Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

ŻYCIE JEST RZECZĄ BEZALTERNATYWNĄ, ALE…

Слово Просвіти, №06 за 2011 рік

Marija KUCZERENKO. Tutaj gotyka kopcących kominów fabrycznych, wbijających się aż hen w zakurzone, brunatne od dymów niebo, nostalgicznie dysonuje z jakby zagubionymi w czasie, na wpół zrujnowanymi klubami fabrycznymi i gipsowymi arcydziełami epoki radzieckiej — dziewczętami z wiosłami, kulami, snopami, — które miały symbolizować w zdrowym ciele zdrowego ducha i piękno pracy, a ostnicowy step w drżącym od upału powietrzu (+35) za niewyraźną linią miasta — z rękoma usypaną górą odpadów fabrycznych, nazwaną w narodzie Czarną (pamiętają ją już kilka pokoleń). „Zaporoże to dziwne miasto — z nutami nostalgii opowiada Pawło Wolwacz. — Prospekt Lenina, najdłuższy w Europie (80 kilometrów długości), ciągnie się przez całe miasto i niespodziewanie kończy się „nieukulturalnionym” stepem. Idziesz sobie, a tu patrzysz — dziadek kozy wypasa na końcu prospektu Lenina”. Wydaje się, że industrialna metropolia, łapczywie pożarłszy otaczającą przestrzeń, nie strawiła jej, nie podołała… i z tego powstał jakiś zdumiewający marginalny świat, nieuporządkowany, eklektyczny, duszny. Chyba tylko poeta, który nigdy nie przyjaźnił się z logiką rzeczy, jest zdolny głęboko odczuć i wyjaśnić sens tej bliskiej i wstrętnej eklektyki, odnaleźć w niej gorzką, niemal masochistyczną przyjemność. Utknąwszy w jakiejś obcej, dusznej czasoprzestrzeni, jego dusza próbuje znaleźć odskocznię w rozmytych, jak w rozpalonym stepowym bezwietrzu, wrażeniach, a te, osiadłszy w dziecięcej pamięci, wydaje się, dopiero teraz przełamały się w niej niezwykle jasnymi nostalgicznymi obrazkami, które wypełniają zbiór „Tryb”: „skądś — z niebytu z niejawności // na wzniesieniu pojawia się zjeżona szkoła // waląc się bokiem na komendanturę // leniwy tramwaj z rynku przepełzł pod górę // truskawki niepokojące zapachy // cukiernicza fabryka w zaułku // czarna rura // szaro szaro // szaro i miękko // ojciec stuka obcasami o ciszę // mączna dziedzina czeka go gdzieś // gdzie błyszczą ścieżki przyprószone słomkami // i w wielkiej chacie sinieje powietrze // szaro szaro / szaro i miękko // …jakże to wszystko nieszczęśliwie // ojcze! // i jakież jednocześnie szczęście!..”. Pawło Wolwacz przeszedł nie lada życiową szkołę. Kim on tylko nie był po służbie w wojsku — ślusarzem, odlewnikiem, hydraulikiem, handlował na rynku, tułał się jako bezrobotny… W pełni poznał życie szaraszek i ulicznego kryminogenu. Świat zamknął się w płaszczyźnie zaporoskich slumsów i czarnej rozpaczy, z której, wydawało się, nie ma wyjścia. Któż wie, jaka siła utrzymała wtedy nad przepaścią „rozojczyźnionej” ojczyzny… Mówią, jeśli długo wpatrywać się w głębię ciemności — zobaczysz punkcik światła. Otóż ten promień rozrósł się w poetyckie wersy, pełne jakiejś szczególnej energetyki duchowego oporu. Pierwszą poetycką książeczkę „Margines”, która ujrzała światło dzienne w 1986 roku, mimo znikomego nakładu (1000 egzemplarzy), od razu zauważyli i czytelnicy, i krytyka. I już zupełnie niespodziewanym było dla poety wyróżnienie — nagroda Wasyla Symonenki za najlepszy debiut. Życie nabierało sensu. Dusza, która tyle czasu miotała się w beznadziei, jak w zawiązanym worku, z całych sił rwała się na wolność. Tak ukończył filologię na Uniwersytecie Zaporoskim, przez jakiś czas pracował jako redaktor w telewizji obwodowej w Zaporożu, a potem… poczuł, że musi coś gwałtownie zmienić w swoim życiu — „…zapragnąłem nowego środowiska, nowego etapu biografii. Spakowałem torbę sportową i ruszyłem do stolicy”. Wynajmował jakieś nędzne komórki, tułał się po mieście, wpatrując się w jego nieznane rysy, jakby chciał odgadnąć, „…co za ludzie dzisiaj tacy// na Ukrainie zapalają okna?”. Obecnie Pawło Wolwacz pracuje jako zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Suczasnist”, a ponadto zadziwia w swoich wystąpieniach w radiu „Swoboda” nadzwyczajną umiejętnością dostrzeżenia istoty zjawiska. Jednakże jako człowiek bardzo krytyczny wobec siebie nie może nie ironizować: „Moja działalność dziennikarska to pochodna, tak zarabiam na chleb, ktoś inny ma inną formę zarobku — powiedzmy, handel bronią”. Choć zaraz potem, na moment odrzucając ironię, przyznaje: przy totalnej cenzurze to niemal jedyna wyspa ukraińskiej wolności. „Wydaje mi się, że kluczowe dla artysty jest bycie świadkiem epoki, w której żyje, utrwalanie jej aury, akustyki, charakterów, wydarzeń” — tak określił Pawło Wolwacz swoje twórcze credo, zrealizowane w powieści „Klasa”, w której przed czytelnikiem wyłania się marginalny mikrosocjum końca lat osiemdziesiątych, z jego nędzą, podłością, brakiem perspektyw życiowych. Gęsto zaludniony świat zlumpenizowanych roboli, kryminalnych autorytetów, narkomanów, złodziei, pijaków stworzony jest z niemałą artystyczną wiarygodnością, wszak poeta sam był częścią jego nizin. To martwy świat — jest przekonany Pawło Wolwacz, a poczucie tej martwoty, niczym jadowite kwaśne wyziewy przemysłowego miasta, czasem przenika także do jego poezji. Kiedy poetę pytają o literaturoznawczą definicję jego poezji, wzrusza ramionami: „Postimpresjonizm? Neokinematografizm? Ostry neorealizm?”. Tak, zbiór „Tryb”, zdaniem samego autora, na tle poprzednich, a i ostatniego „Wiersze na rogu”, wyróżnia „inna geopoetyka, inna muzyka, przenikanie w jakieś inne warstwy i metateksty”. Tę „inność” zauważyli też krytycy. „Czytając Wolwacza, czujesz: to właśnie ten poeta, którego tak brakowało w naszej literaturze. Takie uczucie bywa tylko przy spotkaniu z prawdziwie wyrazistą twórczą osobowością — pisał Mychajło Słaboszpycki. — Wolwacz to wyrazisty i silny charakter poetycki, zdumiewająco dynamiczna stylistyka i skrajnie demokratyczny słownik”. Prawda, na ową „skrajność”, która wyzywająco chwaści się jakimiś dziwacznymi kalkami, słownymi potworkami, nie wskazywał poecie chyba tylko nadmiernie leniwy. Sam poeta tłumaczy tak zwaną specyfikę językową swoich wierszy w, zdawałoby się, dziwny sposób: „Język, prawda, daleki od ukraińskiego, ale to takie tam. Nacisk innego, zewnętrznego języka jest nawet pożyteczny dla tego, który masz w piersiach, we krwi”. Cóż, jakkolwiek by nie było, jest to nieodłączny składnik jego poezji, skutek naturalnej dyfuzji zachłannego proletariacko-zrusyfikowanego miasta z ukraińsko-chłopską psychologią, kozackiego Hulajpola z industrialnym natarciem, które z roku na rok odzyskuje przestrzeń duszy. Ten świat, jak i samo życie, jest bezalternatywny i raczej nie ma od niego sposobu ucieczki. „Na podeszwach butów przyniosłem // Wam Pole Dzikie, Hulajpole dymnolice” — brawuruje Pawło Wolwacz, już stołeczny poeta, w swoim ostatnim zbiorze „Wiersze na rogu”. Jak tu nie wspomnieć Sokratesa, który jeszcze przed naszą erą w zdziwieniu wzruszał ramionami: „Jaki pożytek z twoich tułaczek, jeśli wszędzie wleczesz samego siebie”. Cóż począć: poecie na świecie — jak w kaftanie bezpieczeństwa. Tam — „wiatr wiatrem wiatr dogania”, a tu — „kamienny brak oddechu”. I to, oczywiście, nie tyle fizyczne poczucie braku tlenu, co duchowa zaduszność. Świat, gdzie, według słów samego Pawła Wolwacza, wszystko „...rozpadło się na swoje osobiste »niedole« i mikroskopijne »sukcesy«, podzieliło się po obu stronach olbrzymiej metaforycznej lady na sprzedawców i kupujących” — nijak nie jest uświadamiany sercem, wyrywając się z niego rwanymi, do żywego rwanymi wersami: „Dbał o ciebie Pan niebios powiatowych, // Wyrywając ciało z losów cudzych i słów...” (zb. „Tryb”). W zbiorze „Wiersze na rogu” częściej natrafiamy na wprost buntownicze wersy, wyrwane z duszy poety tym globalnym nieprzyjęciem (Mizeria — od nóg do księżyca. // Zamykam oczy: a tak? // Na krawatach swoich powieście się, // Jedźcie do piekła w swoich autach.), które tak współbrzmią z „Galileuszem” Płużnyka („Prą do cerkwi, na śmierć, do restauracji... // Żrą, handlują sobą, plują // W nieprzemyte, niesławione rany — // Żyją”). Więc co się zmieniło od tamtych czasów? I gdzie podziać się duszy, która zwinęła się w kłębek w tym świecie, jak w łonie matki, zamknęła się w sobie, niesłyszana, niewyspowiadana? Okazuje się, że czasem nawet zwykła kawiarenka, zagubiona między miejskimi brukami, może stać się tymczasowym schronieniem. I wtedy wybuchowe wersy Wolwacza, niepowstrzymane, pulsujące, nabierają tak ciepłego, smutno-intymnego brzmienia, tak jasnych nut, że naprawdę poczujesz się w tym bezalternatywnym życiu przygarnięty i ogrzany: „...tam lepiej przeczekać tę jesień // a może i zimę // a może i życie”. Poezja Pawła Wolwacza to swoisty portret duszy „pośród chimerycznego państwa”, na tle epoki, która pozostawia po sobie dziwne emocje — i radość odkrycia znajomego, ale dotąd przez ciebie nierozpoznanego świata, i zamęt już od własnego wypadnięcia z czasu. Na wieczorze autorskim w Narodowym Muzeum T. H. Szewczenki pisarz opowiedział: choć „Klasa” odniosła sukces, po wydaniu książki zaczęto go ostrzegać, by nie zdradzał poezji, mówiąc, że „nie królewska to sprawa” — proza. Mogę zrozumieć cały sens takiego ostrzeżenia — wszak poezja Wolwacza dawno zyskała sympatię czytelnika swoją nieprzystawalnością uczuć, obrazowym ekstremizmem, zdumiewającą energetyką przełomu — z zachłanności, wyobcowania, z własnego przeznaczenia. A z czegoż jeszcze wykrzesać iskrę Nadziei, jak nie z Poezji?.. „Do jakiego pokolenia należę? — jakby sam siebie zapytał Pawło Wolwacz na wieczorze autorskim w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki z okazji wysunięcia jego książki poetyckiej „Tryb” do nagrody im. Szewczenki. — Wiekem — osiemdziesiątnik, literacką metryką — dziewięćdziesiątnik. Mnie z jakiegoś powodu do dziś nazywają młodym — dziwi się — choć mam 47 lat — wiek Stusa i Mandelsztama”. Rozumiem to dziwne poczucie własnego zagubienia w czasie. Tak, jakby rzeczywiście czas doznał jakichś kardynalnych zmian, jakby inna gęstość jego... czy to i kierunek. Więc nie dziwi, że poeta przejmuje się tym odczuciem: „Coż takiego w twojej głowie? // Wszyscy pomarli dawno już, martwi i żywi”. Tę samą myśl podchwytuje ze zdumiewającą synchronią poetka jego pokolenia Nadija Stepula: „Wszystko płynie i biegnie, // Wszystko mija, i każdy to wie. // Miejcie odwagę przeżyć // W tym świecie, gdzie nas już nie ma”. Być może takie dziwne uczucie opanowuje wielu, jednak życie toczy się swoim trybem i obecnie Wolwacz-poeta jest już autorem całego szeregu książek poetyckich: „Margines” (nagrodzona nagrodą Wasyla Symonenki; Zaporoże, 1996), „Krew zuchwała” (nagrodzona nagrodą Wołodymyra Sosiury, K., „Ukraiński pisarz”, 1998), „Bruki i ścierniska” („Dnipro”, 2000), „Południowy Wschód” („Kalwaria”, 2002), „Trwanie podróży” (Tarnopol: Nawczalna knyha — Bohdan, 2007), „Wiersze na rogu” („Jarosławiw Wał”, 2010). Przedostatni zbiór „Tryb”, który wyszedł w 2009 roku w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”, został wysunięty do zdobycia najbardziej prestiżowej nagrody artystycznej — Nagrody im. Szewczenki 2011. Choć, moim zdaniem, ostatnia książka „Wiersze na rogu” jest bardziej artystycznie samowystarczalna, do tego wysunięcie osobno wziętej cieniutkiej książki poetyckiej do tak prestiżowej nagrody jest w pewnej mierze rzeczą umowną, bo w zasadzie w pole widzenia trafia cała poetycka (i nie tylko poetycka) twórczość pisarza. Więc, przepraszam, czasem mowa będzie nie tylko o książce „Tryb”, ale i o poezji poprzednich książek, z których składa się, jak z osobnych puzzli, obraz świata poety.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn