Strona · s. 6strona oryginału ↗
HISTORIA
Слово Просвіти, №06 за 2008 рік
Ludmiła BOŻUK, autorka rocznika „Ukrainoznawstwo”
Ciąg dalszy. Początek w nr 5 z 2008 roku.
Rozpowszechnianiu idei oświeceniowych sprzyjała również potężna działalność wydawnicza, która zawsze była jednym z priorytetowych kierunków pracy „Proświty”. Jeszcze na pierwszym Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa postanowiono wydawać książki w języku ukraińskim bez polskich, rosyjskich i cerkiewnosłowiańskich słów, w prostym i przystępnym stylu. Najpoważniejsze osiągnięcia w działalności wydawniczej na ziemiach zachodnioukraińskich miała lwowska „Proświta” i jej filie. Pod jej kierownictwem w ciągu 70 lat istnienia (1868—1939) ukazało się drukiem ponad 1 000 wydawnictw (nie licząc czasopism): książki, broszury, małe książeczki (tak zwane „motyle”), 22 pierwsze podręczniki szkolne w języku ukraińskim, pocztówki, mapy, nuty, portrety wybitnych działaczy Ukrainy itp., których łączny nakład przekracza 5 mln egzemplarzy15. Wydawanie książek nie ustawało ani na rok, nawet w ciężkich czasach I wojny światowej i zmagań o niepodległość narodową w latach 1917—1921. Wśród organizatorów, autorów, redaktorów i kompilatorów wydawnictw „Proświty” byli znani działacze literatury i nauki ukraińskiej: J. Fedkowycz, J. Romanczuk, O. Ohonowski, J. Cełewycz, W. Łewycki, I. Franko, B. Hrinczenko, I. Krypjakewycz, H. Chotkewycz, M. Hałuszczynski i inni. Właśnie dzięki wydawnictwom „Proświty” Ukraińcy, którzy przebywali pod władzą austro-węgierską, moskiewską, polską i rumuńską, w większości po raz pierwszy otrzymali możliwość czytania w języku ojczystym utworów T. Szewczenki, I. Kotlarewskiego, P. Hrabowskiego, M. Gogola, L. Tołstoja, A. Mickiewicza, V. Hugo i wielu innych ukraińskich i zagranicznych pisarzy, poznawania historii Ukrainy, zdobywania wiedzy z zakresu agronomii, ekonomicznie efektywnego prowadzenia gospodarstwa chłopskiego itp. Tylko w ciągu pierwszych 50 lat (1869—1918) wydano 348 popularnych książeczek w nakładzie 2 941 115 egzemplarzy. W osobnej serii „Ruska (później Ukraińska) Piśmienność” w latach 1904—1928 ukazało się 25 tomów utworów klasyków literatury ukraińskiej (172 tys. egzemplarzy). W serii „Biblioteka Gospodarcza” pojawiło się w latach 1907—1927 8 książek (23 tys. egzemplarzy)16. Z różnych przyczyn organizacyjnych, narodowych i społecznych Towarzystwo zmuszone było kilkakrotnie udoskonalać swój statut, ale od samego początku pozostawało na pozycjach obrony godności narodowej ludu, języka ojczystego, nauki, oświaty. Z początkiem lat 90. XIX w. czytelnie „Proświty” zaczęły organizować kursy dla niepiśmiennych, amatorskie kółka teatralne i chóralne, orkiestry, tworzyć spółki rolniczo-gospodarcze i przemysłowe, kasy pożyczkowe i oszczędnościowe. „Proświta” wytrwale zajmowała się kwestiami politycznymi, gospodarczymi, opiekowała się organizacjami społecznymi, które powstały na jej podłożu. Ogłosiwszy zadanie „poznania i oświecenia ludu”, Towarzystwo zapoczątkowało zbieranie i naukowe opracowywanie wzorów ustnej twórczości ludowej i ogólnie wszystkiego, co sprzyjało wszechstronnemu badaniu ludu i jego historii. Tym samym dano impuls do założenia w 1873 r. Towarzystwa im. T. Szewczenki, które od 1893 r. przemianowano na Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki (NTSz). Po Halyćko-Ruskiej Matyci to właśnie „Proświta” wzięła na siebie zobowiązanie pielęgnowania piśmiennictwa ukraińskiego i nauki ukraińskiej, stając się, według trafnego określenia prof. I. Rakowskiego (wieloletniego przewodniczącego NTSz), „prekursorem” Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki17. Wraz z pojawieniem się „Proświty” rozpoczyna się także systematyczna praca na niwie oświatowo-szkolnej. Dotyczy to przede wszystkim druku książek szkolnych. 22 podręczniki, które wydało w latach 1869—1876 Towarzystwo, były pierwszymi książkami szkolnymi w języku ukraińskim dla gimnazjów i szkół ludowych18. Towarzystwo nie ograniczało się tylko do wydawania podręczników gimnazjalnych, opracowało dostosowany do nowych wymogów „Elementarz” oraz czytanki dla klas II—IV, doprowadziło do wprowadzenia języka ukraińskiego jako wykładowego w czterech niższych, a potem także w wyższych klasach gimnazjum akademickiego we Lwowie. Wypełniwszy swoją początkową rolę na niwie szkolnictwa, „Proświta” stworzyła warunki do pojawienia się w 1881 r. Ukraińskiego Towarzystwa Pedagogicznego (od 1926 r. oficjalna nazwa „Ridna Szkoła”) — osobnej społecznej instytucji szkolnej, która zajmowała się rozwiązywaniem pilnych zadań szkoły ukraińskiej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
