Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

KOST SZYSHKO: ECHO Z LAT 60.

Слово Просвіти, №06 за 2011 рік

Olesia KOWALCZUK, Wołyń Z nim — błyskotliwym erudytą-intelektualistą i maksymalistą-romantykiem — niełatwo rozmawiać jak równy z równym. Jeszcze trudniej o nim pisać, bojąc się zbłądzić w prawdomówności. Wydaje się, że stoi obok ciebie i pobłażliwie uśmiecha się samymi kącikami ust, a spojrzeniem prześwietla na wylot… W tym roku Kost Szyszko — oryginalny literat i malarz — powinien był obchodzić swoje 70-lecie. Niestety, nie było to dane. W 62. roku życia odszedł z tego świata, pozostawiając ludzkości poetyckie słowo, a w nim — dumnego ducha obrońcy prawdy. W codzienności trzymał się wypowiedzianego imperatywu „Umrzyj, by pośród żywych pozostać”. I nie są to pisarskie ambicje. Chodzi o całościową życiową filozofię potężnej osobowości: przede wszystkim nie przestać być człowiekiem, nie sprzeniewierzyć się prawdzie w sobie. Ów maksymalizm uczciwości, wymagania w stosunku do siebie i otoczenia, ale — przede wszystkim — do siebie, oraz organiczna nietolerancja wobec najmniejszego fałszu prowadziły do ciągłego dyskomfortu w życiu. Jak jedną biedę mam: Niegibko się zginam… (1965) Z taką specyficzną dla uczciwego człowieka „biedą” Szyszko organicznie wpisywał się w kontekst pokolenia lat sześćdziesiątych, co z kolei zdeterminowało typowo dramatyczne kolizje w jego twórczej biografii. Kiedy podczas chruszczowowskiej „odwilży” artystyczne pole Ukrainy obficie pokryło się buntowniczymi pierwiosnkami, gęsto odezwało się śmiałymi głosami w obronie praw człowieka i godności narodowej, uderzyły mrozy „rozwiniętego socjalizmu”. I te głosy zawisły w czasie „niemogłosem”. Ten palindrom-pleonazm, wymyślony przez samego Szyszkę, bardzo wymownie oddaje istotę duchowej katastrofy wielu szistdesiatnykiw: jakkolwiek czytać (od lewej do prawej, czy z góry na dół), zawsze wychodzi — „niemogłos”. Czyli pisanie do szuflady. Sam Szyszko ów „niemogłos”, czyli dorobek twórczy, ma całkiem spory: jest tu kilkaset utworów liryki społeczno-filozoficznej oraz pejzażowo-psychologicznej, wśród których szczególną filigranowością wyróżniają się trzy wieńce sonetów, akrostychy-dedykacje, zbiór poetyckich miniatur-palindromów, cykl „Multiplikacyjne” — książka wierszy-pisanek, cztery poematy i inne. O czymże pragnęła pogawędzić, porozumieć się z ludźmi dusza poety? W wczesnej liryce uderza subtelnie oddane duchowe zlanie się ze światem: Znacie, jaki jestem bogaty, Jakie mieszkanie Mam? To — jedyny Bez ścian pokój Z dywanem zielonym. Znamienne, że z motywami estetycznej rozkoszy płynącej z natury organicznie przeplatają się filozoficzne rozważania nad własnym losem. Dramatyczne akcentowanie tematu samotności i tęsknoty za ideałem jest dla poety przewodnim nie tylko w młodzieńczych czasach szukania swojego miejsca w życiu, ale i przez wszystkie jego lata, odmierzone przez Boga na ziemi. Czy jednak nie najbardziej polifonicznie wyznawane są wszystkie żale, które przepełniały ukraińską duszę, w poemacie „Serce matki”. Utwór ten jest przepełniony bolesnym potępieniem narodowej głuchoty i marzeniem o wolnej Ukrainie: My przecież nie podziemna organizacja. My — naród! My — mimo wszystko naród! Czy mogła więc systemowa machina, której polityka zaprogramowana była na „zlanie się narodów”, wybaczyć taką upartą wiarę w niezniszczalność ukraińskości? W rezultacie — we wrześniu 1965 roku zebranie partyjne podstawowej organizacji partyjnej Wołyńskiego Komitetu Obwodowego Komsomołu, gdzie Kostiantyn pracował od niedawna jako instruktor, postanowiło: „Towarzysza Szyszkę Kostiantyna Tymofijowycza, członka KPZR od 1964 roku, który dopuścił się antypartyjnego rozumienia kwestii narodowej, stracił czujność polityczną, propagował idee ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu w swoich utworach poetyckich, z szeregów Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego wykluczyć”. To, można powiedzieć, de iure, a de facto — skazanie na „niemogłos”. …Dzięki Bogu, znaleźli się dobrzy ludzie, którzy dołożyli wielu starań, aby na przełomie lat 1980—1990 zdjąć tabu z poetyckiego słowa, dzięki czemu otrzymało ono godną ocenę. Ze względu na styczność w życiowych wyborach, na długoletnią znajomość, pozostawiam sobie prawo powiedzieć o Koście Szyszce — jakim był w życiu, w kontaktach, jak czuł się w swoim społeczeństwie, czasie, i tym samym rzucić nieco światła na plotki i domysły dotyczące poety. W pamięci pozostał obraz sądu w znanej sprawie Iwaszczenki, Moroza, powiązanej ze sprawą braci Horyniów. Wtedy przesłuchiwano świadka Kostiantyna Szyszkę. Trzymał się tak prosto i swobodnie, jakby prowadził nużącą rozmowę z dawno znanymi, choć nieprzyjemnymi mu ludźmi. Cichym, spokojnym głosem wyjaśniał, że protestanckie nastroje w jego wierszach wynikają z niepokoju o „niwelację narodu”. Prokurator usilnie zmuszał go do powtarzania powiedzianego: czy to naprawdę niedosłyszał, czy nie zrozumiał treści ostatniej frazy… Do dziś mam przed oczami jego niewysoką postać, uwieńczoną piękną, wysoko czołą głową, jego ciężki chód (kulewał przez kontuzję) główną łucką ulicą Łesi Ukrainki, która łączy stare miasto z nowym. Właśnie tutaj poeta spędzał prawie cały wolny czas, tutaj rodziły się wiersze, często przy stoliku w kawiarni: Wśród rozebranych listopadem drzew W skąpym świetle północnych latarni Tańczę z cieniem tango stare… Nigdy nie lubił mówić o kłopotach, nie skarżył się na własną nieustabilizowaną sytuację, ignorował wypytywanie „o życie” — najważniejsze, mówił, że już jest Ukraina, a wszystko inne trzeba przetrzymać. Bardzo krytycznie odnosił się do własnej muzy, jak dziecko cieszył się z wydania książki. …Mówią, dużo pił. Było… Męczył się duchowym i codziennym dyskomfortem. Ale rozumu nie przepijał, pijaczyną, jak to szkalują, nie został. Co prawda, czasem w tym wizerunku go postrzegano, bo taką maskę przybierał, udając w odpowiednim otoczeniu absolutną beztroskę. Wielu niezrozumiałą wydawała się jego, jeszcze od młodości, katorżnicza dyscyplina w kwestii samokształcenia i doskonalenia napisanego — zwłaszcza w sensie skondensowania myśli. Nie bez powodu przechodził czasem „na ty” z Baudelaire’em, Lorką, van Goghiem, Villonem, czyli gigantami świata sztuki. Dosłownie studiował ich twórczość, a przy okazji języki i historię narodów, z których wywodzili się bliscy mu pod względem światopoglądu geniusze. Wira Iwaszczenko, która głęboko brała do serca skomplikowane koleje losu swojego dawnego ucznia, nie raz z zachwytem wspominała, jak przeglądając luksusowy album reprodukcji malarzy światowej sławy, bezbłędnie wymieniał wszystkie obrazy i nazwiska ich autorów. Dziwactwem, z punktu widzenia przeciętnego obywatela, wydaje się odmowa Szyszki leczenia się w obliczu groźby śmierci: nie trzeba, mówił, hamować procesu biologicznego. Zdołał zmobilizować całą odwagę i pogodzić się z życiowym wyrokiem, jak to jest właściwe ludziom rzadkiej rasy — pozbawionym egoizmu i do granic samokrytycznym. Niestety, przez echo tych cech natury w twórczości niektórzy biorą się do wyrzucania poecie kultywowania nienawiści do samego siebie, a nawet mizantropii i wysławiania śmierci. Ale przecież wiadomo, że niezadowolenie z siebie, niezadowolenie z tego, co zrobione w życiu, ze swojej tolerancji na granicy kompromisu z cielęcą radością mieszczańskiego otoczenia, są organicznie właściwe artystom o tragicznym światopoglądzie, do których należał Kost Szyszko: Nienawidzę całą swoją bezsilnością… Przeinaczyć ten wstrętny świat, przewodników naczelnych głowy spleśniałe i konformistów radosny brzuch. Muszę nienawidzić i łona życiodajnego, które mnoży bez końca służalczych niewolników. Nienawidzę i siebie, jednego z ostatnich, co w tym świecie żyć nie umiał. Więc porzućmy adwokackie intonacje — słowo poety samo się godnie broni. Tak czy inaczej, Kost’ Szyszko jako poeta się spełnił. Spełnił się we właściwym artystom-modernistom czarze na godnym poziomie i zasługuje, by na zawsze zostać wpisanym w ukraińską przestrzeń literacką. Niech jego twórczość nieco zaczekała na swoich czytelników, ale oni niechybnie muszą się spotkać. * * * Każda iskierka mi droga, choć ledwie błysnęła, prawdziwego, żywego, czego jeszcze nie dotknęła skaza. Przepadamy pyłem na drogach, siebie po kruszynie niszczymy nieustannie. Ale jeśli spełniliśmy to, co główne, to dla nas wybiła ostatnia godzina: chociaż wśród żywych jeszcze się błąkamy, w duszach czad i pustka w oczach. Takich nawet śmierć z odrazy omija. Marzec, 1971 * * * Wiecie, jaki jestem bogaty, jakie mieszkanie mam? To jedyny pokój bez ścian z dywanem zielonym. Gaje w pokoju moim tapetami... Łóżników tam bez liku — mech i rdest. Do woli można cieszyć się plenerem... Chcesz — po nasłonecznieniu pijanym Jesieninem chodzisz, Chcesz — w cieniu gnojem Obłomowa leżysz. Kopci na czarnym ściernisku ognisko, Ciepło kradną rozchełstane wiatry... Więc czym, samotności, my oboje bogaci, Że podołamy życia takiego trybowi? Rozpatrzyć piękno przez strupy, W popiele — przyczajony ogień, Przez szparkę wąską — bezkresna przestrzeń, — Oto, chyba, tylko i naszego wszystkiego. 3.10.1978 * * * Żebrami spróchniałymi dachów Już nie bije żadne serce dźwięcznie Wśród szmat skrzydeł uśpionych nietoperzy W krzyk sowy — złowieszczej wieszczki. Chyba tylko mysią krzątaninę Nad okruchami sztuki słychać... Kogo ogrzeje formuła ognia I poruszy smutek duchowych prostytutek? Romantyka dawno zapomnianych książek... Dziwaczne majaczenia zaniedbanych poetów... Dla dusz bikini teraz kroją z nich, Bo uczucia — na wygody diecie. W budynków monotonnych plastrach, Nalanych światła matowo-żółtym łojem, Przypominając laleczki owadów, Życie mieszczanie po cichu czynią... 23.01.1979 * * * Kiedy rodziców wyrzekają się zabłąkani synowie, I gaśnie Ród jeszcze w pędzie miłości, Czekajmy na kosmitów — niech oni U nas posprzątają wszystkie stajnie Augiasza, Aby syndrom ułomności między nami bez śladu znikł. Przebrniemy, jak kałużę, wyznaczony wiek, Zostawiając wszędzie gnoju nieczystości, Sprasowane w brykiet z pieczątką “ludzkość”, Istniejemy jako biogatunek, a w ludziach — nieżywi. U nas ludzie wyginęli nie wiedzieć kiedy dawno. Obecność ich w historycznych lustrach Ciemnieje niezrozumiałym mitologicznym snem. W daremnych skargach na społeczny ustrój Formacje spiralnie skręcają w dół wężowym zwojem, Żeby powtórzył się milczeniem Zaratustra. 3.11.1990 Z książki “Pisanki” * * * Moja nieprzyjęta miłości tobie znalazłem wreszcie schronienie żeby więcej nie znać twojej władzy żebyś w piersiach nie piekła żebyś łzą nie płynęła na cudzą patrząc radość ciebie zakuwam w słowo

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn