Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

„MATKA WSZYSTKIEGO UKRAIŃSKIEGO ZORGANIZOWANEGO ŻYCIA NARODOWEGO" W 140. rocznicę założenia kulturalno-oświatowego Towarzystwa „Proświta"

Слово Просвіти, №06 за 2008 рік

30 listopada 1880 r. z inicjatywy W. Barwińskiego zwołano pierwsze ukraińskie ludowe wiec we Lwowie, które stało się swoistą formą działalności politycznej Towarzystwa, gdyż ostateczny cel pracy oświatowej miał wyraźnie polityczny kierunek. Przypomnijmy, że już przy zakładaniu „Proświty" podkreślono: samodzielność przychodzi w wyniku długotrwałego procesu oświatowego, na początku którego stoi powszechne wykształcenie najszerszych mas. Uświadamiając sobie, że walka polityczna mogłaby mieć dla „Proświty" nieprzewidziane skutki, członkowie wydziału O. Ohonowski, J. Romanczuk, O. Stefanowicz, I. Beley, K. Lewicki postanawiają utworzyć pierwsze stowarzyszenie polityczne „Rada Narodowa", które przekształciło się później w Narodowo-Demokratyczną Partię. Uwzględniając rosnące zubożenie ukraińskiego chłopstwa, zacofanie w działalności organizacyjno-handlowej i rzemieślniczej ukraińskiej ludności miejskiej, „Proświta" postanawia obok pracy oświatowo-kulturalnej aktywnie zajmować się gospodarczym podniesieniem kraju. Odtąd działalność gospodarcza staje się ważnym ogniwem w pracy Towarzystwa, a jego zadania nabierają wyraźnie społecznego kierunku. Ten kierunek pracy Towarzystwa miał na celu nie tylko podniesienie „dobrobytu ukraińskich chłopów", lecz miał sprzyjać jego uusamodzielnieniu. „Proświty" pomagały chłopom w ich działalności gospodarczej, propagując najnowsze osiągnięcia w rolnictwie, spółdzielczości i handlu. W celu podniesienia kultury rolniczej chłopów Towarzystwo organizuje Pierwszą Wystawę Rolniczą w Stryju, wysyła stypendystów na studia z zakresu rolnictwa, mleczarstwa i gospodarstwa domowego do Austrii i innych krajów (łącznie w latach 1907–1914 było ich 40)19. Pewnym podsumowaniem czterdziestoletniej działalności „Proświty" było przeprowadzenie w 1909 r. Pierwszego Ogólnoukraińskiego Kongresu Oświatowo-Ekonomicznego, na który zaproszono także Ukraińców z Naddnieprzańskiej Ukrainy. Aktualna również dla dzisiejszości pozostaje teza, która zabrzmiała na Kongresie w wystąpieniu młodego spółdzielcy z Połtawy Andrija Żuka: „Kiedy rozproszona obecnie masa ludowa zostanie zorganizowana w instytucje ekonomiczne i oświatowo-kulturalne, kiedy cała sieć naszych instytucji zostanie złączona w narodowe związki i federacje — wtedy nasz naród przybierze formę organizmu, narodu. A kiedy ten proces samoorganizacji narodu się zakończy, wtedy nastąpi najważniejszy akt narodowo-politycznej walki. Wtedy postawimy dach na naszym narodowym gmachu, wtedy wzniesiemy kopułę, na której postawimy sztandar samodzielnego narodu"20. Zatem zarówno galicyjscy, jak i naddnieprzańscy działacze „Proświty" głęboko uświadamiali sobie: poza granicami narodowości nie może być żadnego rozwoju, żadnej kultury — to po pierwsze. Po drugie, idea narodowa musi opierać się na mocnym gospodarczym fundamencie, Budynek czytelni „Proświty” w m. Mikulińce, bo inaczej nie będzie ona miała żadnych szans na realizację. Nawiasem mówiąc, w 1909 r. na Naddnieprzu działało już 102 spółdzielnie rolnicze21. Wobec groźby głodu w kraju rząd rosyjski wydaje w 1897 i 1898 r. tzw. „normalne statuty”, które otworzyły przestrzeń dla rozwoju ukraińskiej spółdzielczości wiejskiej. Ponieważ spółdzielnie miały status legalny, to właśnie w nich ukraińska inteligencja Naddnieprza rozpoczęła pracę narodowo-kulturalną. Tak było na Połtawszczyźnie, gdzie w spółdzielniach, oprócz chłopów, członkami stali się nauczyciele, duchowni, lekarze, agronomowie; po wsiach zakładano składy narzędzi i maszyn rolniczych, sklepy gromadzkie, kasy pożyczkowo-oszczędnościowe i kredytowe. Dla szerzenia oświaty wśród ukraińskiego chłopstwa organizowano przedstawienia, odczyty, tworzono biblioteki-czytelnie, zakładano domy ludowe. Co ciekawe, na terytorium Imperium Rosyjskiego pierwsza ukraińska „zamaskowana” „Proświta” rozpoczęła działalność już w 1898 r. w Petersburgu pod oficjalną nazwą „Благотворительное общество для издания общеполезных и дешевых книг” i istniała przez 20 lat. Założone przez znanego pisarza Danyła Mordowcewa, Towarzystwo ze swojej istoty w pełni odpowiadało „Proświcie”, ponieważ główną uwagę poświęcało wydawaniu i popularyzacji ukraińskich książek. Jednym z pierwszych był „Ukraiński elementarz” S. Rusowej. Od 1898 do 1912 r. wydało ono 67 tytułów książek i broszur w języku ukraińskim, co miało ogromne znaczenie dla rozwoju kulturalno-oświatowej działalności na ziemiach ukraińskich, które znajdowały się w składzie Imperium Rosyjskiego: na Naddnieprzu bowiem ukraińskie słowo było okrutnie prześladowane. Przeszedłszy w petersburskim towarzystwie poważną szkołę legalnej działalności wydawniczej, Je. Czykalenko, B. Hrinczenko, M. Zahirnia, O. Konyskyj, M. Komar, M. Lewyćkyj, S. Rusowa, D. Doroszenko, P. Cholodnyj i inni działacze ukraińskiego ruchu narodowego kontynuowali ją na Naddnieprzu po rewolucji 1905 roku. Głównymi ośrodkami ruchu proswiatiańskiego na Naddnieprzańskiej Ukrainie stały się Katerynosław, Kijów, Odessa, Kamieniec Podolski, Mikołajów, Czernihów, Żytomierz. „Proświty” istniały także w niewielkich miastach prowincjonalnych (Melitopol), miasteczkach (Kozelec, Niżyn), a nawet we wsiach (Manujłiwka, Diiwka, Pereszczepyno w guberni katerynosławskiej). Według danych kijowskiej „Proświty”, podanych w Kalendarzu na 1908 r., na Naddnieprzańskiej Ukrainie działało 14 „Proświt”. Towarzystwa i ich filie zakładały w wsiach biblioteki-czytelnie. Tak na przykład Kamieniecka „Proświta” założyła w wsiach pięć bibliotek, a jej filia w Mohylewie-Podolskim — osiem23. Jednak już od samego początku „Proświty”, które działały na ziemiach ukraińskich, znajdujących się

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn