohylańskiej!
Hennadij ZUBKO
Tłumaczenie maszynowe
Na terenie Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” zakazane jest używanie języka państwa-agresora – rosyjskiego. Jeśli wykładanie po rosyjsku na uniwersytecie nie odbywa się już od dawna, to teraz zakaz obejmuje także porozumiewanie się między sobą językiem okupantów w Mohylance. Dotyczy to absolutnie wszystkich: wykładowców, studentów, personelu administracyjnego. Ta norma zapisana jest w nowych Zasadach wewnętrznego porządku NaUKMA, które dziś zatwierdzono na 40. sesji Konferencji Akademickiej uniwersytetu. W nowych zasadach, których przyjęcie narzucają wymagania i wyzwania czasu, zapisano normy dotyczące nauki zdalnej i jej cyfrowych formatów, elastycznych form harmonogramów pracy, ewidencji czasu pracy itd. Dziękuję wszystkim, którzy włączyli się w opracowanie nowych zasad, których wymaga nowa rzeczywistość i w których
Tłumaczenie maszynowe
27 stycznia w czytelni Bohusławskiej Miejskiej Biblioteki odbyło się długo oczekiwane spotkanie z współczesnym ukraińskim historykiem i pisarzem Jewhenem Buketem.
W wydawnictwie „30 wojen z Zaklętym sąsiadem”, nad którym autor pracował wspólnie z kolegami, dziennikarzami wojskowymi, zebrano wszystkie konflikty zbrojne z państwem-agresorem, począwszy od wschodnich wypraw Światosława Walecznego w latach 964–966, a skończywszy na wojnie rosyjsko-ukraińskiej, która trwa od 2014 roku. Na każdej dwustronicowej rozkładówce albumu znajduje się jedna wojna. „Najtrudniejszym w tworzeniu albumu było zmieszczenie opowieści o każdym konflikcie zbrojnym na jednej rozkładówce. I to nie tylko w formie tekstu, ale także umieszczenie tam dwóch infografik, które pokazują właściwie mapę tego konfliktu oraz jakiegoś głównego działacza, który w nim uczestniczył. Szczególnie trudno było z tymi wydarzeniami, które miały miejsce w XIX–XX wieku, ponieważ o nich napisano wielotomowe opracowania, a tu – zaledwie rozkładówka, i trzeba ludziom bardzo krótko i prosto wyjaśnić, czym to było”, – dzieli się pan Jewhen. Podarował bibliotece także własną książkę „Szwaczka – feniks ducha ukraińskiego”, która jest częścią badań autora nad ruchem hajdamackim w XVIII wieku – jednym z kluczowych problemów historii politycznej Ukrainy. Obecnych zainteresował fakt, że to właśnie w Bohusławiu oddziały moskiewskie pojmały pułkownika Mykytę Szwaczkę. „Ach, na kozaczków, ach, na zaporoskich Kozaków przydarzyła się przygoda: Ach, przede wszystkim ojca Szwaczkę z osaułą razem związali, i na wozy kładli, z Bohusławia do Białej Cerkwi do niewoli zabrali, i wieźli ojca Szwaczkę gęstymi lasami”. Tak śpiewa się w pieśni ludowej o Mykycie Szwaczce – jednym z dowódców powstańczych w czasach Koliijwszczyzny, który realnie zagrażał wojsku rosyjskiemu. W raporcie moskiewskiego pułkownika Protasowa do kolegium wojskowego znajdują się takie słowa: „nie dojeżdżając do miasteczka Bohusławla, ataman Szwaczka z sześćdziesięcioma ośmioma ludźmi i dwiema chorągwiami został tam pojmany”. W latach 1769–1789 sytuacja była tak niespokojna, że administracja polska opuściła Bohusławszczyznę. Rotmistrz pisał do Branickiego: „jak latem były bunty, tak teraz rozgorzały jeszcze większym płomieniem”. Jak wynika z prac Jewhena Buketa, Bohusław w tym czasie był wybitnym ośrodkiem Koliijwszczyzny, miastem, w którym Maksym Zaliźniak wydawał uniwersały atamanom „na prawo porządek czynić”. Ale jeszcze wcześniej, w czasach wyzwoleńczych wypraw Pyłypa Orlyka na Prawobrzeże, Bohusław był miastem pułkowym, w którym mieściła się siedziba Fedora Szwaczki – bohusławskiego pułkownika. Obecni otrzymali ogromną przyjemność z rozmowy z Jewhenem Buketem i otrzymali książki z dedykacją autora.
Natalia FEDORCZENKO, bibliograf Miejskiej Biblioteki Publicznej Rady Miejskiej w Bohusławiu
Tłumaczenie maszynowe
Język ukraiński jest piękny, bogaty, melodyjny! Jeśli dotąd go nie znacie, zapytajcie sami siebie: dlaczego? Wystarcza też wspaniałych książek, a wydawnictwa w Ukrainie mają się znakomicie. Są filmy z dubbingiem w języku ukraińskim, są wszelkiego rodzaju kursy i wolontariusze, którzy gotowi są uczyć za darmo. A wiersze i piosenki po ukraińsku, jakież one są! Więc pytanie brzmi: dlaczego wciąż nie mówicie po ukraińsku? Przecież jedziecie do Ameryk, Francji, Brytanii, Niemiec i od razu zaczynacie uczyć się tamtejszego języka. Bo tam wyraźnie daje się wam do zrozumienia, że bez języka kraju, w którym się osiedliliście, niewiele osiągniecie. Bo nieznajomość języka to brak szacunku dla kraju. A Ukraińcy, którzy uważali ukraiński za niezrozumiały kugutski język, teraz w pośpiechu uczą się w Polsce polskiego, bo rozmawiać z Polakami po rosyjsku jakoś nie tak. I ci, którzy nie mówili „Дякую” i „Перепрошую”, normalnie używają słów „Dziękuję” i „Przepraszam”. I język się nie plącze. Dlaczego?.. Uczą się fińskiego, duńskiego, niemieckiego, estońskiego, islandzkiego... I nie trzeba dyskusji o Mohylance. Im mniej rosyjskiego, tym lepiej. Im więcej ukraińskiego, tym lepiej!
Lesia MOSKALENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «„W Stopczatowie się urodziłem, a w Kijowie umarłem i zmartwychwstałem!”», s. 1
„W mojej piersi tatarskie serce kołacze” Wieczorem 29 stycznia 2023 roku w wieku 93 lat zmarł ukraiński poeta, tłumacz, krytyk literacki, publicysta, przedstawiciel pokolenia lat sześćdziesiątych, jeden z organizatorów Ludowego Ruchu Ukrainy, Demokratycznej Partii Ukrainy, pierwszy przewodniczący Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy kilku kadencji, jeden z autorów Deklaracji o suwerenności państwowej Ukrainy – Dmytro Pawłyczko. Dmytro Pawłyczko od 1989 roku, kiedy został wybrany deputowanym ludowym ZSRR, zaczął aktywnie współpracować z krymskotatarskim ruchem narodowym, a od zwołania w czerwcu 1991 roku Kurultaju narodu krymskotatarskiego – z Medżlisem narodu krymskotatarskiego. W życiu społeczno-politycznym niepodległego państwa ukraińskiego Dmytro Pawłyczko konsekwentnie występował na rzecz przywrócenia praw narodu krymskotatarskiego, które powinny być zagwarantowane odpowiednimi ustawami i Konstytucją Ukrainy. Wyrażając w imieniu Medżlisu narodu krymskotatarskiego oraz w imieniu własnym szczere kondolencje rodzinie, bliskim, przyjaciołom i ukraińskiej społeczności w związku z ciężką stratą – śmiercią Dmytra Pawłyczki, pozwolę sobie przytoczyć jego wiersz, napisany latem 1992 roku i przepełniony przejmującym bólem o los narodu krymskotatarskiego: Tatarskie serce Na Krymie, przy niesprawiedliwych sędziach, Gdzie imperialna panuje „żwawość”, Poczułem, że w mojej piersi Tatarskie serce kołacze. Chaty ubogie na wzniesieniu, Chropowaty muszlowiec we krwi. Tutaj wy dla mnie najdrożsi, Powróceni z zesłań – żywi! Komnaty carskie i sekretarskie Obchodzę z lodem w oczach, Mnie niepokoją tylko tatarskie Ścieżki w jeżynowych krzakach. Tylko podmurowane ogrody, Stare, okaleczone sady; O, niezniszczalny mój narodzie, Siebie tutaj znowu narodź! Sinieją góry, płaczą skały, I gra morze, pełne łez, Lecz od pszenicznego siedliska Już słowo podaje Medżlis. Przysłuchuję się melodiom, Gardłowym, stepowym oktawom, Które tyran, kremlowski złodziej, Bezlitośnie pokiereszował. Krzyczę, wstąpiwszy, jak na ranę, Na ziemię, pełną bólu i zemsty: Wracajcie z Uzbekistanu, Moi skrzywdzeni bracia! (28.07.92, m. Jałta) Żegnajcie, Dmytro Wasylowyczu! Wieczna pamięć! Refat Czubarow, przewodniczący Medżlisu narodu krymskotatarskiego
Tak przemija cała epoka Wielki poeta, wielki mąż stanu, wielki Ukrainiec, który stał u źródeł ukraińskiej niepodległości. Zmarł budowniczy ukraińskiej cywilizacji, pełen pasji i oddany syn Ukrainy, którego los jest nieodłączny od losu narodu, który zaznał cierpienia okupacji – niemieckiej i rosyjskiej – przeżył wzloty walki wyzwoleńczej, zakazy i upokorzenia, gorzkie kompromisy moralne i nadzieje pokolenia lat sześćdziesiątych – i doczekał się wybuchu wolności: 24 sierpnia 1991 roku – gwiezdna godzina Pawłyczki i jego współmyślicieli, czas odrodzenia państwa ukraińskiego. Dmytro Wasylowycz Pawłyczko – niestrudzony pracownik, encyklopedysta, prawdziwa Akademia literatury ukraińskiej w jednej osobie. Bo literatury naszej nie sposób wyobrazić sobie dzisiaj bez jego poezji, błyskotliwych tłumaczeń światowej klasyki, studiów literaturoznawczych oraz wspomnień, w których uwieczniona została cała epoka, jej nieszczęścia i radości. Wieść o śmierci Dmytra Pawłyczki, z którym przyjaźniłem się sześćdziesiąt lat, przyniosła niewysłowiony ból: tak idzie pod wodę Atlantyda, tak przemija cała epoka. Tylko pamięć i wiara są w stanie pokonać ciemność tego czasu śmierci – starych ludzi na tyłach i młodych – na pierwszej linii frontu. Nigdy nie zapomnę naszych wspólnych z Dmytrem Wasylowyczem podróży po Ukrainie i do Polski w czasach „Solidarności”. Będę pamiętał, jak śpiewaliśmy razem jego nieśmiertelną pieśń „Dwa kolory”, jak się spieraliśmy, jak tworzyliśmy ruch społeczny „Ukraina w NATO”, jak braliśmy udział w okrągłym stole z politycznym trupem Janukowyczem, jak wierzyliśmy w zwycięstwo nad odwiecznym wrogiem Ukrainy – rosją. Dmytro Pawłyczko zmarł w środku bitwy, nie doczekawszy naszego nieubłaganego zwycięstwa, ale oddawszy mu całą siłę swojego talentu. Chwała Dmytrowi Pawłyczce – Bohaterowi Ukrainy. Królestwo mu Niebieskie, zasłane ukraińskimi gwiazdami. Jurij Szczerbak
*** Jadę pociągiem i płaczę… Rozumiem, że czas nieubłaganie odlicza nasze ziemskie bytowanie. I kiedy w czasie wojny myślałam o Dmytrowi Pawłyczce, najbardziej, czego bałam się o niego i boję się o siebie: nie umrzeć przed naszym Zwycięstwem… Być może nie uświadamiamy sobie tego, ale w każdym z nas jest ziarno, które wyrosło z jego słowa, czynów, postawy. Płaczę jasnymi łzami smutku i szczęścia jednocześnie… znać, spotykać się, słuchać, pracować… Wielki Człowiek! Jak długo będę żyła – będę pamiętać. Wałentyna Kyryłowa
*** Zmarł Dmytro Pawłyczko, symbol epoki Wielkiego Odrodzenia Ukrainy. Wieczna pamięć i Królestwo Niebieskie wielkiemu Synowi Ukrainy! Wspominam październik 1989 roku, kiedy zwróciłem się o wsparcie do Dmytra Pawłyczki i Iwana Dracza, którzy przebywali w Tarnopolu. Byłem wtedy w delegacji z Armenii, gdzie pracowałem przy odbudowie po trzęsieniu ziemi i tam tworzyliśmy komórkę Ludowego Ruchu wśród ukraińskich budowniczych. Miejscowi i nasi kagebiści stawiali szalony opór. Dmytro Pawłyczko i Iwan Dracz natychmiast przekazali nam niezbędne oficjalne dokumenty od państwa ukraińskiego i komórka LRU na armeńskiej ziemi została stworzona. Petro Szymkiw
Tytaniczna postać w literaturze ukraińskiej Moja znajomość z Dmytrem Pawłyczką zaczęła się od dalekiej jesieni 1964 roku, podczas Dekady literatury ukraińskiej w Gruzji. Wtedy wśród wielu książek gości była wy-
*** On nie umarł. Bo nieśmiertelna jest dusza. On nie umarł. Bo wiersze jego – z nami. On nie umarł. Dołączył do pobratymców. Do Dracza i Jaworiwskiego, do Łukjanenki, Stusa i Symonenki. On nie umarł, lecz odszedł od nas – w wieczność. Jewstratij Zoria podarował mi tomik wierszy Dmytra Pawłyczki. Jednak prawdziwie z twórczością poety zetknąłem się już w Kijowie, kiedy w oryginale przeczytałem jego legendarny dziś tomik „Hranosłow”. Potem było mnóstwo spotkań, rozmów, twórczych relacji. Pół wieku temu właśnie Dmytro Wasylowycz napisał błyskotliwą przedmowę do moich przekładów młodej wówczas poezji ukraińskiej (Lina Kostenko, W. Symonenko, I. Dracz, M. Winhranowski, B. Olijnyk i in.), które ukazały się w Tbilisi pod tytułem „Kwiaty dobra”. Pamiętna stała się nasza podróż do stolicy Gruzji w grudniu 1998 roku, kiedy członkowie oficjalnej ukraińskiej delegacji (I. Dracz, Ł. Taniuk, ambasador Ukrainy w Gruzji S. Wołkowecki oraz ja, wówczas wiceminister Ukrainy ds. narodowości i migracji) na czele z Dmytrem Pawłyczką byli z wizytą u patriarchy Eliasza II. Próbowaliśmy wtedy naiwnie włączyć gruzińskiego pasterza jako pośrednika w pojednanie UAAP z UCP patriarchatu moskiewskiego. Niestety, nie udało się. (Ta ostatnia obecnie, jak wiadomo, jest zakazana przez prawo). Pamiętam, wtedy w samolocie z Kijowa do Tbilisi przetłumaczyłem błyskotliwy wiersz Pawłyczki „Przy ambasadzie Gruzji w Rzymie”. Temu wierszowi i jego autorowi gorąco oklaskiwali potem w Związku Pisarzy Gruzji koledzy ukraińskiego gościa: bracia Tamaz i Otar Cziładze, Tariel Czanturia, Giwi Gegeczkori oraz inni koledzy. Z czasem z Pawłyczką staliśmy się kolegami nie tylko w literaturze, ale i w dyplomacji. Jakże się cieszył, gdy w Ambasadzie Gruzji w Kijowie odbyła się prezentacja mojej autorskiej antologii „Stu ukraińskich poetów”! Dostrzegł w niej kontynuację tego małego tomiku, który pobłogosławił w 1972 roku. Dmytro Pawłyczko to tytaniczna postać w literaturze ukraińskiej, artysta o burzliwym temperamencie, kolosalnej twórczej i ludzkiej energii, polemiczny, kontrowersyjny, ale niezłomny w walce o niepodległość Ukrainy. Wejdzie do historii nie tylko jako wielki poeta, ale i wybitny działacz polityczny, który stał się jednym z fundatorów niepodległości Ukrainy. Przykro, że poeta nie dożył zwycięstwa swojej ojczyzny nad znienawidzonym wrogiem. Ale to zwycięstwo będzie, niezmiennie będzie, i w odnowionej Ukrainie także będą pamiętać i szanować swojego wielkiego syna. Żegnajcie, drogi Dmytro Wasylowyczu! Na znak szczerej miłości i szacunku kładę na wasze piersi białe tbiliskie chryzantemy! Raul Czilaczawa, 30 stycznia 2023 r., Tbilisi. Dwaj wierni przyjaciele. Gdzieś tam znów się spotkają. Jak kiedyś. Takimi zawsze będę ich pamiętał. Dziękuję, Dmytro Wasylowyczu, za wszystko. Spoczywajcie. Markijan Łubkiwski. Raul Czilaczawa, Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko oraz Łeś Taniuk. Surami, grudzień 1998 roku
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
*** “Czerwone – to miłość, a czarne – to żal…” Znają Go jako poetę, deputowanego, polityka. My zaś znaliśmy Go także jako Przewodniczącego UWRK – Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej, którą objął po Mychajle Horyniu. Pracowaliśmy razem, prowadziliśmy wspólne przedsięwzięcia. Niejednokrotnie mieliśmy ostre dyskusje, spieraliśmy się. Ale Dmytro Pawłyczko zawsze cenił naszą pracę, podarował biblioteczkę swoich utworów. Często bywał na wydarzeniach MIOK-u. I to zawsze było ciekawe, twórcze, potrafił utrzymać przepełnione sale swoją potężną energią, swoim ogniem. Dzisiaj odszedł w zaświaty… Wieczna pamięć… Iryna Kluczkowska
*** Zmarł wybitny ukraiński poeta, tłumacz, krytyk literacki, publicysta, szistdesiatnyk, działacz społeczno-polityczny, Bohater Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki Dmytro Wasylowycz Pawłyczko (ur. 28 września 1929 roku, Stopczatiw, rejon jabłonowski, powiat kołomyjski, województwo stanisławowskie, Rzeczpospolita Polska, obecnie rejon kosowski, obwód iwanofrankiwski, Ukraina – 29 stycznia 2023 roku). Dmytro Pawłyczko – pierwszy przewodniczący Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki (1989–1990), przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej w latach 2006–2011. Od października 1995 do maja 1998 roku był Nadzwyczajnym i Pełnomocnym Ambasadorem Ukrainy w Republice Słowackiej. Dmytro Pawłyczko był także Ambasadorem Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od wiosny 1999 roku do lutego 2002 roku. Dzięki jego staraniom w centrum Warszawy, pół kilometra od słynnych Łazienek Królewskich, w marcu 2002 roku wzniesiono pomnik Tarasa Szewczenki. Ojciec ukraińskiej pisarki, literaturoznawczyni, tłumaczki, publicystki Sołomii Pawłyczko. Świetlana pamięć… Witalij Kurinnyj
Niech króluje w Niebiosach Wasza płomienna dusza, drogi Mistrzu 29 stycznia – w dniu pamięci Bohaterów Krut – odszedł w wieczność klasyk współczesnej literatury ukraińskiej, wielki Poeta i wielki Obywatel, współautor Deklaracji o Niepodległości Ukrainy – Dmytro Pawłyczko. Niewiarygodny temperament i pragnienie życia ostro rzucały Poetę na szalonych zakrętach XX wieku, jednak miłość, jako najwierniejszy kompas, nieomylnie wyprowadzała go na słoneczne ścieżki prawdy i zwracała do siebie prawdziwego. Jego piosenkę “Dwa kolory” z jej ukrytymi znaczeniami zna chyba każdy Ukrainiec, a jego książka liryki miłosnej “Tajemnica twojej twarzy” – to niezapomniana karta w skarbcu ukraińskiej poezji. Swego czasu prawdziwym wydarzeniem stało się wydanie książki poety “Prawda woła!” (1958) z wierszem “Kiedy umarł krwawy Torquemada…” z bardziej niż oczywistymi aluzjami do śmierci tyrana Józefa Stalina – “że zdechł tyran – ale stoi więzienie!”. 18-tysięczny nakład książki zniszczono, ale wiersz stał się jednym z pierwszych znaków uwolnienia ukraińskiej poezji z okowów radzieckiej cenzury. Sądzę, że ten wiersz nie straci aktualności i wtedy, gdy zdechnie obecny kremlowski Torquemada… Ukraińcy są na zawsze wdzięczni Dmytrowi Pawłyczce i za kierowany przez niego “Wseswit”, który publikował ukraińskie przekłady najgłośniejszych światowych nowości literackich szybciej niż moskiewskie wydania, i za odważne odkrycie Antonycza w 1967 roku, i za ukraiński 6-tomnik Szekspira, i za pomnik Szewczenki w centrum Warszawy, otwarty staraniami Pawłyczki, i za jego ważny wkład w Akt Proklamacji Niepodległości... Niech króluje w Niebiosach Wasza płomienna dusza, drogi Mistrzu… Dziękuję, że kiedyś dawno pobłogosławiliście i mnie w poetycki świat… Najjaśniejsza pamięć... Najszczersze kondolencje dla Waszej cudownej muzy – pani Bohdany, Waszej troskliwej córki Roksolany i całej rodziny.... Dodaję tutaj jeden z Waszych najlepszych wierszy: *** Kiedy mi nie pomogą wiersze, To już nie pomogą lekarze. W sny swoje błogosławione i wieszcze Ja odejdę samotnie o świcie. Wtedy przyjdź, ukochana, krokiem cienia, Lecz serca ty za tym sobie nie rwij, Że całe życie oddałem Ukrainie, Tobie zaś – pęk mogilnej trawy. Ja wiem, miła, to niesprawiedliwie, Lecz podzielić inaczej ja nie mógł, Bo i ta trawa – tak samo wieczny cud, Jak dziwność najlepszych dni moich. Iwan Małkowycz
Czas pożegnania z wielkim poetą! Poeta, obywatel, polityk, działacz, wojownik! Wojownik pióra! Czarujący władca słowa! Niewymownie boleśnie i smutno! Miałam takie szczęście, bo ostatnie lata bardzo często rozmawiałam. O poezji, o przekładach, o światowych problemach. Pozostały takie wspomnienia – treściwe, filozoficzne, napełnione mądrością i wskazówkami. Bardzo kochał Indie, szanował i tłumaczył Rabindranatha Tagore, napisał wiersz poświęcony 150-leciu Mahatmy Gandhiego w październiku 2019 roku. Otworzył wtedy on naszą wystawę “Oczy” w Muzeum Tyczyny 4 listopada 2019 r. i po raz pierwszy wszyscy usłyszeli ten wiersz, kiedy przeczytał go z rękopiśmiennego listu. Tak mistrzowsko nikt jeszcze nie tłumaczył Tagore! Tysiące jego wierszy, perły ukraińskiej literatury. Niestety, mój gotowy rękopis przekładów jego wierszy na angielski jeszcze nie został wydany, on tak i nie mógł go zobaczyć. Jest tam przekład poematu o Jezusie Chrystusie “Nauczyciel”. Bardzo chciał, żeby angielskojęzyczni czytelnicy go przeczytali. Tylko jemu wyznałam, że piszę wiersze, kiedy zapytał: “Jak ty tak możesz rozumieć duszę i myśli poetów, ty chyba sama piszesz wiersze. Prawda?”. Napisał przedmowę do mojej antologii ukraińskiej poezji jeszcze w 2011 roku. I on także pobłogosławił mój przekład “Leśnej pieśni” w 2012 roku. Moje szczere kondolencje dla żony pani Bohdany, córki Lany i wszystkich krewnych. Z głębokim szacunkiem do Dmytra Wasylowycza tutaj zostawię wersy z jego Rubajatów, które napisał w Kijowie w 2019 roku. Biłas nie dzwoni, Hnatiuka nie słychać, A z kim mi pojechać pod Kruty, I zaśpiewać tak, żeby zamilkli wszyscy, Kto już napił się moskiewskiej trucizny.
O śmierci ja myślał i pisał dawno, Niby o Kosmosu smutnym dnie, Teraz ja wiem: Kosmos dna nie ma, Lecz oto początek jego – moje okno. Mridula Ghosh
Dziękujemy Wam za to, że zwyciężaliście i nam przekazaliście Strona na FB przepełniona smutnymi wieściami o odejściu w zaświaty Poety i Obywatela Dmytro Pawłyczki… Zebrałam się w sobie, by napisać dzisiaj… Odeszła epoka, pozostawiając po sobie Niepodległą Ukrainę i nową literaturę narodową. Wasz wkład jest historyczny, Dmytro Wasylowyczu. Wy osobiście zaprosiliście mnie do pracy nad fundamentalnym 10-tomowym wydaniem Ukraina “Antologia pomników państwowotwórczych X-XX w.”. Miałam zaszczyt pracować we wspaniałym zespole autorskim i uporządkować dwa tomy (X-XIII i XIX wiek). Właśnie nasza katedra historii literatury ukraińskiej, teorii literatury i twórczości literackiej w Instytucie Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki zorganizowała i przeprowadziła naukowo-popularne wydarzenie z okazji Waszego 90-lecia! Pamiętam, jak my z Wami omawialiśmy i dyskutowaliśmy format wydarzenia! Aula IF była przepełniona… Wspaniała była współpraca z Dmytrem Pyłypczukiem nad przygotowaniem niepowtarzalnego wydania o Dmytro Pawłyczce… Dziękujemy Wam za to, że żyliście, tworzyliście, walczyliście, zwyciężaliście i nam przekazaliście! Spoczywajcie w pokoju… Świetlana Wam pamięć, szanowny i świetlany Dmytro Wasylowyczu… Oksana Slipuszko
Niedawno ze studentami wspominaliśmy Dmytra Pawłyczkę – jednego z najlepszych tłumaczy sonetów Petrarki. Nasz przedmiot to „Projekty translatorskie”, dlatego właśnie wspomnieliśmy o tak trudnej ścieżce twórczej. Mowa była tylko o jednej z wielu stron twórczości artysty. Dmytro Pawłyczko znany jest przede wszystkim jako ukraiński poeta. Jego wiersz „Dwa kolory” dawno stał się pieśnią ludową, której słowa zna zapewne każdy Ukrainiec. Poeta odszedł do wieczności... Mówią, że najlepszą pamięcią o mistrzach jest czytanie ich dzieł. Tetiana Belimowa. Dokonał wielkiego przejścia człowiek nietuzinkowy. Będę na świecie, Dopóki nieznane światło W obliczu twoim świeci. Będę żył dotąd, Dopóki płonąć będzie Dłoni twojej dotyk. (Dmytro Pawłyczko, Tajemnica twojego oblicza. Kijów 1974). Czasami wydawało się, że tak właśnie będzie. Zmieniać się będą prezydenci, przemijać będą pokolenia, trwać będą wojny, – a ponad tym wszystkim stać będzie Pawłyczko z jego romantycznym „wierzę”: „Jestem synem prostego drwala”. Nazwy jego zbiorów poetyckich to coś więcej niż metafory – to symbole epoki i biografii poety. Dmytra Pawłyczki (28 września 1929 – 29 stycznia 2023) już nie ma. Sotnik Krywonis, który przyjmował nastoletniego Pawłyczkę do młodzieżowego szkolenia UPA, zabrał go ze sobą. Przewrócona została kolejna strona skomplikowanej epoki. Bóg dał Pawłyczce długie życie. Mógł wypowiedzieć Wielką Prawdę. Zamiast tego wypowiedział literacką. A jednak – dokonał Wielkiego Przejścia Człowiek nietuzinkowy, utalentowany. Iryna Wilde nazywała młodego Pawłyczkę genialnym. Jego biografia jest skomplikowana i sprzeczna jak ukraińska historia. Wiele rzeczy zostanie zapomnianych. Wiele rzeczy zostanie przemyślanych na nowo. Ale pozostanie liryczny dar poety z kontrastowymi dwoma kolorami życia i twórczości... Jewhen Baran
Tłumaczenie maszynowe
Petro SKUNC, pisarz. U Dmytra Pawłyczki jest pieśń „Jawor i jaworzyna”, która zaczyna się słowami: Tęskniłem, miła, za tobą, Z tęsknoty obróciłem się mimo woli W jawora, co palony żalem, Sam jeden między bukami stoi. W ogóle buk, jak i dąb, to wspaniałe drzewa: dzięki swojej wytrzymałości mogą stać się nawet symbolami narodu. Jednak właśnie dzięki swojej wytrzymałości stają się przedmiotem żerowania dębów i buków rodzaju ludzkiego, którzy sprzedają nie swoją siłę, a siłę naturalną. Tymczasem kołyski dla dziecka nigdy nie robiono z buka czy dębu – z jawora. I na nowo w naszych czasach wymownie brzmi dawna karpacka pieśń: A my starzy, nie młodzi, obyśmy zdrowi, Dajmy sobie porobić krzesła jaworowe, Ej, krzesła jaworowe, a stoły dębowe... Albo – czule: U mojej miłej jaworowe drzwi... To u Sztefana Dzwinczuka, zabójcy Dowbusza, były drzwi dębowe. Dębowe są one i u dzisiejszych kupionych oraz przekupionych. Niestety, dębowe są nie tylko drzwi, ale i głowy. A Dmytro Pawłyczko, delikatny instrument poezji, z wszystkiego widać, wykołysany jednak w jaworowej kołysce. W tym, że jest delikatnym instrumentem, jest pewna wada. Przecież na nim daleko nie zawsze grał sam mistrz. Grali też inni, w tym również dębogłowi politycy. Urodził się Dmytro Pawłyczko 28 września 1929 r. w huculskiej wsi Stopczatów w rejonie kosowskim ówczesnego obwodu stanisławowskiego. Pierwsze jego książki poezji „Miłość i nienawiść” (1953), „Moja ziemio” (1955), „Czarna nitka” (1958) miały jedną istotną wadę: będąc prokomunistycznymi w najgorszym znaczeniu tego słowa, były napisane mocno. Oto i wywarły na wielu z nas niedobry, delikatnie mówiąc, wpływ. Utalentowany Wasyl Wowczok uderzył w tematykę antyreligijną. To samo było z Ołeksą Janczykiem. Autor tych wierszy też pozwalał sobie pospierać się z Bogiem (wtedy KPZR pisano wielkimi literami, a Bóg – małymi). Nawet pisałem pracę roczną „Antyreligijne i antynacjonalistyczne motywy w twórczości Dmytra Pawłyczki”. Tetiana TEREN, m. Kijów. Kiedyś nagrałam z Dmytrem Wasylowyczem jedną z najtrudniejszych i najdłuższych swoich rozmów z pisarzami. Trzeba było długo przedzierać się przez wiele razy powiedziane i znowu, i znowu wracać do nieprostych pytań... Ale oto teraz czytam tę rozmowę dla „RECwizytów” – i myślę, że być może ona najlepiej ze wszystkich nagranych przeze mnie wywiadów oddaje jego złożoność i jego mękę... Dla mnie Dmytro Pawłyczko na zawsze pozostanie autorem „Tajemnicy twojej twarzy”, współautorem Aktu ogłoszenia niepodległości Ukrainy, inicjatorem postawienia pomnika Tarasowi Szewczence w Warszawie, człowiekiem, od którego rozchodziły się niteczki pamięci do naszych pisarzy w przeszłości i teraźniejszości, mężem, który nosił w sobie swój ból – i przez poszczególne teksty, i przez życiowe wybory, i najbardziej, oczywiście – przez śmierć Sołomiji... Wieczna pamięć i wyrazy współczucia dla rodziny... Z wywiadu z 2014 roku. *** ...Ja należę do ludzi, którzy nie przeżywają śmierci jako ostatecznego faktu, dlatego że nie wszyscy ludzie umierają. Czasami wydaje mi się, że należę do takiej kategorii ludzi, którzy z niektórymi swoimi utworami mogą pozostać w życiu i po śmierci. Czy będą jeszcze śpiewać „Dwa kolory”, jak mnie nie będzie? Może i będą, to daje mi w pewnej mierze w życiu ulgę. *** Nie wierzę w Sąd Ostateczny i nie wierzę, że Bogu potrzeba zbierać niegodziwców ze wszystkich narodów i czasów, żeby ich sądzić. Ja wiem, Sąd odbywa się za życia. Śmierć u jednych zabiera tylko ciało, a podwyższa duszę, jeśli ona w nich za życia była. A u mnie była za mojego życia dusza, ona odbiła się w niektórych moich tekstach.
Zaufanie do poety wzmacniał fakt, że wśród studentów krążył z rąk do rąk zakazany tomik Dmytra Pawłyczki „Prawda woła”. Zaczytywaliśmy się wierszem o sprzątaczce, która za grosze wylizuje podłogę urzędnikom, jednak to nie ten wiersz zaniepokoił mężów stanu. Był w XV wieku w Hiszpanii dominikański mnich Torquemada, który stanął na czele inkwizycji. I był w wierszu Pawłyczki wers: Umarł tyran, lecz stoi więzienie... Po śmierci Stalina czytało się to bardzo przejrzyście. Jak na ironię, o tomiku „Prawda woła” nie znalazłem wzmianki w najnowszych informatorach, a tych wierszy, które pamiętam ze studenckich lat, nie znalazłem w jego wyborze „Miłość i nienawiść” z 1975 roku wydania. Za to w wyborze pełno utworów, które już nigdy i nikomu potrzebne nie będą, chyba że krytykantom, którzy zechcą Pawłyczkę sprowadzić do swojego karłowatego poziomu. Dmytro Pawłyczko skończył 75 lat. Został Bohaterem Ukrainy. Za co, pytam? Usprawiedliwić można wszystko, nawet nieznaną chorobę kandydata na prezydenta od rzuconego w niego jajka (z pomidorami, widać, na Iwano-Frankowszczyźnie ciężko, a tak wyszło – żółta krew). Ale w tym rzecz, że Dmytro Pawłyczko nie potrzebuje żadnych usprawiedliwień. Instynktem swojego potężnego talentu zwyciężył wszystko, co narzuciło mu społeczeństwo. Tak, społeczeństwo – całe ono poddało się obłudnej komunistycznej idei, niechby w duszy i buntowało się przeciw niej. Tylko ten bunt tak i pozostał na poziomie kuchennym. A przebił się na zewnątrz tylko w słowie. A zwyciężyć siebie – to jest najwyższe bohaterstwo. Słowo Dmytra Pawłyczki nie spadało poniżej duszy. I kiedy dusza wyrywała się z martwych objęć epoki, wyrywało się i słowo. Właśnie tacy jak Pawłyczko w pewnych momentach przerastali epokę, przerastali siebie, bo wszystko, nalepione na nich przez czas, spadało jak łupiny, dusza sięgała prakorzeni, odnawiała się, prawda, odziana w mundur, obnażała się na nowo. Pamiętam, byliśmy w Kirgistanie na Dekadzie literatury ukraińskiej. Po jednej z wycieczek na pożegnalnym bankiecie Dmytro Pawłyczko wygłasza toast: – Wypijmy za waszą kirgiską literaturę, aby była tak samo niepokorna, jak wasza rzeka Naryn. Od takiego toastu kierownictwo republiki oczywiście skrzywiło się, ale pierwszy sekretarz KC Kompartii Kirgistanu niby żartem wtrącił się w toast: – Między proczim, my s Narynom boromsia. Cały czas i swoimi utworami, i swoimi działaniami Dmytro Pawłyczko poruszał mózgi przełożonym, aż stało się całkiem jasne: w komunistycznym imperium szukać Ukrainy próżno, jest ona tylko demokratycznym szyldem nad kuchnią już nie ludożerstwa, a nacjiżerstwa. I dlatego Dmytro Pawłyczko znalazł się wśród pierwszych, którzy tworzyli Ludowy Ruch Ukrainy. W wywiadzie dla gazety „Słowo Proświty” poeta mówi: „Ja stałem na kolanach (w dosłownym znaczeniu) przed W. Czornowołem oraz Ł. Łukjanenką, błagając ich, by ustąpili miejsca jeden drugiemu albo – jeszcze lepiej – w ogóle nie szli na pierwsze wybory prezydenckie. Gdybyśmy zachowali jedność sił demokratycznych w 1991 roku, to rozwinęlibyśmy się w ciągu kilku lat w potężną organizację, której łatwo byłoby usunąć od władzy byłych komunistycznych partyjniaków”. Ponieważ byłem wtedy na Zakarpaciu przewodniczącym krajowego Ruchu, wiem, jak Dmytro Pawłyczko po młodzieńczemu, choć był już w poważnym wieku, przyłączał się do wszystkich naszych akcji protestacyjnych, aż do Krasnego Pola, gdzie obecnie uroczystości przeprowadzają ci, którzy kontynuują niszczenie naszego narodu. I kiedy wyciągaliśmy z niebytu naszego pierwszego ludowego poetę Wasyla Hrendżę-Dońskiego, Dmytro Pawłyczko, choć był już na pracy dyplomatycznej, przyjechał, aby nadać tym działaniom państwowotwórczej wagi. Wśród książek Dmytra Pawłyczki dwie z nich (z dedykacjami) przechowuję i czytam ponownie: „Tajemnica twojej twarzy” oraz „Rubajaty”. Ostatnia natchniona twórczością perskiego poety Omara Chajjama. Pierwszą cenię za wielką nieplatońską miłość do kobiety, drugą – za wielką niezapolitycznioną mądrość. I jeszcze – zawsze ze mną są pieśni, stworzone przez poetę we współpracy z wielkim kompozytorem Ołeksandrem Biłaszem. Przede wszystkim jest to pieśń „Dwa kolory” – o ręczniku, na którym wyhaftowane jest nie tylko poety, ale i nasze z wami życie. Może by i pisać tak, machnąwszy ręką na idiotyczną politykę – o tym, co wieczne. Ależ udowodniono w praktyce: nie zajmiesz się polityką ty – ona zajmie się tobą. Właściwie tak było w tym kraju, który znalazł się na rozdrożu największej na świecie prawdy i największej na świecie kłamstwa, zawsze. Więc D. Pawłyczko jeszcze za młodu pisał w wierszu „Odpowiedź rodzicom”: Śpiewać trzeba, oczywiście, i o gwiazdach, O tym, jak szepcze w ługu oczeret, Ale, ludzkie zapomniawszy szczęście i zgryzotę, Jakim do diabła będę ja poetą! Tak, on umie od miłości wznieść się ponad światem: Jak nadeszła miłość prawdziwa, Chlupnęła garścią ciepła, Moja dusza, niczym czereśnia, Ponad śniegami zakwitła. Tak, ale umie być wdzięcznym nie tylko przyjaciołom, ale i pseudoprzyjaciołom (wrogom – to dla nich za wysoko, wróg idzie przeciw tobie otwarcie): „My powinniśmy być wdzięczni władzy i komunistom, którzy zrzucili Wiktora Juszczenkę ze stanowiska Premiera, bo z byłego finansisty i pierwszego ministra, który zaczął kierować rządem z pozycji narodowych i socjalnych interesów narodu, wyrósł przywódca narodu”. (Z tego samego wywiadu dla „Słowa Proświty”). Cóż, Dmytro Wasylowyczu, taki czas, że starzeć się nie wypada. Gdzieś u mnie był wers: „Starzeć się – smutno, zestarzeć się – strasznie”. Zatem, niechaj starzeją się ci, którzy zestarzeli się i nie są zdolni podstawić swoją twarz wiatrom, które wieją z przyszłości. A wam – miłości takiej, przed którą nienawiść jest bezsilna. 2004 r.
Tłumaczenie maszynowe
*** Warto zawsze szukać dla swojego tematu nowych słów, jeszcze przez nikogo nie wypowiedzianych. W wierszu o miłości nigdy już nie napiszę banalnego zwrotu, bez względu na to, jak piękny by był. Podobnie nigdy nie zwracałem się i nie zwrócę do Ukrainy „moja Ukrainoczko” i w ogóle uważam, że naszych zdrobniałych słówek, którymi tak bardzo jest zapełniona klasyczna poezja ukraińska, należy unikać. Dziś wielu poetów myśli, że im bardziej sentymentalnie coś powiedzą, tym lepiej. Napisałem o tym wiersz, w którym zakazałem nazywać Ukrainę „matuszką”. Tylko „matka”, a nie „nieńko”, „matusia” czy „matuleńka”. Wszystkie te słówka trzeba wyrzucić z poezji i zapomnieć o nich!
*** Solomija kierowała się pewnymi ludźmi i mnie też mówiła: „Nie warto bardzo chwalić przechwalanego pisarza i się nim zachwycać, trzeba być bardziej powściągliwym”. Podcinała moją patetyczność, uczyła mnie być spokojniejszym, bardziej refleksyjnym. Solomija rozumiała proces literacki znacznie głębiej niż ja, widziała go w epokach. Napisała o naszych pisarzach tyle wszystkiego, że teraz czytam to wszystko i myślę: „Boże mój, przecież ja tego nie wiedziałem!” Kiedy pracowałem w Polsce, na Słowacji, przyjeżdżała do mnie i tam mogliśmy porozmawiać. Ale już wtedy rozumiałem, że ona jest profesorem, a ja w porównaniu z nią – zwykłym aspirantem.
*** Dziś moje wiersze o partii i Leninie należy odbierać jako mękę. Cieszę się, że czas moskiewskiej niewoli i Rosyjskiego Imperium Komunistycznego zakończył się za mojego życia i że nie byłem niemym świadkiem, lecz głosem epoki. Najlepsze swoje utwory napisałem wtedy, gdy budowałem Towarzystwo Języka Ukraińskiego, Ruch Ludowy… Podobne niepożądane teksty są u Tyczyny, Rylskiego, Dowżenki. Jak więc można wziąć i wyrzucić z naszej literatury Tyczynę za to, że napisał „Partia prowadzi”, skoro i przedtem, i potem stworzył wiele innych złotych tekstów? Literaturę czasów sowieckich należy traktować jako literaturę, która powstawała w warunkach podległości. Co mamy zrobić z takimi jak Dowżenko, który, aby ocalić swój talent i swoje życie, wychwalał Stalina? Teraz będę zajmował się budową pomnika Małyszki w Kijowie, ale czy ktoś wie, że w ostatnich latach był on poetą antyradzieckim? Do Andrija Małyszki zwracał się Wasyl Stus, a on był jego doradcą. Dlatego musimy uczcić i Dowżenkę, i Tyczynę, i Małyszkę, i Bażana, i Sosiurę, i wszystkich, którzy pozostawili teksty, które można i dziś drukować i czytać. Musimy przenieść pochówek Dowżenki z Moskwy do Sosnicy, musimy pójść na groby Tyczyny, Rylskiego, Sosiury i pokłonić się im, bo byli wielkimi męczennikami: każdy z nich miał rany zadane przez epokę, w której żyli. Ale starali się zachować naszą kulturę i przekazać ją mojemu pokoleniu.
*** Czasami myślę, że droga Świetlicznego, Stusa i Swerstiuka niewiele różniła się od mojej. Różnica polegała jedynie na innej taktyce. Ja byłem politykiem i opierałem się na Leninie, tak samo jak Dziuba. Spójrzcie na „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” — przecież dzisiaj nie da się tego czytać, bo Lenin tam jest bogiem! I ja też mam wiersz „W gabinecie Lenina”, w którym właściwie napisałem swoje najważniejsze słowa: „…Nam się zlewać, bracia, pora! // Czym, pytam, wodą czy krwią? // Czy Wołga potrzebuje wód Dniepru? // Czy kalinowa krew zaśpiewa pod brzozową korą?” Ten wiersz później był omawiany na plenum KC KPU. Byłem człowiekiem, którego władza radziecka nienawidziła, nie lubiła, ale nic mi zrobić nie mogła. W 1964 roku ukazała się moja piosenka „Dwa kolory” — wszyscy ją znali! Wezwano mnie do KGB i powiedziano: „Przecież napisał pan banderowską piosenkę!” W końcu wymyśliłem, co powiedzieć: „Czyż nie wiecie, że sztandar Komuny Paryskiej był czerwono-czarny?” Przybiegłem do domu przerażony i od razu do encyklopedii: tak, sztandar Komuny Paryskiej był czerwono-czarny! I nic już nie mogli nam z Biłaszem zrobić.
*** Wydaje mi się, że zrobiłem wszystko, jak trzeba, ale jedna rzecz była bardzo zła: uwierzyłem wtedy, gdy podczas głosowania nad Aktem proklamacji niepodległości zobaczyłem na tablicy 346 głosów, że już wszystko zostało zdobyte, nawet pomyślałem: „Gdybym umarł, byłoby to najlepsze…”. Ale potem mijał czas i zobaczyłem, jak na Ukrainę napływają nowe wrogie fale. A teraz, po dwudziestu czterech latach istnienia samodzielnej Ukrainy, znów zaczynamy od tego samego — walczymy z Moskwą o swoją niepodległość i płacimy za to krwią.
*** Najważniejsze to szanować czas, zrozumieć, że ty jesteś tymczasowy. Uświadomić sobie, że wszystko, co widzisz wokół siebie, co jest dla ciebie najdroższe, co cię podnosi, otwiera się przed tobą – to wszystko jest czasem! Żyjemy na planecie, która istnieje miliony, miliardy lat, ale nie odczuwa tego czasu, choć nieustannie się zmienia. Wydaje mi się, że gdybym mógł przeżyć swoje życie jeszcze raz, niczego bym nie zmieniał, ale szanowałbym czas. Biegłbym szybciej do domu, siadał przy stole, chwytał papier i pióro. A tymczasem w życiu zbyt wiele czasu zmarnowałem na rzeczy drugorzędne i niepotrzebne. To bardzo trudne: zrozumieć, że jutro już nie będziesz żyć.
Tłumaczenie maszynowe
Ten list do Dmytra i Bohdany Pawłyczków napisałem 31 grudnia 2021 – 1 stycznia 2022 r. Oczywiście przekazałem go Dmytrowi Wasylowyczowi, a teraz pomyślałem, przeżywając taką duchową stratę, jaką poniosła Ukraina, że można by ten list wydrukować, wspominając tego sławnego poetę i obywatela. Zacząłem pisać ten list właśnie 31 grudnia, ponieważ rodzina w tym dniu, 31 grudnia 1999 roku, straciła utalentowaną badaczkę literatury ukraińskiej, tłumaczkę Sołomiję Pawłyczko. Pocieszam się przynajmniej tym, że osobiście zdążyłem Dmytrowi Wasylowyczowi jeszcze za życia powiedzieć szczere i wysokie słowa podziwu dla niego jako poety, działacza społecznego, polityka, kulturowego nacjonalisty. Mykoła ŻULYNSKYJ
Drodzy Dmytro i Bohdano! Wreszcie dzisiaj, 31 grudnia, zebrałem się w sobie i odważyłem się złożyć Wam życzenia z okazji Nowego Roku i Świąt Bożego Narodzenia. Jakich słów użyć, aby wzmocnić i tak już zasmucone Wasze serca wspomnieniem o tym ostatnim grudniowym dniu, kiedy tragicznie przerwało się życie Sołomiji? Nie ma ich, tych słów pocieszenia, takiego bólu nie uleczysz słowami. Pamiętam, drogi Dmytro, Twoje pełne żalu zwrócenie się „Do Sołomiji” właśnie wtedy, gdy odeszła ona poza granice ziemskiego życia: O, moja córeczko, o moja mamo, Ja od śmierci twojej martwy tak samo. Myśli moje wyschłe stoją jak łodygi, Przerażają mnie moich słów ścięgna. Jej śmierć do dziś rani także nasze dusze, dusze tych, którzy się z nią przyjaźnili, rozmawiali, pracowali. Sołomija śmiało otwierała nowe horyzonty badań zarówno literatury ukraińskiej, jak i światowej, w sposób uzasadniony „rozwinęła” przed badaczami literatury ukraińskiej szerokie spektrum problemów, które należy opracowywać, wnikliwymi oczami i dociekliwym rozumem przenikać poza granice utartego, tradycyjnego, burzyć przestarzałe wyobrażenia i stereotypy myślenia. Otworzyła wielu oczy na prawdziwą naturę ukraińskiego modernizmu, śmiało poruszyła różnego rodzaju tabu, nałożone na takie tematy i problemy, jak feminizm, seksualność, homoseksualizm, lesbijstwo, erotyzm w ogóle. Szczególnie ważnym dla dalszego ruchu i odnowienia myślenia literaturoznawczego było zrozumienie przez Sołomiję teoretycznych podstaw nowoczesnego nacjonalizmu; poruszyła ona kwestie „literatura i nacjonalizm”, „ukraińska idea narodowa”, śladem Ahatanhela Krymskiego ogłosiła potrzebę, konieczność zbudowania nowej doktryny nacjonalistycznej dla Ukrainy. I jak tu nie wspomnieć o Twoim, szanowny Dmytro, trudzie, zatytułowanym „Ukraińska idea narodowa”, którego przewodnim motywem była Twoja literacka, społeczna i polityczna walka początkowo, jak sam określiłeś we wstępie, „o proklamowanie, a potem – o rozwój państwa ukraińskiego w nurcie idei narodowej”. Ta książka artykułów publicystycznych, wystąpień, wywiadów, dokumentów, którą świadomie poświęciłeś Sołomiji, jest swoistym raportem z Twojej pełnej poświęcenia działalności, Twojej jako pisarza i polityka walki słowem o realizację idei ukraińskiej. W tej walce Dmytro Pawłyczko nie ma równych, on jest czołowy, on jest pierwszy i będzie określany w intelektualnej i politycznej historii Ukrainy jako główny działacz w wywalczeniu wspaniałego dnia odrodzenia niepodległości Ukrainy. I jeśli Sołomija słusznie zalicza do twórców ukraińskiej polityki, teoretyków nacjonalizmu Iwana Frankę, Borysa Hrinczenkę, Serhija Jefremowa, Ahatanhela Krymskiego i innych oraz radzi spojrzeć na ich twórczość artystyczną i publicystyczną także jako na traktaty polityczne, jako na tekst polityczny pod kątem widzenia narracji narodowej, „narracji narodu”, to Twoja, Dmytro, twórczość – wiersze, poematy, artykuły – mają i wielką wartość artystyczną, i nie mniej wielkie znaczenie polityczne. Uważam, że taką organiczną jedność w jednej osobie pisarza i polityka, jaką wyraża Twoja postać, Twoja działalność, Twoje powołanie i Twój los, trudno odnaleźć we współczesnej historii Ukrainy – Ukrainy końca XX – początku XXI wieku. Cóż, przyznajesz: „Połączenie literatury i polityki w jednej duszy – jest możliwe”. Ale dalej w tym samym wywiadzie z 1996 r. twierdzisz: „W takim połączeniu przegrywa pisarz i wygrywa polityk. To prawda”. Ja natomiast uważam, że w Twoim przypadku nie ma przegranej. Przynajmniej nie czuję, czytając Twoje wiersze, poematy, Twoją eseistykę, wywiady, wystąpienia, że pisarz w tym zmaganiu z politykiem przegrywa. Możliwe, że i „pisarz nie powinien być politykiem” – tak uważasz, chociaż przyznajesz, że są „pisarze – politycy wysokiej klasy” i wspominasz V. Havla, Á. Göncza. Ale Ty, drogi Dmytro, jesteś w tym samym rzędzie! Jesteś wysokiej klasy i pisarzem, i politykiem. Ile natchnionej emocjonalnej siły włożyłeś w poezje okresu Pomarańczowej Rewolucji, Rewolucji Godności – czytałem Twoje poezje i byłem pod wrażeniem ekspresyjnego napięcia Twojego myślenia obrazowego i politycznej przenikliwości. Czytając zbiory „Za nas”, „Wiersze z Majdanu”, „Grzmot w styczniu”, „Nie zdradź!”, wczuwając się myślami i uczuciami w poematy „Bohun” i „Trubiż”, w cykl poetycki „Pomajdanie”, czyż nie przekonasz się, że te poezje, te poematy – to nie tylko bolesne i czyste przeżywanie losu Ukrainy, ale także prorocze ostrzeżenia, testamentowe wezwania i modlitewne wołania, by przezwyciężyć niezgodę i wrogość oraz „zachować Majdanu testamenty // I jedność Ukrainy zachować!”. Ile włożyłeś wysiłku, aby osiągnąć tę niezbędną jedność narodową, bo byłeś przekonany zawsze: nasza wolność – w zjednoczeniu sił: „Nasza wolność w zjednoczeniu”. Czyż zapomni się, jak na posiedzeniu Zgromadzenia Galicyjskiego we wrześniu 1991 r. dosłownie błagałeś Wiaczesława Czornowiła i Łewka Łukjanenkę, by ustąpili sobie nawzajem z drogi na ścieżce do stanowiska prezydenta Ukrainy. Nie ustąpili. I obaj przegrali wybory. Ale przegrali nie oni, a przegrała Ukraina. Wtedy też Ty, Dmytro, ostrzegałeś „przed nadmiernym galicyjskim patriotyzmem, który może w tych czasach pójść tylko na szkodę”. I zaszkodził. Komu? Ukrainie. A Twoja walka – i literacka, i społeczna, i polityczna – o wyzwolenie świadomości Ukraińców, świadomości społecznej od zaszczepionego przez system totalitarny kompleksu niewolnika, mieszańca, mankurta, a… Jakimi tylko problemami narodowymi, kwestiami tworzenia państwa i budowy państwowości nie rozdzierałeś swojego serca. Wierzę, jestem pewien: powstaną z czasem specjalne prace, w których szczegółowo zostanie przeanalizowana i należycie oceniona każda sfera Twojej pełnej poświęcenia działalności – literacka, społeczna, polityczna. Prawda, tę pracę przyszłych badaczy fenomenu Dmytra Pawłyczki ułatwiłeś zarówno zbiorem publicystyki politycznej „Ukraińska idea narodowa”, jak i unikalnym zbiorem „Wspomnień”. Temu literacko-publicystycznemu pamiętnikarskiemu życiorysowi trudno wycenić wartość. Niemożliwe! To, można uznać, historia najnowszej Ukrainy w obrazie Pawłyczki – poety i polityka. Zadziwiająco spójny tworzy się obraz przede wszystkim duchowego przewodnika narodu, kulturowego nacjonalisty, działacza, który znacząco wpłynął na kształtowanie świadomości narodowej i politycznej, na przebudzenie poczucia jedności narodowej. Uwierz, Dmytro, to nie przesada, nie nadmierne wychwalanie Ciebie, ale jesteś jednym z tych niewielu współczesnych, którzy śladem Szewczenki, Franki, Łesi Ukrainki, Hruszewskiego i Łypynskiego realizowali w nowej epoce ideę mobilizacji narodowej i konsolidacji narodu ukraińskiego. Pragnąłeś zharmonizować kulturowe i polityczne składowe w imię, jak tego domagał się Twój ulubiony Iwan Franko, „wzniesienia naszej budowli narodowej w całej jej całości”. Wspominam artykuł Franki „Formalny i realny nacjonalizm”, czytam pracę angielskiego filozofa Ernesta Gellnera „Narody i nacjonalizm”, zwracam się do książek Sołomiji Pawłyczko „Dyskurs modernizmu w literaturze ukraińskiej” oraz „Nacjonalizm, seksualność, orientalizm: złożony świat Ahatanhela Krymskiego”, która pisała o Twoich poprzednikach – pisarzach i twórcach polityki narodowej jako o ludziach, którzy „mieli kolosalną wyobraźnię twórczą i polityczną, w której dość wyraźnie wyłaniał się naród”, i myślę o Tobie, o Twojej działalności politycznej, której poświęciłeś własne serce. W jednym z licznych wywiadów z 1999 roku nieprzypadkowo podkreśliłeś: „Politykiem byłem zawsze, bo w czasach kolonialnych starałem się bronić języka ukraińskiego przed zniszczeniem”. To prawda. O, powiedziałem: „prawda” i przypomniałem sobie Twoją książkę poezji „Prawda woła” z 1958 roku wydania, kiedy ja, mieszkając w Łucku u ciotki Kateryny i pracując jako robotnik w tartaku, wieczorami słuchałem Twoich poezji, które czytała studentka Instytutu Pedagogicznego w Łucku im. Łesi Ukrainki. Spotykaliśmy się u niej w mieszkaniu – kilku studentów i ja jeden, robotnik, który przepracował na Polesiu dwa lata jako nauczyciel i przeniósł się do siostry mamy do Łucka. Ja wtedy, a były to lata 1963-1964, po raz pierwszy usłyszałem Twoje nazwisko i Twoją poezję, oraz wiersze Wasyla Symonenki, Liny Kostenko, Borysa Olijnyka, Iwana Dracza. Dalej w tym wywiadzie wyrażasz wątpliwość: „Nie wiem, czy będą pamiętać mnie bardziej jako działacza politycznego, czy bardziej jako poetę. Nieważne”. Będą pamiętać! Będą pamiętać i jako poetę wielkiego talentu i wysokiego kunsztu artystycznego pisarza, publicystę, tłumacza, literaturoznawcę, i jako wybitnego działacza politycznego. Polityka z wyjątkowym darem przenikania poza granice realnej sytuacji i niemal intuicyjnego wyczucia oraz przewidywania dalszego rozwoju wydarzeń. Czytam w Twoim referacie w Salzburgu, wygłoszonym 29 lipca 1993 r. „O współczesnych problemach na Ukrainie”: „Mikrob separatyzmu, zaszczepiony przez rosyjskich parlamentarzystów na Krymie, będzie się mnożył i trudno powiedzieć, czy nie doprowadzi on do krwawej epidemii”. I dalej w tym referacie, podkreślam, z 1993 roku: „Jeśli „imperium zła” nie może zniknąć, dlatego że zagraża to istnieniu „imperium dobra”, jeśli Bóg bez szatana nie może pokazać swojej potęgi, to nasza przyszłość będzie smutna”. Do tej smutnej przyszłości pozostawały dwie dekady. A Twoje ostrzeżenia wyrażone w wywiadzie dla czasopisma „Zmena” w Bratysławie w 1996 r.: „Separatyzm na Wschodzie Ukrainy jest możliwy, ale może być wywołany raczej nie czynnikami ekonomicznymi, a politycznymi, działalnością „piątej kolumny”, próbami niektórych polityków Rosji (Żyrinowski i inni) odrodzenia imperium wszelkimi sposobami, nawet siłą”. Czyż one, te ostrzeżenia i prognozy, nie okazały się, niestety, prorocze? Jest mi bardzo przykro, że nasza – nie nasza ukraińska władza nie słyszy Twojego głosu – nie wsłuchuje się w Twoje rady, rozważania i ostrzeżenia, nie ceni godnie Twojego pełnego poświęcenia budowania państwa. Ale Ty, nie czekając od władzy na zaproszenia do dialogu, sam inicjujesz takie dialogi, które, prawda, prowadzone są jednostronnie, tylko przez Ciebie, ale z taką zasadniczo krytyczną zapalczywością, że władza woli raczej pomilczeć lub udawać, że tego nie słyszy, nie widzi. Wspominam niedawne Twoje listy poetyckie do prezydenta Zełenskiego, w których ostrym i sprawiedliwym słowem sekujesz jego dwulicową kapitulacyjną postawę w stosunku do imperialnej Moskwy. W jedenastym już liście prozą, nie doczekawszy się od niego odpowiedzi, a na listy należy odpowiadać, wydałeś Zełenskiemu ostateczny wyrok: „Jesteś prezydentem kapitulacji, a nie walki o wolność”. Przykro, powtarzam, że władza nie honoruje swoją wdzięczną uwagą i nie wykorzystuje takiego rozumu państwowego, takiego doświadczenia, takiego wybitnego działacza kulturowego i politycznego, jakim jest Dmytro Pawłyczko. Przecież właśnie tacy ludzie są chlubą i dumą narodu, państwa. Daj, Boże, Tobie, drogi przyjacielu, i Twoim bliskim szczęśliwego, w dobrym zdrowiu nowego roku i przyszłych szczęśliwych lat! Szczerze – Mykoła Żułynski
P. S. A wiesz, Dmytro, co ja teraz, po zakończeniu tego listu, robię? Otworzyłem „Tajemnicę twojej twarzy”, którą mi podpisałeś: „Mykołowi Żułynskiemu z braterską miłością – D. Pawłyczko. 20.VI.81”, i zacząłem śpiewać „Dzwoni w gwiazdach niebo czyste…”, „Stęskniłem się, miła, za tobą…”. Wspominałem kwartet „Jawir”, wspominałem, jak ja razem z moim przyjacielem Omelianem Cymbalistym, nawiasem mówiąc, rodem z iwanofrankiwszczyzny, kroczyłem prospektem Staczek w Leningradzie w 1967 roku i my głośno, ostentacyjnie głośno wyśpiewywaliśmy „Dwa kolory”. Śpiewaliśmy i nie wiedzieliśmy wtedy, czyje to słowa, czyja muzyka. Ale już wtedy Pawłyczko był w naszych sercach, był z nami w tym zimnym imperialnym centrum i ogrzewał nas elegijną tęsknotą za Ukrainą. 31 grudnia 2021 r. – 1 stycznia 2022 r.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz
Kto w tej sprawie jest lalkarzem? Imię Korolenki spokojnie, bez skandali i zbędnego wzniecania kurzu z czystego nieba, dawno można było zdjąć przynajmniej z oficjalnej nazwy głównej biblioteki ziemi czernihowskiej, która została jej narzucona przez Moskwę na podstawie przypadkowego przydziału. Z okazji kolejnej rocznicy tego przekonującego nosiciela i obrońcy „ruskiego miru”. Z tej prostej przyczyny, że Korolenko nie miał nigdy żadnego związku z ziemią nad Desną – tutaj się nie urodził, nie żył ani nie pracował. To tak jak nazwa kołchozu imienia Blüchera w sąsiedniej do mojej rodzinnej Danyny Szaturze, do której mieszkańcy Szatury przez wiele lat przywykli, nie zastanawiając się nawet nad tym, kim i jakim był dla nich naprawdę ten działacz… Ale to była epoka, kiedy nie uczono nas myśleć, a jedynie bezmyślnie wykonywać polecenia z góry… „Więc o co chodzi?” – zapyta skonsternowany czytelnik. A odpowiedź jest na wierzchu. Dla większości przytomnych czernihowian i aktywnych członków Czernihowskiego Ziemstwa w Kijowie, którzy przez lata śledzą tę zaiste batalię wokół wypowiedzi jednej znanej w centrum obwodowym „zasłużonej pracownicy kultury Ukrainy” („my swajego Karalienka nie sdadim”), dawno zrozumiała jest geneza tego problemu. Żadna dyrektorka tej biblioteki (a w tym przypadku od wielu lat kieruje nią nieznana ani z oświatowych publikacji, ani z otwarcie deklarowanej proukraińskiej postawy w kulturalno-literackim środowisku Ukrainy Inna Aliferenko), ani żadna garstka jej zwolenników (a okazuje się, że nie jest ich tak znowu wielu w samej bibliotece) nigdy nie odważyłaby się w czasie sprowokowanego wojną szczytu duchowego oczyszczenia ukraińskości pójść na zwarcie z wieloletnimi żądaniami narodowo świadomej części społeczeństwa, by zdjąć imię W. Korolenki ze sztandaru biblioteki i wysłać go na spoczynek do lamusa historii. Gdyby, oczywiście, taka dyrektorka nie miała wsparcia tak zwanych niewidzialnych sił. Zarówno ze strony poszczególnych wpływowych urzędników władz lokalnych, jak i ze strony gabinetów władzy w stolicach, gdzie od dawna formuje się, czy raczej kontroluje, według słów Liny Kostenko, humanistyczną aurę narodu. To tak jak w przypadku Bułhakowa w Kijowie. Wszyscy dokładnie wiedzą o „zasługach” tego pisarza wobec ukraińskości, wszyscy już wyraźnie odczuwają niezadowolenie wzburzonego ludowego ula, ale ktoś uparcie i póki co skutecznie podsyca w stolicy podobną frazę „my swojewo Bułhakowa nie sdadim”. Ostatecznie obrońcy Korolenki w Czernihowie zmuszeni są go wydać.
Jest całkiem oczywiste, że kolejna nowa władza w Czernihowskiej Obwodowej Administracji Państwowej (a działalność i misja biblioteki obwodowej leży w jej kompetencjach) wreszcie dojrzała do zrozumienia, że trzeba postawić kropkę. Jednak, niestety, jest jedno komplikujące „ale”. Władza po raz kolejny postanowiła uruchomić proces tak zwanej dyskusji społecznej. I gdzie byście myśleli, szanowny czytelniku? W „zespole pracowniczym” samej biblioteki imienia Korolenki!
Znowu kolejne koło słowotoku Czyż nie przypomina to historii z tak zwanym nazwaniem głównych
S. F. Rusowa (18.02.1856 – 02.02.1940)
powietrznych wrót Ukrainy – „Boryspol” – pod egidą samej władzy? Przykład jest wymowny, dlatego wart krótkiego przypomnienia w tym kontekście. Wiosną 2016 roku, w szczycie kampanii dekomunizacyjnej, ówczesne Ministerstwo Infrastruktury Ukrainy zainicjowało mini-referendum w sieci w sprawie nadania lotnisku „Boryspol” imienia najbardziej zasłużonego Ukraińca. I samo „przepychało” imiona daleko nie do końca „naj” – a mianowicie Sikorskiego i Malewicza. Te imiona bezczelnie wspierała przez swoich posłusznych rzeczników także zdenacjonalizowana ekipa nowego mera miasta Witalija Kliczki. A kiedy wyniki głosowania, w większości młodych Ukraińców, pokazały, że w ich sympatiach wyraźnie prowadzi Mazepa, z góry dano „odzew”. I to w dość wstrętny sposób, nie raz wypróbowany niegdyś przez komunistów: powołano się na opinię „zespołu pracowniczego lotniska”. Mówiąc, że jest on przeciwny. Pierwszym, który wyraził tę „opinię”, był były minister transportu, niejaki Josyp Winśkyj. To ten z kohorty byłych komunistycznych komsomolców-przewrotowców, który zdążył być w trzech „blatnych” partiach i będąc dyletantem historii narodowej, nie wstydził się wystawiać siebie za „eksperta” w ocenie samego Mazepy. Mówiąc, że imię jest kontrowersyjne. Z tej decyzji można było wyciągnąć dwa wnioski: albo opinii zespołu „pracowników” Boryspola nikt nie pytał, albo pracują tam sami ostarbeiterzy z Woroneża i Riazania, którzy wprost nienawidzą wszystkiego, co ukraińskie. Swoją publikację w prasie na ten temat pod tytułem „Mazepa i riazańscy ostarbeiterzy Boryspola” kończyłem pytaniami: „Może taki zespół wymienić? Albo wymienić kierownictwo takiego Ministerstwa, które pomyliło się z priorytetami humanistycznymi Państwa Ukraińskiego?”
Scenariusz z wykorzystaniem „nieszkodliwego” Hlibowa Wygląda na to, że w Czernihowie z ostatecznym rozwiązaniem kwestii bibliotecznej scenariusz również jest już przemyślany z góry. Tak jak przemyślana z góry jest decyzja. Rozumiejąc, że przegrywają, zwolennicy Korolenki za wszelką cenę postanowili nie dopuścić do oficjalnej nazwy biblioteki imion tych, za którymi od lat opowiada się patriotycznie nastawiona część inteligencji Czernihowa i Kijowa – Sofii i Ołeksandra Rusowych. No nie mogą „korolenkowcy” tak po prostu pogodzić się z tym, że teraz punktem odniesienia ich działalności będzie nie ich rosyjsko myślący ulubieniec, a zagorzali nacjonaliści-petlurowcy. Dlatego zaproponowali imię neutralne, na które, mają nadzieję, przystaną uczestnicy kolejnych zebrań-wysłuchań. Chodzi o Leonida Hlibowa. Atak na Rusowych przeprowadzili potężny. To i wywiady ze specjalnie dobranymi rozmówcami w lokalnym radiu, i szereg publikacji na lokalnych stronach internetowych. A nawet apel do władz lokalnych, który podpisali niektórzy czernihowianie. Według doniesień miejskiego portalu Go-
O. O. Rusow (07.02.1847 — 21.10.1915)
rod.cn.ua, propozycję nadania imienia znanego bajkopisarza Leonida Hlibowa poparli „znani działacze kultury Czernihowa”. Wymienię ich: dyrektor muzeum-rezerwatu M. Kociubynskiego Ihor Kociubynskyj, rektor Czernihowskiego Obwodowego Instytutu Kształcenia Podyplomowego im. K. Uszynskiego Anatolij Zalśkyj, prorektor narodowego uniwersytetu „Czernihowski Kolegium” im. T. Szewczenki Wołodymyr Diatłow, poeta i redaktor Dmytro Iwaniw, przewodnicząca obwodowej organizacji NSPU Ołena Koneczna. Nie będę komentował motywów sygnatariuszy, by ominąć wyraźnie niedocenianych w regionie Rusowych na rzecz, według trafnego określenia Wasyla Czepurnoho, „nieszkodliwego Hlibowa, w odróżnieniu od członka Centralnej
Biblioteka, która powinna nosić imiona Sofii i Ołeksandra Rusowych
Rady Sofii Rusowej”. Sądzę, że nieobojętni na historię narodową czernihowianie dawno znają stanowisko i motywy każdego.
Kto jest za „nacjonalistami” Rusowymi? Podkreślę tutaj, że istnieje też inny apel do władz i inna lista dość znanych w Czernihowie działaczy. I jest ich nie mniej niż poprzednich sygnatariuszy. I oni są za Rusowymi. Oczywiście ich opinii, jak to od dawna bywa na mentalnie podzielonym polu informacyjnym obwodu czernihowskiego, szereg lokalnych mediów elektronicznych nie nagłośnił. Za Rusowymi stoją: dyrektor Instytutu Naukowo-Dydaktycznego Historii i Dyscyplin Socjohumanistycznych im. O. Łazarewskiego miejscowego uniwersytetu narodowego profesor Ołeksandr Kowalenko; kobziarz-lirnik, laureat nagrody im. Szewczenki Wasyl Neczepa, czołowy dziennikarz i działacz Proświty Wasyl Czepurnyj, Ogólnoukraińskie Stowarzyszenie im. Sofii Rusowej (a to setki znanych pedagogów – naśladowców sławnej krajanki), Fundacja Charytatywna im. Sofii Rusowej, której przewodzi biznesmen Iwan Czaus; szereg badaczy-specjalistów z Kijowa, którzy dobrze znają historię i zamiast abstrakcyjnych, pustych słów mają przekonujące, oparte na materiałach archiwalnych publikacje na ten temat. Wśród kijowian muszę przede wszystkim wymienić Hałynę Daciuk – znaną dziennikarkę i działaczkę społeczną, laureatkę Ogólnoukraińskiej nagrody im. Sofii Rusowej, która faktycznie jako pierwsza na Ukrainie przywróciła prawdę o tej wybitnej postaci, publikując w czasopiśmie „Ukraina” (nr 2-5, 1991 r.) artykuły o Rusowej. Zainicjowała w Oleszni społeczną, liczącą kilka tysięcy przyjezdnych zewsząd ludzi, pielgrzymkę pamięci tej Wielkiej Ukrainki. Została autorką scenariusza i uczestniczką filmu „Dzień Sofii” (1992). Wspólnie z O. Rudakewycz stworzyła swoisty życiorys Rusowej w formie nieznanej dotąd ogółowi korespondencji pod tytułem „Na drodze krzyżowej. Historia rodziny Lindforsów-Rusowych w listach” (2013). Dlaczego milczy „sumienie narodu” – inteligencja budżetowa? Wszak właśnie takich gazet i takich publikacji w nich oraz książek chronicznie nie czytają w gabinetach władzy. Co więcej, aktualnymi wystąpieniami prasy, w których „niezłym cichym słowem” wspomina się chronicznie narodowo wykastrowaną na różnych szczeblach ukraińską władzę, ignorują nawet w placówkach oświatowych obwodu. Przecież kierowników tych placówek wybiera i mianuje władza. Teraz ich celem jest niedopuszczenie do upamiętnienia w nazwie głównej biblioteki regionu imion prawdziwych budzicieli narodu Ołeksandra i Sofii Rusowych. Ta kronika, jestem przekonany, mimo wszystko zostanie opisana. W szczegółach, datach, z konkretnymi nazwiskami i stanowiskami. Jako kronika niekiedy otwartego, a niekiedy ukrytego sprzeciwu, sabotażu, oporu wobec chronicznie zastarzałych i dlatego tak bolesnych procesów utwierdzania ukraińskości na Ukrainie. I będzie ona jednoznacznie służyć nie tylko jako cenne źródło do poznania i przemyślenia przez przyszłych badaczy – dosłownie oblanych krwią ukraińskich patriotów wszystkich pokoleń i wojen – szeregu jeszcze nieopisanych stron naszego wycierpianego odmoskwienia, ale także jako przekonujący przykład tego, kto i dlaczego stawiał w tej bolesnej kwestii opór. Również na szkolnych lekcjach krajoznawstwa. Tutaj – o świeżym skandalu wokół postaci Wołodymyra Korolenki. Postaci kontrowersyjnej, ale jednoznacznie nieprzychylnej idei ukraińskiej państwowości. W innych okolicznościach tego postulatu, bez zbędnych dyskusji, słowotoku, zaciemniania sprawy, byłoby całkowicie wystarczające postawienie wyraźnej kropki w tej historii i niedoprowadzanie jej do absurdu, jak to stało się teraz.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tak. I zazwyczaj stają się nimi posłuszni, ostrożni, bez zbędnych kategoryczności w ocenach zasadniczych spraw. Dlatego tacy nie będą stać murem za życiowymi ideałami i działalnością Rusowej, Hrinczenki, Ohijenki, Petlury, Mazepy, Bandery. Wymowny jest tu przykład publikacji autora tych słów w ogólnoukraińskim tygodniku „Słowo Proświty” (numer z 29 marca 2018 roku) o wymownym tytule „Wybacz ciemnotę rodakom, pani profesor Rusowa”. Artykuł powstał na podstawie dotąd nieznanych w Ukrainie dokumentów archiwalnych dotyczących życia Zofii Rusowej na przymusowej emigracji, które udało mi się odnaleźć w archiwach Pragi i Londynu. Był to odpowiedź na kolejny wybryk „korolenkowców”: rzekomo Zofia Rusowa uciekła z radzieckiej Ukrainy na syty Zachód; zatem, posługując się leksyką ówczesnych kremlowskich ideologów, jest „sprzedawczynią i zdrajczynią interesów ludu pracującego”. Dwie gazetowe kolumny gorzkiej, nieznanej prawdy. Te gazety osobiście wysłałem w kilku egzemplarzach – do biblioteki w Czernihowie i do gimnazjum im. S. Rusowej w Ripkach. Prosiłem, by wywiesili je w holach, aby czytali je i bibliotekarze, i nauczyciele, i uczniowie. Dokładnie wiem, że dyrektorka gimnazjum… nie pokazała ich nawet kolegom. Natomiast błyskawicznie zareagowała biblioteka. Ustami jednej z aktywnych zwolenniczek Korolenki, pani Studjonowej, zapewne zasłużonej pracownicy kultury Ukrainy, natychmiast ułożono „Otwarty list do profesora Tymoszyka”, zarzucając autorowi archiwalnej publikacji niemal zamach na świętość. List ten, zupełnie nielogiczny i absurdalny w swoich argumentach, opublikowało kierownictwo jednej z czernihowskich stron internetowych. Będąc pewnym, że czernihowscy korolenkowcy także i teraz nie ustąpią w swojej otwarcie deklarowanej pogardzie dla Zofii Rusowej i sprawy jej życia, a nie będąc pewnym, czy uda mi się przyjechać do Czernihowa na te formalne wysłuchania, aby tam przedstawić swoje argumenty, postaram się zwięźle przedstawić je tutaj, w tym artykule. Będę prosił organizatorów wysłuchań, aby uznali ten artykuł i te argumenty, w odpowiedzi na inicjatywę pani Studjonowej, za mój otwarty list-apel – zarówno do władz czernihowskich, jak i do uczestników wysłuchań w Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Bibliotece im. na razie W. Korolenki.
Biblioteka imienia Zofii i Ołeksandra Rusowych: argumenty „za”
1. Zofia Rusowa nie miała ani kropli ukraińskiej krwi, ale dzięki gorącej miłości do swojego męża i współmyśliciela Ołeksandra pokochała ten kraj i całą Ukrainę tak bardzo, że bez przesady oddała życie za ideę niepodległości Ukrainy.
2. Urodziła się w Oleszni w rodzinie szweda-ojca i francuskiej matki. Ojciec na własny koszt zbudował we wsi szpital, cerkiew i szkołę, a ponieważ był dobry i sprawiedliwy, chłopi nie raz wybierali go sędzią pokoju.
3. Młode małżeństwo Rusowych było współzałożycielem pierwszej czernihowskiej biblioteki publicznej (1877 r.). Wielokrotnie przekazywali na rozwój biblioteki własne środki finansowe i książki. Zofia została wybrana członkinią pierwszego zarządu tej biblioteki, a Ołeksandr przez dłuższy czas był jej przewodniczącym.
4. Główne etapy pracy Zofii Rusowej na polu kulturalno-oświatowym na Ukrainie: nauczycielka w Oleszni, położna w Borzni, założycielka pierwszego w Kijowie i w całej podrosyjskiej Ukrainie przedszkola z językiem ukraińskim. Za czasów UNR – przewodnicząca Narodowego Komitetu Nauczycieli; współzałożycielka pedagogicznego czasopisma „Świtło”; kierowniczka zarządu szkoły początkowej w Ministerstwie Oświaty; inicjatorka derusyfikacji ukraińskiej oświaty; autorka koncepcji ukraińskiej szkoły narodowej; inicjatorka wprowadzenia i autorka programu kursów ukrainoznawstwa dla żołnierzy Armii Ukraińskiej; założycielka i pierwsza przewodnicząca Rady Kobiet; współpracowniczka sekretariatu ministra oświaty I. Ohijenki w rządzie S. Petlury.
5. Główne etapy pracy S. Rusowej na emigracji: wypełnienie misji kijowskiej społeczności, wydanie (wspólnie z mężem) pozacenzuralnego „Kobzarza” Tarasa Szewczenki i nielegalne dostarczenie nakładu na podrosyjską Ukrainę; profesorka Ukraińskiego Instytutu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa w Pradze; współpraca z Ukraińskim Biurem Prasowym w Londynie w sprawie sytuacji na Ukrainie;
autorka odezwy do światowej opinii publicznej „Apel o pomoc dla ukraińskich dzieci, które giną z głodu”, która doprowadziła do rozpatrzenia tej odezwy na posiedzeniu prezydium Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Dzieci w Londynie; członkini praskiego biura Komitetu Ratunku Ukrainy; autorka apelu do parlamentu brytyjskiego o zainicjowanie akcji ratunkowej dla rozproszonej na emigracji młodzieży ukraińskiej.
6. Płaty Zofii Rusowej – miłość i oddanie Ukrainie: wielokrotne uwięzienia, wydalenia; przymusowa rozłąka z mężem, któremu władze zabraniały mieszkania na Ukrainie; przedwczesne śmierci męża i trzymiesięcznej ich córki Ludmiły; wyczerpanie nerwowe na niwie niewdzięcznej pracy społecznej na niwie ukraińskiego oświecenia; niedożywienie; przymusowa i pozbawiona radości emigracja, śmierć na obczyźnie; znieważanie jej czystego i uczciwego imienia w podradzieckiej Ukrainie; niesprawiedliwe obelgi ze strony sprzedajnej sowieckiej publicystyki w rodzaju: pani-kapitalistka, burżuazyjna nacjonalistka, sprzedawczyni i zdrajczyni interesów pracującego ludu. Wreszcie pogardę dla tego imienia okazywało szereg zasłużonych pracownic kultury, związanych z biblioteką im. W. Korolenki.
Pytania, na które społeczeństwo czeka od ponad pięciu lat
Do uczestników wysłuchań w Czerniowie:
- czy czernihowianie znają takie fakty o swojej rodaczce?
- czy zbierali nie dla formalności, lecz do codziennego użytku z czytelnikami, wycinki o niej z wydawnictw diaspory, z sieci, kopiowali wydane za granicą jej własne książki, które do niedawna znajdowały się w specjalnych zbiorach, a teraz stają się dostępne?
- czy próbowali choćby dla porównania postawić na szali wkład w ukraińskie odrodzenie, o którym tak często teraz mówimy, Zofii Rusową i tego samego Leonida Hliboва? Nie mówię już o Korolence, za którego, jak za słomkę, chwytają się zwolennicy już osłabionego, ale wciąż wegetującego w Czernihowie „russkiego mira”?
- czy zdawali sobie sprawę, jaką wysoką cenę płaciła pogardzana przez nich Zofia Rusowa za swoją ukraińską miłość? Może ktoś z tych obrońców Korolenki czy dzisiejszych sygnatariuszy apelu o wybór na korzyść Hlibova, a nie Rusowych, zapłacił wyższą cenę?
Do władz Czernihowa:
Dopóki odwlekana kwestia, nie o znaczeniu miejskim, lecz o randze ogólnopaństwowej, dotycząca zmiany nazwy Obwodowej Naukowej Uniwersalnej Biblioteki, będzie zakładniczką garstki politycznie zaangażowanych przedstawicieli kierownictwa samej biblioteki? Bo przecież nie chodzi o prywatną firmę, lecz o naukowo-oświatowo-kulturoznawczą instytucję, która bezpośrednio kształtuje mentalność mieszkańców całego kraju. Co przeszkadza władzy w zgodny z prawem sposób obejść niedoskonałe przepisy o procedurze zmiany nazw poprzez nieme i bezzasadne „kolektywy pracownicze” i wnieść tę bolesną kwestię na sesję rady obwodowej? Przecież praktyka sprawiedliwego, w interesie państwa ukraińskiego, rozstrzygania podobnych kwestii w ten sposób już istnieje w innych obwodach.
Zamiast wniosków. Krwawa wojna dzikiej Rosji przeciwko Ukrainie przypomniała Ukraińcom, że czas wreszcie stać się narodem, czas wyciskać po kropli chroniczną amnezję, jancarstwo, służalczość, czas zdecydowanie usuwać z własnej pamięci narzucone przez obcą władzę przez wieki nazwiska osób nienawidzących Ukrainy i myślących po rosyjsku. Chodzi o setki nazwisk z obcego nam świata, które niepostrzeżenie stawały się swoistymi drogowskazami, „latarniami”, „miarami” naszej duchowości i kultury, zawężały, wykrwawiały, osłabiały naszą mentalność, naszą ukraińską duszę, poniżały mrówczą pracę garstki Wielkich Ukraińców, których dziś słusznie nazywamy sumieniem narodu. Czas wreszcie przestać oglądać się na niektórych demagogów i krzykaczy, w większości opłacanych z boku. Czas bezpodstawnej demagogii dobiega końca. Zaczyna się czas odpowiedzialności za działania, które nie służą Ukrainie i Ukraińcom.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr Alfjorow
Przyjaciele, atmosfera miejsc, w których obecnie przebywam w związku z moimi obowiązkami wojskowymi, nie sprzyja pracy twórczej, ale mam dla was dwie wiadomości – dobrą i, jak zawsze, złą. Zacznijmy od dobrych wiadomości: Kijowska Rada Miejska ogłosiła drugą falę derusyfikacji, a na oficjalnej stronie internetowej можете znaleźć wykaz obiektów, które obecnie proponuje się do zmiany nazwy. Apeluję do wszystkich nieobojętnych kijowian, aby aktywnie włączyli się w proces składania propozycji nowych nazw, który potrwa do 7 lutego. Po zebraniu wszystkich propozycji eksperencka grupa robocza ds. toponimii, której mam zaszczyt przewodzić, tak jak poprzednim razem, przejrzy wszystkie warianty pod kątem ich zgodności z kulturowym i historycznym krajobrazem naszego tysiącletniego miasta. Następnie odbędzie się już znane wielu osobom konsultacje w aplikacji „Kyiv Cyfrowy”. A teraz o złych wiadomościach: Najwyraźniej doszło do przykrego błędu. Na liście obiektów, które Kijowska Rada Miejska zaproponowała kijowianom do zmiany nazwy, znajdują się dwa, które nie powinny być przemianowywane – są to odpowiednio Aleja Powietrznofłotska oraz ulica Powietrznofłotska. Ekspercka grupa toponimiczna, w której – przypomnę – zasiadają przedstawiciele wiodących instytucji naukowych, a także przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP), dwukrotnie rozpatrywała te dwa obiekty i dwukrotnie dochodziła do wniosku, że w tych nazwach nie ma nic „komunistycznego”. Co więcej, możliwa zmiana nazw tych obiektów zagraża historii i kulturze Kijowa. Krótko przedstawię główne argumenty: 1) Jeśli kierować się formalnymi przesłankami, to rzeczywiście w 1923 roku obecną Aleję Powietrznofłotską przemianowano na cześć „czerwonej floty powietrznej”. Ale ci, którzy aktywnie rozpowszechniają obrazki z tą decyzją, z jakiegoś powodu nie wspominają, że po 1923 roku aleja zmieniała swoją nazwę jeszcze 5 razy. Jej obecna nazwa obowiązuje od 1963 roku i ta decyzja nie zawiera żadnych wzmianek o jakiejś „czerwonej flocie”. 2) Podczas rozpatrywania kwestii Alei Powietrznofłotskiej w grupie eksperckiej przedstawiciel UINP wyraźnie potwierdził, że nazwa alei nie podlega normom ustawy dekomunizacyjnej. Co więcej, na moje konkretne pytanie, czy instytut wydawał opinię o konieczności zmiany nazwy tej alei w ramach dekomunizacji, usłyszeliśmy równie wyraźną odpowiedź „nie”. Zatem do tej pory nie pojawiały się pytania dotyczące Alei Powietrznofłotskiej. Dlatego i ja chcę zapytać was wszystkich: jeśli Aleja Powietrznofłotska to „nazwa komunistyczna”, to dlaczego nie zmieniono jej w okresie 2015–2019, kiedy opinie UINP były faktycznie obowiązkowe w ramach dekomunizacji? 3) Ponadto Aleja Powietrznofłotska nie figurowała nawet na pierwszej, rozdętej liście 467 obiektów do derusyfikacji – przypomnę, że to ta lista, która wywołała ostre oburzenie części społeczności i którą w czerwcu analizowała komisja pod moim przewodnictwem. Zatem nie było żadnych dyskusji ani rzeczywistego zapotrzebowania kijowian na zmianę nazwy tego obiektu ani teraz, ani w minionych latach, chyba że traktować to jako tradycyjny troll państwa-agresora. Może to łatwo sprawdzić każdy, wyszukując w sieci lub na Facebooku. 4) A nie ma nic dziwnego w tym, że nie było zapotrzebowania na zmianę nazwy alei. Kijów to miasto o bogatej historii rozwoju lotnictwa i silnej szkole naukowej w dziedzinie budowy samolotów. Słynne Kijowskie Towarzystwo Lotnicze na początku XX wieku podarowało miastu, Ukrainie i światu całą plejadę wybitnych kijowskich lotników i konstruktorów lotniczych. Imieniem jednego z nich – Igora Sikorskiego – nazwano dziś także port lotniczy w Żulianach, do którego prowadzi Aleja Powietrznofłotska. Do niej przylega także ulica, na przykład ulica Konstruktora Lotniczego Antonowa – to ten sam Antonow, którego biuro konstrukcyjne w Kijowie stworzyło naszą legendarną „Mriję”. Właśnie z całym tym pластem historii miasta kijowianie kojarzą nazwę Alei Powietrznofłotskiej. Cóż tu już mówić o ulicy Powietrznofłotskiej w Żulianach, które w zasadzie są nierozerwalnie związane z lotnictwem i portem lotniczym? Deputowani Rady Miejskiej Kijowa mają prawo głosować i wypowiadać się tak, jak uznają za stosowne. Ale deputowani zazwyczaj nie są specjalistami w dziedzinie historii i kultury. Właśnie po to powołano eksperecką grupę roboczą ds. toponimii – by wydawała fachowe opinie w odniesieniu do wszelkich propozycji zmian w toku derusyfikacji. Nasza grupa robocza jest apartyjna i równodystansowana wobec wszelkich sił politycznych. Pracujemy odpowiedzialnie i na podstawie obiektywnej wiedzy i faktów, a nie jakichkolwiek ideologicznych zachcianek jakichkolwiek osób. Nasza opinia dotycząca Alei i ulicy Powietrznofłotskiej jest jednoznaczna i zapisana w protokołach grupy roboczej – ten obiekt nie podlega derusyfikacji ani dekomunizacji. Zwracam się do tych, którzy popełnili ten błąd, z apelem o jak najszybsze jego naprawienie i wykreślenie Alei Powietrznofłotskiej oraz ulicy Powietrznofłotskiej z listy do derusyfikacji.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w nim ludzie, którzy nazywali siebie „arnautami”. Arnauci mieli śniade, wpadające w siny odcień twarze. Wyróżniał ich spośród Ukraińców nie tylko kolor skóry, ale także sposoby gospodarowania, uprawa szczególnej odmiany pszenicy i wypiek chleba. Najbardziej uderzające jest to, że ci ludzie ogłaszali się celnikami, którzy mają prawo pobierać daninę od czumaków i kupców na drodze z Besarabii i Odessy do Charkowa. Można powiedzieć, że arnauci byli legalnymi rabusiami pochodzenia arabskiego lub tureckiego. (Niech cię gęś kopnie! Przecież przywiozłem kompa z Chersonia! W nim Wikipedia wyjaśnia, że „arnauci – subetnos Albańczyków, którzy żyli w Grecji”). *** Dobrze jest mieć wiedzę. Wspaniale, jeśli można z niej rozsądnie skorzystać. Gdzieś obok jest już mądrość i szacunek społeczny. Takich ludzi krzyżuje się lub niszczy jako pierwszych. Dzięciołowi nie jest wszystko jedno, skąd wydobywać białko: kuć drewnianą korę i pień czy kawałek słoniny. Jeśli ma wybierać, to poszarpie waszą torbę na balkonie jak Bobik gazetę, naje się i zapamięta miejsce na nosie. Mądry człowiek zrozumie, że nie należy żyć z cudzego i darmowego. Ukraińscy intelektualiści okazali się dzięciołami. Skusili się na propozycję komuchów, którzy dopuścili ich do rozgrabienia Ukrainy pod pozorem „reformowania”. „Skorzystali z nowych możliwości” dla patriotów, jak powiedział na jednym z posiedzeń Rady Narodowej akademik Ihor Rafaiłowycz Juchnowski. Podziobali trochę słoniny. Nie opamiętali się, jak żerowisko ukryto. Intelektualistów wygoniono niczym dzięcioły. Teraz musimy wszystko zaczynać nie od „zera”, a od wartości ujemnych. *** Łowię ryby w bardzo szerokim rowie. Jeszcze z Morza Kijowskiego słońce nie wyłoniło się. A jest jasno, ciepło i cicho. Słyszę – coś jakby szeleści. Z tyłu tatarak, jak wieniec wokół bagienka. Rów wykopano od zatoki Desniańskiej (tej, która jest bliżej mostu kolejowego, za osiedlem Rajdużnym), żeby osuszyć błoto. Nie, to nie od tataraku ruch. Aż znów, jakby komar westchnął. Ja głową cichutko obracam, w każdą stronę, w górę, pod nogi, na cichą wodę – tylko czasami wyskoczy z niej stadko młodych karasi, a jakiś jeszcze podskoczy z własnego kaprysu. Ale plusk to jedno, a dźwięk obok mnie, jakby ktoś nos paluszkiem podrapał i nie kichnął – zupełnie co innego. Tam, gdzie lewa noga, na szmatce rozłożyłem kulki z ciasta grochowo-mannego. Patrzę, jak kawalerują karasie, omijając mój spławik, i lepię kulki. Kładę, aż widzę – myszka! Taka malutka, dwa razy większa od kulki. Trzyma łapkami smakołyk jak wiewiórka i gryzie. Ja nawet nie oddycham: kiedy ona jeszcze skosztuje takiego ciasta? Nigdy! Chcę, żeby myszka gryzła i delektowała się, jadła i rosła, żeby wiedziała: trzeba szukać lepszego – a los wynagrodzi! Nie mogę się poruszyć i zniszczyć tego mysiego szczęścia. Chyba mrugnąłem powiekami... Myszka śmignęła i zniknęła. Bez śladu. Nie, oto ciepły jeszcze ślad – w tych słowach. W słonecznej ciszy żyją niewidzialne myszy.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor TIUTIUN
*** Słyszysz, Motornyj! Wieczorem napisał do mnie Boczok. To dobry znak, kiedy taki człowiek – twój, Mykoło, kum – po dziesiątkach lat wraca tak, jakby dopiero co wyszedł za próg, a wspomina takie rzeczy, jakbyśmy jeszcze „papę” – Igora Borysowicza Pietrowa – niańczyli. I u ciebie (raduję się!) 20-ty zaczął się obiecująco, jak XX zjazd partii. (A-a, nie pamiętasz? To innym razem, bo ja pamiętam, zwłaszcza to, co „było nie ze mną”). Co z nami, napisał Mykoła Boczok. Okazuje się, że teraz nasz genialny mistrz sportowej fotoreportażu pisze się tak. Przypomniał, jak z nim wędkowaliśmy na jeziorach nad Desną, zbieraliśmy grzyby, jak jego mama smażyła nam w piecu liny, a mi jeszcze dała „na drogę”. Zmęczyliśmy się, jak kaci Rewolucji Francuskiej. Mówię, chodź, Mykołciu, do kieliszka, oj, obiadować, a on rozważnie: „Umyjemy łódź, wtedy...”. Czyż tak się myje? Tak się wylizuje! Ty przecież, Motornyj, sam jesteś taki: najpierw – pożyteczna sprawa, a do kieliszka, oj, odpoczywać potem. Dlatego, jeśli nie pogodziliście się, to nie zwlekajcie. Przecież rozumiesz, i ja również, że żyć nam długo, jeśli będziemy pamiętać o przyjaciołach to, co dobre. Przecież sam często cytujesz mnie: „Katastrofalnie trzeźwieję!”. Czyż to nie jest dla wszystkich stosowny przykład? Oto nasz przyjaciel lepiej wspomniał: „Boczok i w głodny rok nie przepadnie!”. Albo: „Wiosłuj, Mykoło – żona przecież wiosłowała...”.
*** Poranek powinien być optymistyczny. Zatem marzę o pogrzebach! Przeżyłem – raz... dwa... pięciu seseerowskich hitlerów. Pamiętam, jak zagarniali każdego. Sam jeździłem sprawdzać, czy się nie rozryli. I chociaż w dzieciństwie mocno zasmuciłem się muzyką z odbiornika na śmierć Stalina, dzisiaj nie mam nic przeciwko temu, żeby jeszcze zagrali. Ale nie Czajkowskiego albo Mozarta. Na harmonijce „Rozłukę”.
*** Najszybciej chce się skończyć z eresją. Jednak właśnie ta ósma część suszy administracyjnie i politycznie będzie się rozradzać najwolniej i długo. Czy centrum obejmie granice Księstwa Moskiewskiego do czasów Iwana Groźnego? Wątpliwe! Twory narodowe będą określać się samodzielnie. My z nimi pracujemy i będziemy kontynuować, choćby z pomocą instytucji międzynarodowych. Teraz w ONZ i jej jednostkach strukturalnych są dziesiątki skarg od etnosów RF na ucisk języka i kultury. Ukraina wesprze te narody. Najważniejsze – samym nie zmoskwieć! Dookoła mnóstwo kierowniczych bezdomnych i „chodaków” zza „poriebrika”. Weźcie stałego członka „Forum Wolnej Rosji” i komentatora na naszych ekranach Giennadija Gudkowa. Nie mrugnąwszy okiem, proponuje on w Kijowie stworzyć „alternatywny ruski mir”. Jeszcze na fsb-owskich i dumskich wypiekach powinien był wiedzieć o całym wydawnictwie „Impierija” na Peczersku, „Ruskim klubie” na Podolu, Gundiajewie na Włodzimierskiej Górce i putinie na Chreszczatyku. I wszystko to odrzuciliśmy, jak niepotrzebny śmieć, i na zawsze. Bałałajkę im, a nie coś ruskiego! Nasi przyjaciele w Europie i Ameryce być może bardziej są zatroskani ukraińską przyszłością niż rosyjską.
*** Chersoński szop postawi jednak z głowy na nogi proces historyczny i umyje łapki w Dnieprze. Sam szopopokłonnik filozof Dugin uznał porażkę fałszywego państwa „rosja”. Moskale przekonali się w ciągu lutego-listopada 2022 roku, że nie na darmo bali się ruskich 300 lat. Dumny diacy poselskiego prikazu Carstwa Moskiewskiego przekłamali treść rozmów z Bohdanem Chmielnickim w Perejasławiu. Trzy lata później spróbowali zagarnąć Lewobrzeże Hetmanatu. Iwan Wyhowski rozgromił w bitwie pod Konotopem w 1659 roku carskie wojsko. Moskwa drżała ze strachu. U ich najbardziej kłamliwego historyka Siergieja Sołowjowa zdarzały się wersy z faktami: „Kwiat moskiewskiej konnicy, który odbył szczęśliwe pochody 1654 i 1655 roku, zginął w jeden dzień, i już nigdy po tym car moskiewski nie był w stanie wyprowadzić w pole tak błyskotliwego wojska. W żałobnej odzieży wyszedł car Aleksiej Michajłowicz do ludu i strach ogarnął Moskwę...”. Zatem od kłamstwa i podstawienia wszystko się zaczęło. Doszło do przywłaszczenia przez Moskwę imienia Rusi w niezdarnie zlatynizowanej wersji „Rosja”. Podpowiedział ją carowi Piotrowi I metropolita Teofan Prokopowicz. (Niech historycy naszego Kościoła wyjaśniają miarę jego narodowego odstępstwa czy oddanie szerzeniu chrześcijaństwa. Ja osobiście uważam, że w tamtym czasie nauka religijna oderwała się od gruntu etnicznego). Z odległości wieków dobrze widać, który naród szukał Bożej Prawdy, a kto gromadził Kłamstwo. Dzisiaj moskiewski kościół i rząd eresji już nie zadowalają się przywłaszczeniem dziedzictwa Rusi-Ukrainy, zakusami na europejskie panowanie z tytułem „Moskwa – Trzeci Rzym”, a opracowują wymysł z pretensją do światowego władania.
*** Nie należy się śpieszyć, przebudziwszy się, myśleć o wszystkim i naraz. Powolutku trzeba. Wtedy przypomnisz sobie, w jakim utworze opisał Rabelais lud, nad głową którego latały włócznie i strzały – trwała wojna, chociaż ludzie na nią nie zważali. Ledwo przekroczyłem plac Przydworcowy w Chersoniu, jak huknęło gdzieś pod Kamyszanami, potem jeszcze raz. Dopóki szedłem prospektem Uszakowa do centrum, kanonada nie ustawała. Przy „Nowej Poczcie” stała kolejka, jeszcze jedna – pod oddziałem Prywatu. W „szóstce” marszrutki – nowiutkie autobusy. I nigdzie nie widać żadnej armijnej techniki. Strzelanina – nad głowami i dachami. Eksperci wojskowi o takim mówią: „kontrbateryjna walka” – chersończycy nawet nie oglądają się, skąd „przyleciało”. Czasami wróg z lewego brzegu trafia w czyjś dom. Na moim „wiejskim” rogu nie widać ani ludzi, ani aut. Na końcu ulicy – zrujnowane sąd i „biały dom” (w niego trafiali już trzykrotnie). Rozmowa z sąsiadami przeciągnęła się: nie przy płocie przecież, na mrozie, a przy gorącej zupce. Włączyłem ogrzewanie i zasnąłem o 16-tej godzinie. We śnie rozmawiał ze mną Domownik. Poradził dodać jeszcze ceramiczny grzejnik i klimatyzator, bo on tak zmarzł, że broda mu się trzęsie. Wstałem. Kawy nadpiłem, przysłuchałem się: strzelają gdzieś daleko. Wzmocniłem ogrzewanie. Śpię Domownikowi, a on chwali Myszkę, która wpadała za moim pozwoleniem, wyżłopała koniak i wysuszyła „sucharka”: grzeczna taka – „miodu pitnego” nie skosztowała, posprzątała w domu czyściutko. 2 godz. 22 min. Skądś jest cudzy Internet – moje 4G świecą „żebrami”. W pokoju już +15°C. Drży fundament od uderzeń – Ziemia u nas jedna. Jeszcze do tej pory nie przypomniałem sobie tego Rabelais...
*** Niech choć na zdjęciu! Jak zobaczę gdzieś las, albo step z ostnicą, czy pole w słonecznikach, czy rzekę z jeziorami, to aż zatrzęsę się. A kiedy jeszcze dziewczęta w wodzie pluszczą się, to mdleję. Tak strasznie! Myślę, zabłądziłem, i nigdy już nie wrócę z tego strasznego snu w zmarznięty, jak galareta, Chersoń.
*** Jak dziura w skarpetce, przetrze się serce. Niby przez oddech w „lisach”, wyjdzie na świat popatrzeć. Dostrzeże go poranionym I nauczy się łatać odzież. Pokocha haft „krzyżykiem”, by leczyć serce. Cztery płatki zobaczy I wyhaftuje kwiatu piąty. Powróci w ciepłą pierś Piękne i potężne.
*** Na duszy bardzo ciężko. Wszystkim ludziom w mieście jest strasznie ciężko. Matki zasłaniają sobą dzieci, mężczyźni próbują nakryć niebem swoich bliskich. Obok mojego domu pocisk trafił w punkt rozdzielczy gazu. Wybuchł pożar. Ekipy remontowe wzięły się do roboty. Wojskowi i policja pracują pod ostrzałem. Nie dają nam żyć przeklęci wrogowie. Sytuacja mi się nie podoba. Drugi miesiąc Siły Zbrojne Ukrainy w mediach nazywa się „siłami obrony”. Jeszcze wcześniej, kiedy moskiewscy komentatorzy i propagandziści wrzeszczeli o „nadzwyczajnym skupisku „nazistów” (cudzysłów mój. – W. T.), ze strachu nikt z nich się nie zesr… A latem raszyści wyszli z kotła iziumskiego, jak w listopadzie z chersońskiego okrążenia. Zbyt długo zawisają nasze wojska nad Krymem. Zbyt mocno pobudzili się „miłujący pokój” w Ameryce. Zbyt prymitywnie bełkotał o „resecie stosunków z Rosją” francuski prezydent Emmanuel Macron. (Ostatni taki „reset” od administracji Obamy pozwolił Putinowi napaść na Gruzję i zaanektować Krym). 7 godz. 30 min. Cichy poranek nastraja czujnie. Nie przeraża. Śmiało stawiam obok „Chrystus się rodzi! Sławmy Go!” z życzeniem „Śmierć wrogom!”. Kto tam wie, czym jest prawdziwa Miłość, jeśli za nią umierają? I z niej się rodzą. *** Mądry by coś wymyślił. Jakby zerwał się w międzygalaktyczną podróż. Na mniejszych gwiazdach podrzucało, jak na wybojach; na większych – trzęsło, jak diabeł suchą gruszkę, a w ślad za tym wzbijały się chmury gwiezdnego pyłu... Gdzież ja się podziałem? Wpadłem przez przedwojenną budowę drogi czy dotarłem do samego dna, gdzie nieśmiertelny kołchoz? Częściowo przypomina to sowiecki pociąg i wagon z zardzewiałą toaletą pod hasłem „Na sedes nogami nie stawać!”. W innym przypadku pędziłem szczupaczym ekspresem w kierunku Częstochowy w Polsce, naciskając gwiazdki przycisków. Don Kichoci przesiedli się z chabet do gwiezdnych statków. Ale te same Dulcynee machają im na odlew mokrą ścierką i te same Smoki chowają się nie w obskurnych młynach, a w lśniących biurach pod niebieskimi skrzydłami olbrzymich nietoperzy zza lustra. Jako zwycięzca, wypoczęty i nieszczęśliwy, wracam na brzeg Wiecznej Rzeki. Harmonijne życie nie może połączyć radości i spokoju. A zadowolenie dotyczy tylko wiejskiej chaty: czarnego chleba, posmarowanego pachnącym olejem i posolonego kamienną solą. Bez soli można. Z solą pociecha będzie rozkoszą. Dzień bobra Wiem, jak opisać ten stan. Uświadamiasz sobie, jakby do głowy podłączyli stację transformatorową i niepokoisz się, żeby nie przybiegły bawić się dzieci. W Dzień bobra wpływa on w mózg. Przegryza coś ważnego i spławia. W ślad za tym jeszcze dociąga gałęzie, chrust, kępy trawy – buduje tamę! W szczeliny sączy się woda. Wiele strumieni huczy w mózgu. Płynąca woda napina się, naciska na błonę – głowa pęka, jakby rósł w niej arbuz. Słyszysz, jak strumienie zabierają myśli, mowę i ręce. Osobiście ja w tych chwilach zaczynam się śmiać. Wewnątrz, bo twarz już nie jest twoja. I tak triumfuję po raz trzeci. Mówią, że Bóg kocha trójcę. Mnie się nie podoba. A dokąd się podziejesz?! *** Pierwsze kwiaty 2017 roku. Tuż przed Bożym Narodzeniem pąki orchidei zaczęły puchnąć, jakby je nadmuchiwano. Nową nadzieją, radosnymi barwami. Przedwczoraj wieczorem skrajna torebka odchyliła jedną łuskę. A o świcie w Święto Jordanu, za godzinę-dwie cały kwiat rozwinął się do słoneczka. W ślad za nim – zakwitł sąsiedni, i pójdzie... pójdzie. Mówią, że ta starożytna roślina jest najbardziej czuła na światło. Jak tylko przybywa dnia, pojawiają się małe pączki – i już nic nie zatrzyma zwycięskiego kwitnienia. Piszą, że orchidee mają dziesiątki milionów lat... Nie ogarniemy całej ziemskiej starożytności. Za to mamy szczęście widzieć możliwości nieśmiertelnego odrodzenia. Moje posiedzenia w potrzebnych miejscach Internetowe wyszukiwarki w telefonie wskazują, jakoby „arnautka” – to kasza i chleb, ale „arnaut” – to obuwie. Jasne, że takie odpowiedzi nie wyjaśniają pochodzenia rdzenia tych słów. Dlatego napiszę, co słyszałem. Dawniej od Skadowskich i Biłozerskich, którzy założyli miasteczka swojego imienia, na południu taurydzkiego stepu było osiedle, które zwano „Arnauty” czy „Arnautka”. Znajdowały się obok ostatniego z czterech jezior – Białego, na terenie, który zwie się obecnie Komyszany. I mieszkali w
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
kulturalne kino, ponieważ jest to dzieło człowieka, który żyje nie tylko w społeczeństwie, w historii, ale i w kulturze jako takiej. Fenomenalne świadectwa ludzi – dzieci w przeszłości i dzieci we współczesności. Tak samo fenomenalne zapewnienie warstwą wizualną, nie ma pustych, retorycznych ujęć... Niewątpliwy sukces twórców filmu”. Wielka wdzięczność dla Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, które w 2019 roku wysunęło ten film do nagrody imienia Feliksa Sobolewa, a Narodowy Związek Kinematografistów Ukrainy przyznał reżyserce Oldze Samolewskiej nagrodę „Za znaczący wkład w światowe i ukraińskie kino dokumentalne”. Jeszcze przed wojną film otrzymał dwie Kryształowe Nagrody – za najlepszą pracę reżyserską Kijowskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego „KINOLITOPYS” oraz za najlepszy film dokumentalny Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Halo (Sankt Petersburg). Od tego czasu film zebrał wiele wyróżnień międzynarodowych festiwali nie tylko w Europie, ale i w Azji oraz Ameryce: Certyfikat i Laury półfinału Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Near Nazareth – Podziękowanie za współpracę i wzmocnienie przyjaznych stosunków oraz wzajemnego zrozumienia między narodami (Izrael); Laury oficjalnej selekcji Międzynarodowego Festiwalu Filmowego KinoDUEL (Białoruś), Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Sguardi Altrove (Włochy), Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Parnawie (Estonia), Londyńskiego Festiwalu Arthouse LAHFF; film został finalistą Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Brightlight (Hollywood, USA), nominowanym Wallachia International Film Festival (Rumunia), uczestnikiem niekonkursowego 24. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Maduraj (Indie), zwycięzcą Stambulskiego Festiwalu Filmowego (Turcja) oraz zwycięzcą MorArt Creative Film Festival (Wielka Brytania), otrzymał nominację „Najlepszy film dokumentalny” festiwalu filmowego Portobello (Londyn). Tych nagród mogłoby być więcej, ale za udział w selekcji filmu trzeba płacić, a „Ukrkinochronika” zdołała nie zapłacić ekipie filmowej za sumienną pracę w okresie montażowym. Będąc właścicielem filmu, studio nie robi nic dla promocji filmu, czyli przyczynia się do tego, aby dzieło ukraińskiej sztuki nie otrzymało należnego uznania. Tak bywa, że bierna postawa okazuje się skuteczniejsza od aktywnej. Nasz film wytrzymał międzynarodową konkurencję wśród 1100 światowych filmów i został wybrany do udziału w Krakowskim Rynku Filmowym. Ale z powodu nieopłacenia ani przez studio, ani przez Derżkino niezbędnej składki w wysokości 40 euro, ukraiński film nie trafił na międzynarodowy rynek filmowy. Historia z brakiem promocji i nieopłaceniem ekipy filmowej zdarzyła się wcześniej także z czarnobylskim filmem O. Samolewskiej „Pierwsza Dama strefy wykluczenia”. On również został laureatem i dyplomantem międzynarodowych festiwali filmowych, ale dla szerokiego widza pozostał niedostępny z powodu analogicznych okoliczności wewnętrznej blokady. Ci, którzy nie dostrzegają znaczących narodowych dzieł artystycznych, nie zauważają, że tym samym szkodzą państwu. Niestety. Raz na 6-8 lat reżyserka filmowa Olga Samolewska otrzymuje możliwość zrobienia filmu i nigdy nie jest to strzał na oślep. Obecnie Ukraina płaci zbyt wysoką cenę za przełom do europejskich wartości, w szczególności do triumfu praworządności. Bardzo chciałoby się, aby również na miejscu nasi urzędnicy państwowi nie przeciwstawiali się wartościom, za które giną nasi żołnierze w boju.
Tłumaczenie maszynowe
Witalij BOROWYK, operator filmowy
Niedawno odbył się tutaj wieczór autorski reżyserki filmowej, laureatki międzynarodowych festiwali i międzynarodowych nagród Olhy Samolewskiej. Brzmiały jej wiersze w wykonaniu zasłużonego artysty Ukrainy Ołeha Komarowa oraz zasłużonej artystki Ukrainy Łarysy Nedin. Pokazano wideo-arty oraz film dokumentalny „Czas niedziecięcy”, którego premiera odbyła się tutaj w 2018 roku. Już wtedy w filmie wyczuwało się przeczucie wielkiej wojny. Wygląda na to, że okazał się on pierwszym ukraińskim filmem, w którym postawiono znak równości między niemieckim faszyzmem a raszyzmem. W telewizji nie tylko nie usłyszycie tej poezji, nie zapoznacie się z wideo-artami, ale też nie zobaczycie filmu, stworzonego na zamówienie Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina (Derżkino). Wideo-arty to gatunek, którego Derżkino nie wspiera, choć szczyci się ich nagradzaniem na międzynarodowych festiwalach. Olha Samolewska jest autorką scenariusza i reżyserką wideo-artu „Stabat Mater” (1995 r.). Film był uczestnikiem konferencji INPUT (UNESCO, 1995), reprezentantem Ukrainy na Międzynarodowym Forum Filmowym w Noworosyjsku (1997); uczestnikiem ukraińskiej panoramy Międzynarodowego Festiwalu Filmowego „Mołodist” (1999); uczestnikiem międzynarodowego forum Month of photography w Bratysławie (Słowacja, 2001); uczestnikiem Międzynarodowych Festiwali w Mińsku (1997) oraz Toronto (Kanada, 1998). Jest to jedyny od 1997 r. ukraiński film zakupiony przez Międzynarodowe Archiwum Filmowe A.I.A.C.E. (L’Associazione Italiana Amici Cinema d’Essai – Włoskie Stowarzyszenie Kina Artystycznego). Film został nagrodzony Złotą Płytą „Za najlepszą pracę eksperymentalną” na najstarszym europejskim festiwalu filmów krótkometrażowych „Filmvideo” w Montecatini (Włochy, 1997). Otwierając wieczór autorski, prowadzący, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy im. O. Dowżenki Serhij Trymbacz powiedział: – Wieczór ma dorosły tytuł „Czas niedziecięcy” – od tytułowego filmu autorki. O. Samolewska stworzyła nie jeden film, wszystkie przynosiły jej uznanie kolegów i widzów, wraz z nagrodami międzynarodowych festiwali filmowych. Emocjonalność, poetycka obrazowość, szczególny liryzm, a zarazem przenikliwość spojrzenia na problemy społeczne. „Boje się malować mamę”, „Ziemianie”, „Będzie dużo światła” (w istocie tytułowa nazwa, czy też podtytuł wielu filmów autorki!), „Pamięci zmarłych budowli” (analityczne requiem dla zjawiska, które do dziś nie opuściło naszego życia), „Kateryna Biłokur. Przesłanie” (w twórczości słynnej artystki wyodrębniają się motywy współbrzmiące z reżyserem i poetą). W „Kyjiwnaukfylmie”, od którego zaczynała swoją drogę O. Samolewska, kręcono filmy popularnonaukowe, ale byli tam tacy reżyserzy jak Ola – wpisywali oni w historię studia czysto artystyczną kartę, choć nie stronili od spraw społecznych, ale pojmowali je poetycko... Ot, powiedzmy, słynny film Oli „Pamięci zmarłych budowli” (1988) o niszczeniu Kijowa w czasach radzieckich. To także o dniu dzisiejszym. Widzimy, w co zmienił się teraz Kijów – nabudowali, nabudowali... W rzeczywistości ta pamięć jest zapomniana. I właśnie ten film wszczął wtedy alarm. Pamiętam do dziś ten film, jakie stawiał pytania, i jest w nim magia starego Kijowa. Albo film „Kateryna Biłokur. Przesłanie” – to umiejętność dostrzeżenia twórczości artysty jako pewnego przesłania dla ludzi. Łarysa Nedin, aktorka, pedagog, pisarka, dziennikarka: – Żył w Kijowie godny krewny Gogola, lekarz Teofil Janowski, który zostawił nam przykazanie, by starać się uszlachetniać przestrzeń wokół siebie, bo to jest ogólnodostępny środek doskonalenia świata bez eksperymentów wszelakich führerów. To imię tego godnego człowieka, świętego kijowskiego Lekarza, o którym O. Samolewska nakręciła film, nas poznało. W dalekim 1993 roku ja i Witalij Rozstalny zostaliśmy zaproszeni do dubbingu filmu i od tego czasu utrzymujemy kontakt. Zapraszałam panią Olę do swojego programu radiowego „Wieczorny klub aktorki Łarysy”. Jest ona niezwykle emocjonalną osobą. Z czym w mojej aktorskiej świadomości się kojarzy? Zimowy poranek, kiedy świeci słońce, a cały horyzont sypie jasnymi małymi gwiazdkami. I to jest cały Wszechświat. I to są emocje, to zimny i gorący płomień. I to jakaś zmienność… Jestem niezwykle wdzięczna za te spotkania, bo audycje zawsze były wypełnione głębią. Jakie ciekawe historie opowiadała o architekturze Kijowa; o tych ludziach, którzy poświęcili swoje życie, by ratować oblicze Kijowa! Jakie odzewy przychodziły do radia po tych wywiadach! Jestem bardzo wdzięczna Oli za jej drżącą duszę, za pokrewieństwo z Wszechświatem, z naturą, z różnymi gatunkami sztuki. Dzisiaj tutaj powiedziano, że ona jest poetką we wszystkim – to czasem trudno pojąć, ale kiedy zaczynasz rozmawiać z Olą, czujesz, że to rzeczywiście prawda. W tej sali zebraliśmy się jako kinematograficzna rodzina. Ta nasza rodzinność jest dzisiaj święta, bo teraz Ukraińcy przypominają spłoszone ptaki, w każdej chwili oczekują nieszczęścia, ale przez swoją czystość duszy, przez swoje pragnienie życia, krzyczenia na cały świat – Dajcie nam być takimi, jakimi jesteśmy! – dzisiaj w duszy każdego z nas żyje ta świętość uczestnictwa w tworzeniu historii, niech czasem po dziecięcemu naiwna, ale właśnie w tym jest męstwo każdego Ukraińca. Stanisław Czernilewski, poeta, reżyser filmowy, scenarzysta, pedagog, zasłużony działacz sztuki Ukrainy: – Na naszym roku była absolutnie unikalna osoba, Ola Samolewska – jakby nie z tego świata. Miała w sobie jakąś dziwność od samego początku, a potem okazało się, że mimo wszystko – to bardzo wielki talent… Przedstawiła mnie swojej matce – cudowna była mama, miękka, pomocna, otwarta na wszystkich, a zarazem – w jakimś swoim świecie. Ola też taka jest. Jestem szczęśliwy, że jestem jej kolegą z roku, że żyję z tą osobą w jednym czasie. Ona jedyna z naszego roku reżyserii filmowej znalazła swój temat i swój język, i swój materiał, i jeszcze coś. To jest najważniejsze – jeszcze coś – sam ruch, sama plazmatyczność. Mało komu się to udaje. Od pierwszego roku to miała. Pamiętam jej prace, i zaliczeniowe, i pozaplanowe, i jeden jej obraz do piosenki O. Kamburowej „Ja takie drzewo”. Ot, ona jest takim drzewem – jest siostrą drzewa, rośliny, gwiazdy itd. Fizycy już doszli do zrozumienia, że świat jest biocentryczny, a więc jest humanistyczny, antropocentryczny. Człowiek – jako jedyny – ma organ, którym może się komunikować, próbować rozumieć w jakiś sposób intencję Wszechświata jako obserwator, śledczy, jednym słowem jako widz, słuchacz i interpretator. To, co mamy w kinie. Patrzymy na rozgwieżdżone niebo i cały Wszechświat, który tam jest – tajemnica i niezgłębioność, i to jest identyczne z tym, kiedy oglądamy takie filmy, nie wszystkie, a takie, jak u A. Tarkowskiego, S. Paradżanowa, O. Samolewskiej... M. Żwaniecki powiedział swojemu synowi: „Synu, pamiętaj, że masz sumienie i rób, co chcesz”. Wszystkie filmy Oli są o tym. Sumienie – to jeszcze jedna tajemnica. Su-mienie – jest wieścią od czegoś, od Pana, świętą wieścią.
a u nas rodzi się równolegle do tej wieści coś, co jest identyczne ze świętą wieścią, która do nas przychodzi. Nazywa się to sumieniem. To Ola, którą znam z czasów studiów. Ma ona taki dar – darować, obdarowywać wielu różnych ludzi. Posiada wrażliwość, która nie przypomina niczego innego. U podstaw talentu leży właśnie to – to, co robisz, to, że w jakiś sposób obdarowujesz ludzi, przebywasz z nimi w akcie jakiegoś cichego, niemal nieziemskiego współczucia dla tego życia, które u wszystkich jest bardzo niełatwe. Takiej osobie jest ciężko, nam na roku W. T. Denysenki było ciężko, bo materia jego filmów jest inna, zbudowana na fabule, na akcji, a tutaj ważne jest uchwycenie samego biegu czegoś jako takiego. Tak jak w poezji ważny jest bieg słowa, a nie coś innego, nie materialność, nie dramaturgia itd. Potem, kiedy Ola zaczęła kręcić swoje filmy, odkryłem w niej człowieka. Nie wiedziałem, że pójdzie w dokumentalistykę, z jakiegoś powodu wydawało się, że jest nastawiona na kino fabularne, była taką szczególną intelektualistką i w ogóle, jak kosmitka wśród nas. O jej filmach nie będę mówił – widzowie mogą obejrzeć jej słynny film o Katerynie Biłokur… Bardzo lubię jej niewielką pracę „Dotyk” – nad Dnieprem, nad drutami mostu przelot i zahaczenie włókien babiego lata, jak mówimy, tych jesiennych pajęczynek, które lecą jakby z tamtego świata, nawet dokładnie – z tamtego świata. Jest opowiadanie Julio Cortázara, tam obraz pajęczynki, która leci z tamtego świata, z podziemi, nawet od diabła w jakiś sposób pojawia się tutaj, ale tutaj zostaje odwrócony. Otóż Ola słyszy te rzeczy, ona słyszy kosmiczność obecną tutaj. I właśnie to słyszy w ludziach. Ta jej ludzkość jest niewiarygodna. Kiedy zabrakło mojego syna – zginął pod Donieckiem – jak za najbliższą osobą tęskniła i tęskni za nim. Człowiek ma jeden organ, by słyszeć Wszechświat, być w bezsłownym współrozmówstwie z nim. Nazywa się on łza i żal. Nigdy nie będziesz w stanie wyjaśnić, skąd się zbiera. I kiedy wypływa, jest w niej coś najbardziej bolesnego, najbardziej subtelnego, najbardziej porażającego, co ludzkie. Talent to przeżywanie za drugiego człowieka. U Oli to jest stale, to jeszcze jedna cecha. Ona jest siostrą, matką, jest absolutnie wybitną reżyserką, poetką, publicystką, jest laureatką, ma szereg prestiżowych nagród, które świadczą o jej poziomie. A przy tym – absolutnie skromna, jest w sobie, nie pcha się na afisz. Kocham ją jak rodzoną siostrę i to więcej, niż można by powiedzieć o Oli. Ot, rodząca mi siostra, rzadko się tak zdarza, że to jakby swój pokrewny człowiek, znalazłeś ją na całe życie. Film „Czas niedziecięcy” został przyjęty przez widzów nawet żarliwiej niż na jego premierze, bo wojna już dotknęła każdego. Magazyn „Kino-Teatr” (nr 3, 2018 r.) pozostawił słowa Serhija Trymbacza: „Bardzo silny, symfoniczny, zebrany z wielu iskierek życia obraz. Przepracowany w głąb i wszerz. To, oprócz wszystkiego, co nazywa się, Chaos wojny próbuje dosięgnąć każdego. Ukraińcy, nie zwlekając, uparcie odbudowują swój kosmos, nie tylko broniąc granic kraju i odbudowując zniszczone, ale także otwierając drzwi teatrów, muzeów, kin… Ludziom potrzebna jest pociecha, nowe wrażenia estetyczne, bo niemożliwe jest przez cały czas przebywać w przygnębiającym, ciągnącym się stresie. Po wygnaniu agresora z obwodu kijowskiego wznowił swoją pracę stołeczny Dom Kina.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET Zdjęcie Dmytra JURCZENKI Na przełomie 2022 i 2023 roku ukazały się drukiem dwie książki, które nie zostawiają kamienia na kamieniu z tezy, że Ukrainę stworzył Lenin. Są to „Skarby szwedzkich archiwów”, które opracowała Maryna Trattner, oraz „Ukraina XVIII wieku w rysunkach Johanna Heinricha Müntza”, inicjatorem wydania której wystąpił doktor nauk historycznych Taras Chuchlib. Obie publikacje staną się ozdobą każdej biblioteki – naukowej, publicznej i domowej. Rzadkie szczęście trzymać w rękach i czytać folianty, które przynoszą nie tylko przyjemność z zewnętrznej oprawy, ale także z jakości materiału. Zgodzicie się, bardzo mało jest obecnie publikacji historycznych, które łączą w sobie naukową nowość badań oraz nienaganną szatę graficzną. Odkrycia Maryny Trattner w Państwowym Archiwum Szwecji wielu użytkowników Facebooka miało możliwość śledzić przez kilka lat. Dokument po dokumencie, które w większości należą do historii ukraińsko-szwedzkich relacji, badaczka zamieszczała do zapoznania się i dyskusji w sieci społecznościowej. Tak zgromadziła wokół siebie kohortę nieobojętnych miłośników przeszłości oraz profesjonalnych historyków, którzy pomogli jej w realizacji ambitnego projektu wydawniczego. Wśród nich – Ołena Petrowa, Jan Mispelaere, Ołeksandr Alfiorow, Jurij Mycyk, Serhij Pawłenko, Ołeksandr Małyszew, Ołeksyj Kresin, Wałentyna Boczkowska, Natalija Pawłusenko, Ołeksyj Czekal, Jewhen Łuniak, Ihor Połuektow i inni. Szwedzkie archiwa liczą 750 kilometrów półek książkowych z dokumentami, część z których opowiada o przeszłości Ukrainy, poczynając od czasów książęcych. Wiele starodruków i artefaktów należy do czasów kozackich. Tak, w Państwowym Archiwum Szwecji zachował się oryginał Konstytucji 1710 roku oraz dziesiątki tomów korespondencji dyplomatycznej, w Bibliotece Miejskiej miasta Linköping – buława hetmańska Pyłypa Orłyka, w Bibliotece Narodowej Szwecji – portrety, ryciny i dawne księgi, w Archiwum Wojskowym Szwecji – mapy ważnych bitew i plany fortyfikacji, a w Muzeum Armii Szwedzkiej przechowywany jest sztandar Bohdana Chmielnickiego oraz dziesiątki innych sztandarów Wojska Zaporoskiego. Pomimo tego, że już ponad 130 milionów stron dokumentów ze szwedzkich archiwów jest zdigitalizowanych i znajduje się w wolnym dostępie, zakończenie tej tytanicznej pracy trudno określić ramami czasowymi. Ale dzięki bezprecedensowej ciekawości badaczy z Ukrainy, a przede wszystkim Maryny Trattner, dokumenty związane z naszą historią w ciągu 2022 roku zostały dodatkowo odnalezione i zeskanowane. Takich cyfrowych kopii na koniec ubiegłego roku było aż ponad 30 tysięcy. I wszystkie one są dostępne online dla ukraińskich badaczy! A do książki „Skarby szwedzkich archiwów” weszły najbardziej znaczące dokumenty, związane z Iwanem Pidkową, Iwanem Sirkiem, Sewerynem Naływajką, Konstantym Wasylem Ostrogskim, Petrem Konaszewiczem-Sahajdacznym, Bohdanem Chmielnickim, Iwanem Mazepą oraz Pyłypem Orłykiem. Niezwykle interesujący jest rozdział autorstwa Ołeksyja Kresina i Ołeksandra Małyszewa, poświęcony nowym znaleziskom archiwalnym, które określają polityczno-prawny status Wojska Zaporoskiego jako niezależnego państwa. Właściwie wystarczy zapoznać się z samą tylko Relacją o Kijowie, aby zacząć szczycić się przynależnością do narodu ukraińskiego. Nawiasem mówiąc, kopię dokumentu, który został odnaleziony podczas pracy nad książką – listu od szwedzkiego króla Karola XII do ambasadora Szwecji w Konstantynopolu Thomasa Funcka o Ukrainie jako niezależnym państwie z 14 września 1711 roku, uroczyście przekazała Prezydentowi Wołodymyrowi Zełenskiemu premier Szwecji Magdalena Andersson podczas swojej wizyty na Ukrainie 4 lipca ubiegłego roku. Po zapoznaniu się z tym gruntownym z historycznego i prawnego punktu widzenia dokumentem wszelkie pytania dotyczące czasu założenia Ukrainy zostają zdjęte. Ale przecież nasi wrogowie prawdę historyczną, zachowaną w archiwach, po prostu ignorują… Przykuwają także uwagę zamieszczone w książce badania Ihora Połuektowa „Kilka stron historii Ukrainy według map z europejskich archiwów” oraz Ołeksandra Alfiorowa „Odciski pieczęci Jurija Niemirycza, Iwana Kowalewskiego oraz Iwana Fedorowycza”. Aby zakochać się w Ukrainie XVIII wieku, w środowisku, w którym żyli Iwan Mazepa i Pyłyp Orłyk, nie trzeba znać wielu języków, czytać obszernych monografii naukowych i rozszyfrowywać dokumentów archiwalnych – można po prostu przejrzeć wykwintne wydanie rysunków wybitnego artysty i inżyniera wojskowego Johanna Heinricha Müntza (1727–1798). Książka właśnie ukazała się drukiem w wydawnictwie „Mystectwo” (autor projektu – Taras Chuchlib, tłumaczenie z francuskiego – Zoi Borysiuk). Müntz był wszechstronnie uzdolnionym architektem i artystą, który pracował w Europie i dużo podróżował. Jako inżynier armii zdobył wykształcenie we Francji. Opuszczając rodzinne strony w wieku 22 lat, rozpoczął swoją niekończącą się podróż, która trwała prawie pół wieku. W 1779 roku Müntz przyjechał do Warszawy, a potem udał się do Grodna, gdzie wstąpił do służby wojskowej i rozpoczął współpracę z generałem-lejtnantem wojsk koronnych Stanisławem Poniatowskim. W podróżach z Poniatowskim po dzisiejszych ziemiach Polski, Ukrainy, Mołdawii i Białorusi spędził sezony letnie 1779–1783 lat. W albumie, który przechowywany jest w bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, przedstawiono 138 rysunków ze szczegółowymi opisami, stworzonych w latach 1781–1783, głównie na podpolskiej Ukrainie. Poziom artystyczny prac naprawdę zachwyca, lecz mimo to w języku ukraińskim dorobek J. H. Müntza wydano po raz pierwszy (!) – po 240 latach od czasu powstania! Warto zaznaczyć, że i w Polsce, gdzie przechowywane są oryginały rysunków, w kolorze i z komentarzami naukowymi nie były one wydawane. Co więcej, część spuścizny Johanna Heinricha Müntza, stworzonej na Ukrainie, została wywieziona do Moskwy i do tej pory nie została upubliczniona! Ale to nie dziwi: Ukraina na tych rysunkach pokazana jest zupełnie nie tak, jak przez kilka stuleci przedstawiali ją okupanci. W XVIII wieku była pełnowartościowym europejskim krajem, którego jeszcze nie wyjałowił moskiewski najeźdźca. Zatem obie te książki to przełamanie schematów postrzegania historii, drogowskaz do nowatorskiego wykładu materiałów i ważne cegiełki w zrozumieniu nas prawdziwych i naszego miejsca w świecie.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydania to ważny wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, rachunek bieżący UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedziała: Krawczenko Hałyna Semeniwna — 1000 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Ljubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne
Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Pawło MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Halina DACZUK
Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe