Strona · s. 6strona oryginału ↗
UKRAIŃSKI CZYNNIK ZAKARPACIA Ukraińskie podziemie nacjonalistyczne na Zakarpaciu w latach II wojny światowej i po jej oficjalnym zakończeniu
Слово Просвіти, №06 за 2011 рік
Wołodymyr PIPASZ, kandydat nauk historycznych, przewodniczący Zakarpackiego Zjednoczenia Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Dla narodu ukraińskiego II wojna światowa rozpoczęła się 14 marca 1939 r. atakiem Węgier na Ukrainę Karpacką. Obrona trwała do 18 marca. Następnie, przez długi czas, działały oddziały partyzanckie karpackich Siczo-wików. Jedna z ostatnich bitew partyzantów miała miejsce w lipcu 1939 r. na obrzeżach Rachowa. Wielu działaczy Ukrainy Karpackiej, w szczególności członków OUN, którym udało się wyemigrować, kontynuowało walkę na innych terenach. Po rozłamie OUN w jej skrzydłach istniały różne poglądy na możliwość odtworzenia sieci nacjonalistycznej na Zakarpaciu. Melnykowcy uważali to za nieperspektywiczne. Dlatego wielu emigrantów z Zakarpacia, na polecenie OUN A. Melnyka, wraz z grupami pochodnymi wyruszyło na Ukrainę Wschodnią, gdzie aktywnie włączyli się w zmagania wyzwoleńcze. W szczególności były sekretarz Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowego Iwan Rohacz w 1941 roku w okupowanym przez faszystów Kijowie redagował „Ukraińskie Słowo”. Został aresztowany przez gestapowców i rozstrzelany wraz z siostrą Hanną oraz Ołeną Telihą. Wybiegając w przyszłość, powiem, że moi rodacy wzięli niezwykle ofiarny udział w walce o niepodległość Ukrainy. W walkach UPA poległy lub zostały rozstrzelane przez faszystów i bolszewików setki Zakarpatczyków. Wymienię tylko niektóre nazwiska: Wasyl Kuźmyk, Iwan Kediulycz, Iwan Roszko-Irlawski, Jurij Borosz, Andrij Sterczo, Wasyl Kobryn, Iwan Krysa, Mychajło Symyneć, Wasyl Popowycz, Andrij Hrycak, Ołena Koperlos, Iwan Kuwik, Iwan Sabad. A Iwan Szpontak (Burłaka) dowodził całą wieloletnią walką UPA na Zakerzoniu, po schwytaniu przez czechosłowackie służby specjalne został wydany polskiemu reżimowi komunistycznemu i skazany na karę śmierci (zamienioną na 25 lat więzienia). Inne stanowisko wobec Zakarpacia zajmowano w OUN S. Bandery. Jesienią 1939 roku jego centrum krakowskie skierowało tam Mychajłę Habowdę i Dmytra Bandusiaka z zadaniem zorganizowania podziemia nacjonalistycznego. Okazało się, że grunt ku temu był podatny. Przecież działania okupantów, skierowane na bezlitosny zakaz wszelkich przejawów ukraińskości, represje, wywoływały w środowisku świadomych narodowo Ukraińców, zwłaszcza wśród młodzieży wychowanej w „Płaście” i „Proświcie”, pragnienie organizowania oporu. Dlatego latem 1939 roku na Zakarpaciu samorzutnie zaczynają powstawać kółka z byłych płastunów i członków OUN z czasów przedokupacyjnych. W lutym 1940 roku w mieście Chust przeprowadzono zebranie, w którym wzięli udział A. Cuha, M. Habowda, M. Oros, W. Markusz, I. Romanec, P. Pohorilak, S. Pap. Na zebraniu podjęto decyzję o połączeniu grup podziemnych i utworzeniu Zakarpackiej Organizacji Krajowej OUN(B), która zaczęła szybko rosnąć. Ogółem w latach 1940–1942 należało do niej ponad 150
osób, a terytorialnie obejmowała całe Zakarpacie. Na krajowego prowidnyka wybrano Andrija Cuhę (pseudonimy „Dub”, „Mur”) z Małego Bereżnego. Członkami organizacji byli głównie uczniowie i studenci placówek oświatowych regionu, główne ośrodki przypadały na gimnazja w Chuście, Mukaczewie i Użhorodzie, Akademię Handlową i seminarium nauczycielskie w Mukaczewie oraz seminarium duchowne w Użhorodzie. W praktyce był to kwiat ówczesnej młodej inteligencji regionu. Oprócz studentów i gimnazjalistów, a także 9 księży i słuchaczy seminarium duchownego, należało do niej 9 urzędników, 4 nauczycieli, 15 rolników, 12 robotników, w tym 4 bezrobotnych, 5 handlowców itp. Autor, na podstawie dokumentów i wspomnień, dokonał rekonstrukcji struktury Zakarpackiej Krajowej Organizacji OUN(B). Odpowiadała ona wszystkim normom konspiracji. Była pięciostopniowa. Członkowie każdej jednostki strukturalnej znali tylko tych, którzy do niej należeli, co pozwoliło organizacji kontynuować działalność podziemną jeszcze przez ponad rok po pierwszych aresztowaniach. Najniższą była „komórka” (od 3 do 5 członków), dalej „ogniwo”, które obejmowało do 3 „komórek”. Ogniwa wchodziły w skład ośrodka na czele z prowodem (3–4 osoby), a ośrodek – w jeden z trzech okręgów, na które podzielone było Zakarpacie. Kierownicy okręgów byli członkami najwyższego organu kierowniczego – krajowego prowodu. Okręgiem wschodnim kierował ks. P. Pohorylak, środkowym – D. Bandusiak (jednocześnie referent organizacyjny i zastępca krajowego prowidnyka), zachodnim – M. Habowda (jednocześnie referent łączności z kierownictwem OUN w Krakowie i Lwowie). Na czele prowodu stał A. Cuha. W latach 1940–1942 skład prowodu ulegał zmianom. Ogółem w tych latach, oprócz A. Cuhy i kierowników okręgów, w skład prowodu wchodzili również: referent ds. ideologii Iwan Romanec (do aresztowania w kwietniu 1941 r.), referent ds. propagandy (początkowo Wasyl Potuszniak, później Stepan Pap), referent ds. wojskowych Mychajło Kisztulyneć oraz odpowiedzialny za pracę z młodzieżą (byli nimi kolejno Mychajło Oros, do aresztowania wiosną 1941 r., Andrij Hłuchanycz i Wasyl Markus). Przy prowodzie działały dwie grupy robocze. Pierwsza, odpowiedzialna za technikę drukarską (Fedir Tehza, Wasyl Chromej i Wasyl Janczi), druga – za łączność z Krakowem, a następnie, od lipca 1941 r. – ze Lwowem, gdzie przebywał Prowód banderowskiego skrzydła OUN (I. Romanec, M. Habowda, W. Mordowanec, A. Hłuchanycz). Utrzymując kontakt z centralnym kierownictwem, Zakarpatczycy nielegalnie przekraczali granicę, posłańcy przybywali również stamtąd. Wiosną 1941 roku Zakarpatczycy wzięli udział w II Wielkim Zborze OUN, a w drugiej połowie lutego – pierwszej połowie marca 1942 r. przebywał u nas w celu „pomocy w rozbudowie sieci organizacyjnej, korzystając z doświadczenia zdobytego w Galicji”, Roman Borkowski. W Krakowie poszczególni kierownicy przeszli szkolenie. Środki niezbędne do pracy organizacji pochodziły ze składek członkowskich. Pewną pomoc finansową, techniczną (w szczególności przekazano rotaprint) oraz literaturę zapewniał centralny Prowód OUN. Jesienią 1940 roku utworzono „córkę” (która wkrótce stała się bazową) strukturę – sekcję młodzieżową organizacji krajowej pod nazwą: „Junactwo OUN”, na czele której stanął urodzony we wsi Busztyno Mychajło Oros (pseudonimy „Chmil”, „Danyło”). Składała się ona z trzech ośrodków: chustskiego, mukaczewskiego i użhorodzkiego, a te odpowiednio dzieliły się na „ogniwa” i „komórki”. Jeszcze jedno oddzielne młodzieżowe „ogniwo” działało w Wynohradiwie, na bazie miejscowej szkoły handlowej. Ośrodkiem chustskim kierował uczeń piątej klasy gimnazjum w Chuście Wasyl Markus (Markuś), młodzieżowym mukaczewskim – Wasyl Liba, użhorodzkim – początkowo Andrij Hrycak, później Wasyl Szymoniak. Po aresztowaniu M. Orosa, pod koniec lata 1941 roku „Junactwo OUN” objął W. Markus. Co ciekawe, oddzielnie od młodzieżowych funkcjonowały „komórki” dziewczęce, w szczególności dwie (których zresztą hortyści nigdy nie zdołali wykryć) w internacie sióstr Bazylianek w Użhorodzie. Znamienne, że „młodzieżówka”, która bazowała głównie w placówkach oświatowych miast, rozwijała się intensywniej niż struktura „starszego członkostwa” OUN. Najwięcej członków miała jednak w Chuście, a także w Biłkach, Busztynie, Ternowie, Starym Dawydkowie, wsiach rejonu pereczyńskiego. Celem organizacji krajowej OUN było wyzwolenie Zakarpacia spod węgierskiej okupacji i zjednoczenie go z przyszłym „Wielkim Państwem Ukraińskim”, a w to, że takie powstanie, zakarpaccy patrioci święcie wierzyli. Świadczył o tym wyraźnie Program działalności krajowej egzekutywy OUN na Zakarpaciu, którego wyciąg podajemy (Ten i następny dokument – podano z zachowaniem autentycznej pisowni. — Aut.): „…1. Każdy zakarpacki Ukrainiec musi być przekonany, że Zakarpacie musi należeć do Ukrainy i wszystkimi swoimi pracami musi współdziałać do jak najszybszego urzeczywistnienia tego. 2. W pierwszej kolejności musi szerzyć w narodzie ideę zjednoczenia Zakarpacia z Ukrainą i zwalczać węgierską sprzedajną „ugroruską” propagandę przeciwko zjednoczeniu itp. 3. Gdybyśmy przez jakiś czas mieli pozostać przy Węgrzech, to władza węgierska, jeśli nawet uzna na Zakarpaciu ukraiński ruch kulturalny, – to wszystkimi siłami będzie wspierać tzw. „rusinizm”. Każdy zakarpacki Ukrainiec od tej chwili musi bezkompromisowo zwalczać wszelkie wrogie kierunki. 6. Możliwe, że Zakarpacie będzie decydować głosowaniem (plebiscytem), do kogo chce należeć. Dlatego już teraz wszczepiajcie w narodzie ideę Soborowości Ziem Ukraińskich. 7. Kto uważałby podane zasady za nieprawidłowe i albo uchyliłby się od nich, albo także sam myślał o innych, albo mówił czy szerzyłby inne, będzie ukarany karą „Sirkowej mogiły”, karą ojca Bulby nad synem Andrijem, karą hetmana Mazepy nad Koczubejem… … Każdy niech stoi na swoim miejscu aż dotąd, dopóki z Kijowa nie usłyszy cały świat nowy uniwersał: „Ukraiński narodzie – wolą i pomocą Wielkiego Boga – i Twoją pracą oraz ofiarą Twoich największych synów odtąd złączają się w jedno na wieki wszystkie Ziemie ukraińskie w jedną Wielką, Soborną, Samodzielną i Suwerenną Ukraińską Państwowość!”. Sława Ukrainie! Śmierć wrogom!” (Gazeta „Czyn”, sierpień 1941 r.). Do walki nie odrzucano także metod zbrojnych, organizacji powstania przeciwko okupantom. W tym celu intensywnie gromadzono broń, przeprowadzano szkolenia. Planowano utworzenie oddziałów partyzanckich. W drugą rocznicę ogłoszenia niepodległości Karpato-Ukrainy – 15 marca 1941 roku, I. Romanec ze swoimi towarzyszami zerwali z zamku w Chuście węgierską flagę i na jej miejsce wywiesili ukraińską, którą uszyła Marija Bisun. Bez wątpienia – był to wyczyn młodych, świadomych tego, co czynią, bohaterów. Był to wyraźny symbol tego, że Zakarpacie już nigdy nie „będzie należeć do Węgier”. Na Krasnym Polu potajemnie ustawiono dębowy krzyż dla poległych karpackich Siczowików z napisem „Bojownikom za wolność Ukrainy”. Aktywne działania podziemne zaniepokoiły władze węgierskie. Rozpoczęły się poszukiwania i aresztowania. W ręce żandarmów wpadli D. Bandusiak, M. Oros, I. Romanec, P. Kryszka, M. Bisun, A. SzeWera, Ju. Nejmet, W. Obruczar, M. Czołhanin. Jednak dzięki konspiracji i niezłomności aresztowanych, organizacja kontynuowała działalność jeszcze przez rok. Wśród kierunków działalności nacjonalistów było także wydawanie nielegalnej gazety „Czyn”. Ogółem ukazało się od 4 do 6 numerów, w nakładzie po 50–60 egzemplarzy. Początkowo redaktorem gazety był referent ds. ideologii, były student Akademii Handlowej w Mukaczewie, urodzony we wsi W. Rakowiec Iwan Romanec (pseudonimy „Smereka” i „Suchyj”), materiały drukował referent techniczny Fedir Tehza ze wsi Berezowo, powielał Wasyl Chromej ze wsi Ternowo, a artykuły pisali Wasyl Markus z Bedewli, Dmytro Bandusiak z Jasinie i inni. I. Romanec wypuścił dwa numery gazety w styczniu i marcu 1941 r. Były w nich wydrukowane artykuły o T. Szewczence, o sytuacji politycznej na Zakarpaciu i stosunku OUN do Węgier. Ponieważ I. Romanec 6 kwietnia 1941 r., po zdjęciu z zamku w Chuście węgierskiej flagi i zawieszeniu niebiesko-żółtej, został aresztowany, to trzeci numer gazety, który ukazał się w sierpniu 1941 r., redagował ks. Stepan Pap (pseudonim „Puhacz”). Jest to jedyny numer, który się zachował. W szczególności opublikowano w nim wyżej wymieniony program działalności krajowej egzekutywy OUN na Zakarpaciu. Gazetę drukowano na rotaprincie, który dostarczono z Krakowa i który przechowywano w domu W. Chromeja, położonym w lesie. Latem 1941 r. wydrukowano także nielegalną broszurę „Oskarżam Węgry”, składającą się z 95 punktów zbrodni Węgier przeciwko zakarpackim Ukraińcom. Autorem tekstu był S. Pap. Podajemy wybrane wyciągi z niej:
„UKRAIŃSKI NARODZIE! Ja, syn Twój, składam skargę przed Tobą… Przed Tobą, Ukraiński Narodzie, oskarżam Węgry: — za rozbicie ruskiego księstwa naszych przodków na Zakarpaciu i zabicie księcia Laborca, — za zniewolenie ukraińskiego narodu Zakarpacia, — za zaprowadzenie pańszczyzny wobec ukraińskiego narodu Zakarpacia, — za stopniową likwidację ruskich szkół, za madziaryzację ruskich szkół, — za zamknięcie Literackiego Stowarzyszenia w Preszowie i zakaz wydawania ruskich książek dla ludu, — za aresztowanie i bicie Ołeksandra Duchnowycza oraz prześladowanie innych księży, — za objęcie Ołeksandra Duchnowycza nadzorem policyjnym, — za zamach na życie Ołeksandra Duchnowycza, za strzelanie do Adolfa Dobriańskiego w węgierskim parlamencie,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
