Strona · s. 5strona oryginału ↗
Pomóż, Boże, naszemu cielęciu…
Слово Просвіти, №06 за 2012 рік
Wasyl SELEZINKA, członek zarządu Czerniowieckiego oddziału obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Czym jest wertep? To skrzynka z przezroczystą z jednej strony ścianką, podzielona na dwie połowy. Górna połowa symbolizowała niebo, dolna — ziemię. W górnej części lalki odgrywały wszystko, co było związane z narodzinami Chrystusa, a w dolnej — współczesne świeckie scenki obyczajowe. Lalki prowadzili bursacy Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. W Galicji i na Wołyniu wertep odrodził się w latach 20., a rozwinął w latach 30. XX wieku, ale tam, zwłaszcza na Pokuciu, żadnych skrzynek nie było. Role wykonywali żywi, zwyczajni ludzie. Ja trzykrotnie chodziłem z wertepem w latach 1949—1951. Zawsze grałem najciekawszą, najsympatyczniejszą, najweselszą rolę Żyda. Nawiasem mówiąc, w tamtym czasie Żydzi obrażali się, jeśli nazywano ich Hebrajczykami. W odróżnieniu od nas, w Polsce, Czechach, Słowacji do dziś słowo „Żyd” to oficjalny etnonim. Do wertepu przygotowywaliśmy się zawczasu. Majstrowaliśmy gwiazdę, którą u nas nazywają wertepką, każdy sam sobie wymyślał kostium, dopasowywał naliczman, tak u nas nazywano maski. W latach 30. jakaś firma specjalnie wypuszczała maski do wertepu. Mnie dostał się od Żyda tylko wielki gumowy nos. Przyszyłem go do czarnego sukna, zęby — z białej fasoli. Sabasziwka — świąteczna czapka — u mnie była prawdziwa. Ktoś ją zapewne wziął od Lejzora Kestena, którego aresztowano za związek z UPA. Mieszkał on z rodziną w naszej wsi Spas i prowadził młyn. Wierzch w tej czapce był z drogiego aksamitu, a dół obszyty niewielkimi, puszystymi ogonkami jakiegoś nieznanego zwierzątka. Czort splatał sobie ogon z drutu kolczastego, owiniętego starą wełną z kożucha na wierzchu. Ogon był długi, zagięty, a na końcu kilka małych dzwonków. Figura czorta była owinięta na krzyż łańcuchami, a w rękach miał drewniane widły. Śmierć obowiązkowo biała i z kosą. Nie miała słów tylko Śmierć. A Czort cały czas podskakiwał i wykrzykiwał tylko słowo: „Gift, gift!”. Wertep miał dwie części. W pierwszej chodziło o wszystko, co związane z narodzinami Jezusa Chrystusa, a w drugiej po śmierci Heroda, z którym walczył na szable Książę, albo Kozak, a Śmierć ścinała go kosą, Czort podpychał widłami i wyciągano Heroda z chaty. Wtedy zaczynała się część świecka. Główną postacią był Żyd, który pojawiając się, padał przez próg i wołał: „Oj, oj, oj! Jakie u was wielkie progi, że mało sobie nie połamało nogi”. Jeśli gospodarz i goście posiadali poczucie humoru, to zawiązywały się ciekawe humorystyczno-krytyczne dialogi. Wyrzucanie jakiejkolwiek barwnej figury z wertepu to całkowity bezsens, bo każda z nich jest klasyczną postacią wertepu, ulubieńcem publiczności. Na Bukowinie wertepy także się zdarzały, ale nie rozwinęły się. W latach 30. Rumunia, pod którą była Bukowina, przyjęła ideologię faszyzmu, zakazywała języka ukraińskiego, pieśni, zmuszała mówić tylko po rumuńsku. Co więcej, nie mieli podręczników, tłumaczyli dwie dramaty wertepowe z rumuńskiego. Ale tam nie było drugiej części, akcji. Tak jest do dziś. W Czerniowcach próbowano zorganizować festiwal wertepów, ale nic nie wychodziło, powód... Mnie zainteresowały artykuły W. Ferenca i L. Lichniowskiej o wertepie, w których polemizują z przedstawicielami uniwersytetu katolickiego. W Instytucie Sztuki Teatralnej im. Karpenki-Karego, gdzie studiowałem w latach 50., opowiadali na wykładach z literatury ukraińskiej, że wertep na Ukrainie zrodził się jeszcze gdzieś w XVI lub XVII wieku, a upadł w XIX. Wertep wsi Spas w rejonie kołomyjskim obwodu iwanofrankiwskiego, 1951 rok. Wasyl OWSIIENKO. Stepan Jewstachowycz Sapeliak urodził się 26 marca 1951 roku (według paszportu — 26.03.1952) we wsi Rosohacz w rejonie czortkowskim obwodu tarnopolskiego w ukraińskiej rodzinie obrządku greckokatolickiego, gdzie panował kult Szewczenki, Pisma Świętego, pieśni ludowych i tańców, pamiętano w rodzinie także o podziemiu UPA. Ojciec Jewstachij Stanisławowycz (1930—1984), matka Hanna Kostiwna (1930). Po ukończeniu szkoły średniej pracował jako stolarz w „Międzykołchozbudzie” we wsi Biłobożnycia. W latach 1970—1972 służył w Armii Radzieckiej. Po demobilizacji pracował jako laborant w Lwowskim Studium Pedagogicznym, mieszkał we wsi Łysynyczi pod Lwowem. Niekompatybilność norm życia w rodzinie i w społeczeństwie, aresztowania ukraińskiej inteligencji w 1972 roku doprowadziły do tego, że Stepan 20 stycznia 1973 roku wstąpił do stworzonej w jego rodzinnej wsi jeszcze w listopadzie 1972 roku podziemnej organizacji patriotycznej. Kierował nią Wołodymyr Marmus, a członkami byli Wołodymyr Senkiw, Petro Witiw, Petro Wynnyczuk, Mykoła Marmus, Mykoła Słobodian, Andrij Kraweć, Mykoła Łysyj. W uroczystej atmosferze, na kolanach przed krzyżem i obrazem Matki Boskiej, Stepan w obecności innych członków organizacji złożył przysięgę na wierność Ukrainie i uważał walkę o niepodległość za swój najwyższy obowiązek. Tuż po tym otrzymał zadanie, by następnego dnia zawieźć do Czortkowa żółto-niebieskie flagi. W nocy z 21 na 22 stycznia 1973 roku, w 55. rocznicę ogłoszenia Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz 54. rocznicę „Aktu Zjednoczenia ZURL z URL”, młodzieńcy wywiesili nad urzędami w Czortkowie 4 flagi narodowe oraz 19 napisów.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
